મહાભારત · અધ્યાય 12.233

વ્યસનેષુ નિમગ્નસ્ય કિં શ્રેયસ્તદ્બ્રવીહિ મે । ભૂય એવ મહાબાહો સ્થિત્યર્થં તં બ્રવીહિ મે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રૈવોદાહન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
શતક્રતોશ્ચ સંવાદં નમુચેશ્ચ યુધિષ્ઠિર ॥

શ્રિયા વિહીનમાસીનમક્ષોભ્યમિવ સાગરમ્ ।
ભવાભવજ્ઞં ભૂતાનામિત્યુવાચ પુરન્દરઃ ॥

બદ્ધઃ પાશૈશ્ચ્યુતઃ સ્થાનાદ્દ્વિપતાં વશમાગતઃ ।
શ્રિયા વિહીનો નમુચે શોચસ્યાહો ન શોચસિ ॥
નમુચિરુવાચ ।

અનવાપ્યં ચ શોકેન શરીરં ચોપશુષ્યતિ । અમિત્રાશ્ચ પ્રહૃષ્યન્તિ શોકે નાસ્તિ સહાયતા ।
તસ્માચ્છક્ર ન શોચામિ સર્વં હ્યેવેદમન્તવત્ ॥

સન્તાપાદ્ધશ્યતે રૂપં સન્તાપાદ્ધશ્યતે શ્રિયઃ ।
સન્તાપાદ્ધશ્યતે ચાયુર્ધર્મશ્ચૈવ સુરેશ્વર ॥

વિનીય ખલુ તદ્દુઃખમાગતં વૈ મનસ્સુખમ્ ।
ધ્યાતવ્યં મનસા હૃદ્યં કલ્યાણં સંવિજાનતા ॥

યથાયથા હિ પુરુષઃ કલ્યાણે કુરુતે મનઃ ।
તથૈવાસ્ય પ્રસિધ્યન્તિ સર્વાર્થા નાત્ર સંશયઃ ॥

એકઃ શાસ્તા ન દ્વિતીયોઽસ્તિ શાસ્તા ગર્ભે શયાનં પુરુષં શાસ્તિ શાસ્તા ।
તેનાનુયુક્તઃ પ્રવણાદિવોદકં યથા નિયુક્તોઽસ્મિ તથા ભવામિ ॥

ભાવાભાવાવજિનાનન્ગરીયો જાનામિ શ્રેયો ન તુ તત્કરોમિ ।
આશાસુ હર્મ્યાસુ હૃદાસુ કુર્વન્ યથા નિયુક્તોઽસ્મિ તથા વહામિ ॥

યથાયથાઽસ્મ પ્રાપ્તવ્યં પ્રાપ્નોત્યેવ તથાતથા ।
ભવિતવ્યં યથા યચ્ચ ભવત્યેવ તથાતથા ॥

યત્રયત્રૈવ સંયુક્તો ધાત્રા ગર્ભે પુનઃ પુનઃ ।
તત્રતત્રૈવ વસતિ ન યત્ર સ્વયમિચ્છતિ ॥

ભાવો યોઽયમનુપ્રાપ્તો ભવિતવ્યમિદં મમ ।
ઇતિ યસ્ય સદા ભાવો ન સ શોચેત્કદાચન ॥

પર્યાયૈર્હન્યમાનાનામભિષઙ્ગો ન વિદ્યતે ।
દુઃખમેતત્તુ યદ્દ્વેષ્ટા કર્તાઽહમિતિ મન્યતે ॥

ઋષીંશ્ચ દેવાંશ્ચ મહાસુરાંશ્ચ ત્રૈવિદ્યવૃદ્ધાંશ્ચ વને મુનીંશ્ચ ।
કા નાપદો નોપનમન્તિ લોકે પરાવરજ્ઞાસ્તુ ન સમ્ભ્રમન્તિ ॥

ન પણ્ડિતઃ ક્રુદ્ધ્યતિ નાભિષજ્યતે ન ચાપિ સંસીદતિ ન પ્રહૃષ્યતિ ।
ન ચાર્થકૃચ્છ્રવ્યસનેષુ શોચતે સ્થિતઃ પ્રકૃત્યા હિમવાનિવાચલઃ ॥

યમર્થસિદ્ધિઃ પરમા ન હર્ષયે ત્તથૈવ કાલે વ્યસનં ન મોહયેત્ ।
સુખં ચ દુઃખં ચ તથૈવ મધ્યમં નિષેવતે યઃ સ ધુરધરો નરઃ ॥

યાંયામવસ્થાં પુરુષોઽધિગચ્છે ત્તસ્યાં રમેતાપરિતપ્યમાનઃ ।
એવં પ્રવૃદ્ધં પ્રણુદન્મનોજં સન્તાપનીલં સકલં શરીરાત્ ॥

ન તત્સદઃ સત્પરિષત્સભા ચ સા પ્રાપ્ય યાં ન કુરુતે સદા ભયમ્ ।
ધર્મતત્ત્વમવગાહ્ય બુદ્ધિમા ન્યોઽભ્યુપૈતિ સ ધુરન્ધરઃ પુમાન્ ॥

પ્રાજ્ઞસ્ય કર્માણિ દુરન્વયાનિ ન વૈ પ્રાજ્ઞો મુહ્યતિ મોહકાલે ।
સ્થાનાચ્ચ્યુતશ્ચેન્ન મુમોહ ગૌતમ સ્તાવત્કૃચ્છ્રામાપદં પ્રાપ્ય વૃદ્ધઃ ॥

ન મન્ત્રબલવીર્યેણ પ્રજ્ઞયા પૌરુષેણ ચ । [ન શીલેન ન વૃત્તેન તથા નૈવાર્થસમ્પદા.]
અલભ્યં લભતે મર્ત્યસ્તત્ર કા પરિદેવના ॥

યદેવમભિજાતસ્ય ધાતારો વિદધુઃ પુરા ।
તદેવાનુભવિષ્યામિ કિં મે મૃત્યુઃ કરિષ્યતિ ॥

લબ્ધવ્યાન્યેવ લભતે ગન્તવ્યાન્યેવ ગચ્છતિ ।
પ્રાપ્તવ્યાન્યેવ ચાપ્નોતિ દુઃખાનિ ચ સુખાનિ ચ ॥

એતદ્વિદિત્વા કાર્ત્સ્ન્યેન યો ન મુહ્યતિ માનવઃ ।
કુશલી સર્વદુઃખેષુ સ વૈ સર્વધની નરઃ ॥