મહાભારત · અધ્યાય 12.228

યદિદં તપ ઇત્યાહુઃ કિં તપઃ સમ્પ્રકીર્તિતમ્ । ઉપવાસમથાન્યત્તુ વેદાચારમથો નુ કિમ્ ।
શાસ્ત્રં તપો મહાપ્રાજ્ઞ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

પક્ષમાસોપવાસાદીન્મન્યન્તે વૈ તપોધનાઃ । વેદવ્રતાદીનિ તપ અપરે વેદપારગાઃ ।
વેદપારાયણં ચાન્યે ચાહુસ્તત્વમથાપરે ॥

યથાવિહિતમાચારસ્તપઃ સર્વં વ્રતં ગતાઃ ।
આત્મવિદ્યાવિધાનં યત્તત્તપઃ પરિકીર્તિતમ્ ॥

ત્યાગસ્તપસ્તથા શાન્તિસ્તપ ઇન્દ્રિયનિગ્રહઃ ।
બ્રહ્મચર્યં તપઃ પ્રોક્તમાહુરેવં દ્વિજાતયઃ ॥

સદોપવાસો યો વિદ્વાન્બ્રહ્મચારી સદા ભવેત્ ॥

યો મુનિશ્ચ સદા ધીમાન્વિઘસાશી વિમત્સરઃ ।
તતસ્ત્વનન્તમપ્યાહુર્યો નિત્યમતિથિપ્રિયઃ ॥

નાન્તરાશીસ્તતો નિત્યમુપવાસી મહાવ્રતઃ ।
ઋતુગામી તથા પ્રોક્તો વિઘસાશી સ્મૃતો બુધૈઃ ॥

ભૃત્યશેષં તુ યો ભુઙ્ક્તે યજ્ઞશેષં તથાઽમૃતમ્ ।
એવં નાનાર્થસંયોગં તપઃ શશ્વદુદાહૃતમ્ ॥

કેષાં લોકા હ્યપર્યન્તાઃ સર્વે સત્યવ્રતે સ્થિતાઃ । યેઽપિ કર્મમયં પ્રાહુસ્તે દ્વિજા બ્રાહ્મણાઃ સ્મૃતાઃ ।
રમન્તે દિવ્યભોગૈશ્ચ પૂજિતા હ્યપ્સરોગણૈઃ ॥

જ્ઞાનાત્મકં તપશ્શબ્દં યે વદન્તિ વિનિશ્ચિતાઃ ।
તે હ્યન્તરાઽત્મસદ્ભાવં પ્રપન્ના નૃપસત્તમ ॥

એતત્તે નૃપશાર્દૂલ પ્રોક્તં યત્પૃષ્ટ્વાનસિ ।
યથા વસ્તુનિ સઞ્જ્ઞાનિ વિવિધાનિ ભવન્ત્યુત ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

પિતામહ મહાપ્રાજ્ઞ રાજાધીના નૃપાઃ પુનઃ ।
અન્યાનિ ચ સહસ્રાણિ નામાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

પ્રતિયોગીનિ વૈ તેષાં છન્નાન્યસ્તમિતાનિ ચ ।
દૃઢં સર્વં પ્રાકૃતકભિદં સર્વત્ર પશ્ય વૈ ॥

તસ્માદ્યથાગતં રાજન્યથારુચિ નૃણાં ભવેત્ ।
અસ્મિન્નર્થે પુરાવૃત્તં શૃણુ રાજન્યુધિષ્ઠિર ॥

બ્રાહ્મણાનાં સમૂહે તુ યદુવાચ સુવર્ચલા ।
દેવલસ્ય સુતા વિદ્વન્સર્વલક્ષણશોભિતા ॥

કન્યા સુવર્ચલા નામ યોગભાવિતચેતના ।
હેતુના કેન જાતા સા નિર્દ્વન્દ્વા નષ્ટસંશયા ॥

સાઽબ્રવીત્પિતરં વિપ્રં વરાન્વેષણતત્પરા ॥

અન્ધાય માં મહાપ્રાજ્ઞ દેહિ વીક્ષ્ય સુલોચનમ્ ।
એવં સ્મ ચ પિતઃ શશ્વન્મયેદં---મુને ॥
પિતોવાચ ।

