મહાભારત · અધ્યાય 12.236

કિંશીલઃ કિંસમાચારઃ કિંવિદ્યઃ કિમ્પરાક્રમઃ ।
પ્રાપ્નોતિ બ્રહ્મણઃ સ્થાનં યત્પરં પ્રકૃતેર્ધ્રુવમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

મોક્ષધર્મેષુ નિયતો લધ્વાહારો જિતેન્દ્રિયઃ ।
પ્રાપ્નોતિ બ્રહ્મણઃ સ્થાનં તત્પરં પ્રકૃતેર્ધ્રુવમ્ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
જૈગીષવ્યસ્ય સંવાદમસિતસ્ય ચ ભારત ॥

મહાદેવાન્તરે વૃત્તં દેવ્યાશ્ચૈવાન્તરે તથા । યથાવચ્છૃણુ રાજેન્દ્ર જ્ઞાનદં પાપનાશનમ્ ॥

જૈગીષવ્યં નહાપ્રજ્ઞં ધર્નાણામાગતાગમમ્ ।
અક્રુધ્યન્તમહૃષ્યન્તમસિતો દેવલોઽબ્રવીત્ ॥

ન પ્રીમસે બન્દ્યમાનો નિન્દ્યમાનો ન કુપ્યસે ।
કા તે પ્રજ્ઞા કુતશ્ચૈષા કિં તે તસ્યાઃ પરાયણમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇતિ તેનાનુયુક્તઃ સ તમૃપાચ મહાતપાઃ ।
મહદ્વાક્યપ્રસન્દિગ્ધં પુષ્કલાર્થપદં શુચિ ॥
જૈગીષવ્ય ઉવાચ ।

યા યતિયૌ પરા નિષ્ઠા યા શાન્તિઃ પુણ્યકર્મણામ્ ।
તાં તેઽહં સં પ્રવક્ષ્યામિ યાં માં પૃચ્છસિ વૈ દ્વિજ ॥

નિન્વત્સુ વા સપ્તા નિત્યં પ્રશંસત્સુ ચ દેવલ ।
નિહવન્તિ ચ યે તેષાં સમયં સુકૃતં ચ યત્ ॥

ઉક્તાશ્ચ ન વિવક્ષ્યન્તિ વક્તારમહિતે હિતમ્ ।
પ્રતિહન્તું ન ચેચ્છન્તિ હન્તારં વૈ મનીષિણઃ ॥

નાપ્રાપ્તમનુશોચન્તિ પ્રાપ્તકાલાનિ કુર્વતે ।
ન ચાતીતાનિ શોચન્તિ ન ચૈતાન્પ્રતિજાનતે ॥

સમ્પ્રાપ્તાનાં ચ પૂજ્યાનાં કામાદર્થેષુ દેવલ ।
યથોપપત્તિં કુર્વન્તિ શક્તિમન્તો ધૃતવ્રતાઃ ॥

પક્વવિદ્યા મહાપ્રાજ્ઞા જિતક્રોધા જિતેન્દ્રિયાઃ ।
મનસા કર્મણા વાચા નાપરાધ્યન્તિ કસ્યચિત્ ॥

અનીર્ષવો ન ચોન્યોન્યં વિહિંસન્તિ કદાચન ।
ન ચ જાતૂપતપ્યન્તે ધીરાઃ પરસમૃદ્ધિભિઃ ॥

નિન્દાપ્રશંસે ચાત્યર્થં ન વદન્તિ પરસ્ય ચ ।
ન ચ નિન્દાપ્રશંસાભ્યાં વિક્રિયન્તે કદાચન ॥

સર્વતશ્ચ પ્રશાન્તા યે સર્વભૂતહિતે રતાઃ ।
ન કુધ્યન્તિ સ હૃષ્યન્તિ નાપરાધ્યન્તિ કસ્યચિત્ ॥

વિમુચ્ય હૃદયગ્રન્થિં ચઙ્કમ્યન્તે યથાસુખમ્ ।
ન ચૈષાં બાન્ધવાઃ સન્તિ યે ચાન્યેષાં ચ બાન્ધવાઃ ॥

અમિત્રાશ્ચ ન સન્ત્યેષાં યે ચામિત્રા ન કસ્યચિત્ ।
ય એવં કુર્વતે મર્ત્યાઃ સુખં જીવન્તિ સર્વદા ॥

યે ધર્મં ચાનુરુધ્યન્તે ધર્મજ્ઞા દ્વિજસત્તમાઃ ।
યે હ્યતો વિચ્યુતા માર્ગાત્તે હૃષ્યન્ત્યુદ્વિજન્તિ ચ ॥

આસ્થિતસ્તમહં માર્ગમસૂયિષ્યામિ કં કથમ્ ।
નિન્દ્યમાનઃ પ્રશસ્તો વા હૃષ્યેયં કેન હેતુના ॥

યદ્યદિચ્છન્તિ તત્તસ્માદધિગચ્છન્તિ માનવાઃ ।
ન મે નિન્દાપ્રશંસાભ્યાં હ્રાસવૃદ્ધી ભવિષ્યતઃ ॥

અમૃતસ્યેવ સન્તૃપ્યેદવમાનસ્ય તત્ત્વવિત્ ।
વિષસ્યેવોદ્વિજેન્નિત્યં સમ્માનસ્ય વિચક્ષણઃ ॥

અવજ્ઞાતઃ સુખં શેતે ઇહ ચામુત્ર ચોભયોઃ ।
વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો યોઽવમન્તા સ બુધ્યતે ॥

પરાં ગતિં ચ યે કેચિત્પ્રાર્થયન્તિ મનીષિણઃ ।
એતદ્વ્રતં સમાશ્રિત્ય સુખમેધન્તિ તે જનાઃ ॥

સર્વતશ્ચ સમાહૃત્ય ક્રતૂન્સર્વાઞ્જિતેન્દ્રિયઃ ।
પ્રાપ્નોતિ બ્રહ્મણઃ સ્થાનં યત્પરં પ્રકૃતેર્ધ્રુવમ્ ॥

નાસ્ય દેવા ન ગન્ધર્વા ન પિશાચા ન રાક્ષસાઃ ।
પદમન્વવરોહન્તિ પ્રાપ્તસ્ય પરમાં ગતિમ્ ॥

એતચ્છ્રુત્વા મુનેસ્તસ્ય વચનં દેવલસ્તથા ।
તદધીનો ભવચ્છિષ્યઃ સર્વદ્વન્દ્વવિનિષ્ઠિતઃ ॥

અથાન્યત્તુ પુરાવૃતં જૈગીષવ્યસ્ય ધીમતઃ ।
શૃણુ રાજન્નવહિતઃ સર્વજ્ઞાનસમન્વિતઃ ॥

યમાહુઃ સર્વલોકેશં સર્વલોકનમસ્કૃતમ્ ।
અષ્ટમૂર્તિ જગન્મૂર્તિમિષ્ટસન્ધિવિભૂષિતમ્ ॥
યં પ્રાપ્તા ન વિષીદન્તિ ન શોચન્ત્યુદ્વિજન્તિ ચ ॥

યસ્ય સ્વાભાવિકી શક્તિરિદં વિશ્વં ચરાચરમ્ ।
યાતિ સજ્જતિ સર્વાત્મા સ દેવઃ પરમેશ્વરઃ ॥

મેરોરુત્તરપૂર્વે તુ સર્વરત્નવિભૂષિતે ।
અચિન્ત્યે વિમલે સ્થાને સર્વર્તુકુસુમાન્વિતે ॥

વૃક્ષૈશ્ચ શોભિતે નિત્યં દિવ્યવાયુસમીરિતે ।
નાનાભૂતગણૈર્યુક્તઃ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ ॥

તત્ર વિદ્યાધરગણા ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ ।
લોકપાલાઃ સમુદ્રાશ્ચ નદ્યઃ શૈલાઃ સરાંસિ ચ ॥

ઋષયો વાલખિલ્યાશ્ચ યજ્ઞાઃ સ્તોભાહ્વયાસ્તથા ।
ઉપાસાઞ્ચક્રિરે દેવં પ્રજાનાં પતયસ્તથા ॥

તત્ર રુદ્રો મહાદેવો દેવ્યા ચૈવ સહોમયા ।
આસ્તે વૃષધ્વજઃ શ્રીમાન્સોમસૂર્યાગ્નિલોચનઃ ॥

તત્રૈવં દેવમાલોક્ય દેવી ધાત્રી વિભાવરી ।
ઉમા દેવી પરેશાનમપૃચ્છદ્વિનયાન્વિતા ॥

અર્થઃ કોઽથાર્થશક્તિઃ કા ભગવન્બ્રૂહિ મેઽર્થિતઃ ।
તયૈવં પરિપૃષ્ટોઽસૌ પ્રાહ દેવો મહેશ્વરઃ ॥

અર્થોઽહમર્થશક્તિસ્ત્વં ભોક્તાઽહં ભોજ્યમેવ ચ ।
રૂપં વિદ્ધિ મહાભાગે પ્રકૃતિસ્ત્વં પરો હ્યહમ્ ॥

અહં વિષ્ણુરહં બ્રહ્મા હ્યહં યજ્ઞસ્તથૈવ ચ । આવયોર્ન ચ ભેદોઽસ્તિ પરમાર્થસ્તતોઽબલે ।
તથાપિ વિદ્મસ્તે ભેદં કિં માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥

એવમુક્તા તતઃ પ્રાહ હ્યધિકં હ્યેતયોર્વદ ।
શ્રેષ્ઠં વેદ મહાદેવ નમ ઇત્યેવ ભામિની ॥

તદન્તરે સ્થિતો વિદ્વાન્વસુરૂપો મહામુનિઃ ।
જૈગીષવ્યઃ સ્મયન્પ્રાહ હ્યર્થ ઇત્યેવ નાદયન્ ॥