ન શક્યં પ્રાર્થિતું વત્સે ત્વયાઽદ્ય પ્રતિભાતિ મે । અન્ધતાઽનન્ધતા ચેતિ વિચારો મમ જાયતે ।
ઉન્મત્તેવ સુતે વાક્યં ભાષસે પૃથુલોચને ॥
કન્યોવાચ ।

નાહમુન્મત્તભૂતાઽદ્ય બુદ્ધિપૂર્વં બ્રવીમિ તે ।
વિદ્ધિ વૈતાદૃશં લોકે સ માં ભજતિ વેદવિત્ ॥

યાન્યાંસ્ત્વં મન્યસે દાતું માં દ્વિજોત્તમ તાનિહ ।
આનયાન્યાન્મહાભાગ હ્યહં દ્રક્ષ્યામિ તેષુ તમ્ ॥

તથેતિ ચોક્ત્વા તાં વિપ્રઃ પ્રેષયામાસ શિષ્યકાન્ । ઋષેઃ પ્રભાવં દૃષ્ટ્વા તે કન્યાયાશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ ।
અનેકમુનયો રાજન્સમ્પ્રાપ્તા દેવલાશ્રમમ્ ॥

તાનાગતાનથાભ્યર્ચ્યં કન્યામાહ પિતા મહાન્ ।
યદીચ્છસિ વરં ભદ્રે તં વિપ્રં વરય સ્વયમ્ ॥

તથેચિ ચોક્ત્વા કલ્યાણી તપ્તહેમનિભાનના ।
કરસમ્મિતમધ્યાઙ્ગી વાક્યમાહ તપોધનાઃ ॥

યદ્યસ્તિ સમ્મતો વિપ્રો હ્યન્ધોઽનન્ધઃ સ મે વરઃ ।
નોચુર્વિપ્રા મહાભાગાં પ્રતિવાક્યં યયુશ્ચ તે ॥

કન્યા ચ તિષ્ઠતામત્ર પિતુર્વેશ્મનિ ભારત ॥

શ્વેતકેતુઃ કહાલસ્ય શ્યાલઃ પરમધર્મવિત્ ।
શ્રુત્વા બ્રહ્મા તદાગમ્ય કન્યામાહ મહીપતે ॥

સોહં ભદ્રે સમાવૃત્તસ્ત્વયોક્તો યઃ પુરા દ્વિજઃ ।
વિશાલનયનં વિદ્ધિ મામન્ધોઽહં વૃણીષ્વ મામ્ ॥
સુવર્ચલોવાચ ।

કથં વિશાલનેત્રોઽસિ કથં વા ત્વમલોચનઃ ।
બ્રૂહિ પશ્ચાદહં વિદ્વન્પરીક્ષે ત્વાં દ્વિજોત્તમ ॥
દ્વિજ ઉવાચ ।

શબ્દે સ્પર્શે તથા રૂપે રસે ગન્ધે સહેતુકમ્ । ન મે પ્રવર્તતે ચેતો ન પ્રત્યક્ષં હિ તેષુ મે ।
અલોચનોઽહં તસ્માદ્ધિ ન ગતિર્વિદ્યતે યતઃ ॥

યેન પશ્યતિ સુશ્રોણિ ભાષતે સ્પૃશતે પુનઃ ।
ભુજ્યતે ઘ્રાયતે નિત્યં શૃણોતિ મનુતે તથા ॥

તચ્ચક્ષુર્વિદ્યતે મહ્યં યેન પશ્યતિ વૈ સ્ફુટમ્ । સુલોચનોઽહં ભદ્રે વૈ પૃચ્છ વા કિં વદામિ તે ।
સર્વમસ્મિન્ન મે વિદ્યા વિદ્વાન્હિ પરમાર્થતઃ ॥

સા વિશુદ્ધા તતો ભૂત્વા શ્વેતકેતું મહામુનિમ્ ।
પ્રણમ્ય પૂજયામાસ તાં ભાર્યાં સ ચ લબ્ધવાન્ ॥

વૈરાગ્યસંયુતા કન્યા તાદૃશં પરિમુત્તમમ્ ।
પ્રાપ્તા રાજન્મહાપ્રાજ્ઞ તસ્માદર્થઃ પૃથક્પૃથક્ ॥

એતત્તે કથિતં રાજન્કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