શ્રેષ્ઠોન્યોઽસ્માન્મહીપિણ્ડા તલ્લીના શક્તિરાપરા ।
મુદ્રિકાદિવિશેષેણ વિસ્તૃતા સમ્ભૃતેતિ ચ ॥

તચ્છ્રુત્વા વચનં દેવી કોસાવિત્યબ્રવીદ્રુષા ।
વાક્યમસ્યાદ્ય સમ્ભઙ્ક્ત્વા પ્રોક્તવાનિતિ શન્કરમ્ ॥

તચ્છ્રુત્વા નિર્ગતો ધીમાનાશ્રમં સ્વં મહામુનિઃ ।
સ્થાનાત્સ્વર્ગગણે વિદ્વાન્યોગૈશ્વર્યસમન્વિતઃ ॥

તતઃ પ્રહસ્ય ભગવાન્સર્વપાપહરો હરઃ ।
પ્રાહ દેવીં પ્રશાન્તાત્મા જૈગીષવ્યો મહામુનિઃ ॥

ભક્તો મમ સખા ચૈવ શિષ્યશ્ચાત્ર મહામુનિઃ ।
જૈગીષવ્ય ઇતિ ખ્યાતઃ પ્રોક્ત્વાસા નિર્ગતઃ શુભે ॥

તચ્છ્રુત્વા સાઽથ સન્ક્રુદ્ધા ન ન્યાય્યં તેન વૈ કૃતમ્ ।
વિકૃતાઽહં ત્વયા દેવ મુનિના ચ તથાકૃતા ॥

અત*જ્ઞાદયદેવેશ મધ્યે પ્રાપ્તં ન તચ્છ્રુતમ્ ।
તચ્છ્રુત્વા ભગવાનાહ મહાદેવઃ પિનાકધૃત્ ॥

નિરપેક્ષો મુનિર્યોગી મામુપાશ્રિત્ય સંસ્થિતઃ ।
નિર્દ્વન્દ્વઃ સતતં ધીમાન્સમરૂપસ્વભાવધૃત્ ॥

તસ્માત્ક્ષમસ્વ તં દેવિ રક્ષિતવ્યસ્ત્વયા ચ સઃ ॥

ઇત્યુક્તા પ્રાહ સા દેવી મુનેસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
નિરાશત્વમહં દ્રષ્ટુમિચ્છામ્યન્તકનાશન ॥

તથેતિ ચોક્ત્વા તાં દેવો વૃષમારુહ્ય સત્વરમ્ ।
દેવગન્ધર્વસઙ્ઘૈશ્ચ સ્તૂયમાનો જગત્પતિઃ ॥

અજરામરશુદ્ધાત્મા યત્રાસ્તે સ મહામુનિઃ ।
ઇતસ્તતઃ સમાહૃત્ય વીરસન્ઘૈર્મહાયશાઃ ॥

દેહપ્રાવરણાર્થં વૈ સંસરન્સ તદા મુનિઃ । પ્રત્યુદ્ગમ્ય મહાદેવં યથાર્હં પ્રતિપૂજ્ય ચ ।
પુનઃ સ પૂર્વવત્કથાં સૂચ્યા સૂત્રેણ સૂચયત્ ॥

તમાહ ભગવાઞ્શમ્ભુઃ કિં પ્રદાસ્યામિ તે મુને ।
વૃણીષ્વ મત્તઃ સર્વં ત્વં જૈગીષવ્ય યદીચ્છસિ ॥

નાવલોકયમાનસ્તુ દેવદેવં મહામુનિઃ । અનવાપ્તં ન પશ્યામિ ત્વત્તો ગોવૃષભધ્વજ ।
કૃતાર્થઃ પરિપૂર્ણોઽહં યત્તે કાર્યં તુ ગમ્યતામ્ ॥

પ્રહસંસ્તુ પુનઃ શર્વો વૃણીષ્વેતિ તમબ્રવીત્ ।
અવશ્યં હિ વરો પ્રત્તઃ શ્રાવ્યં વરમનુત્તમમ્ ॥

જૈગીષવ્યસ્તમાહેદં શ્રોતવ્યં ચ ત્વયા મમ ।
સૂચીમનુ મહાદેવ સૂત્રં સમનુગચ્છતઃ ॥

તતઃ પ્રહસ્ય ભગવાન્ગૌરીમાલોક્ય શઙ્કરઃ ।
સ્વસ્થાનં પ્રયયૌ હૃષ્ટઃ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ ॥

એતત્તે કથિતં રાજન્યસ્માત્ત્વં પરિપૃચ્છસિ । નિર્દ્વન્દ્વા યોગિનો નિત્યાઃ સર્વશસ્તે સ્વયમ્ભુવઃ ॥