મહાભારત · અધ્યાય 12.218

નિષ્કલ્મષં બ્રહ્મચર્યમિચ્છતાચરિતું સદા ।
નિદ્રા સર્વાત્મના ત્યાજ્યા સ્વપ્નદોષમવેક્ષતા ॥

સ્વપ્ને હિ રજસા દેહી તમસા ચાભિભૂયતે ।
દેહાન્તરમિવાપન્નશ્ચરત્યપગતસ્મૃતિઃ ॥

જ્ઞાનાભ્યાસાજ્જાગરિતા જિજ્ઞાસાર્થમનન્તરમ્ ।
વિજ્ઞાનાભિનિવેશાત્તુ સ જાગર્ત્યનિશં સદા ॥

અત્રાહ કોન્વયં ભાવઃ સ્વપ્ને વિષયવાનિવ ।
પ્રલીનૈરિન્દ્રિયૈર્દેહી વર્તતે દેહવાનિવ ॥

અત્રોચ્યતે યથા હ્યેતદ્વેદ યોગેશ્વરો હરિઃ ।
તથૈતદુપપન્નાર્થં વર્ણયન્તિ મહર્ષયઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં શ્રમાત્સ્વપ્નમાહુઃ સર્વગતં મનઃ ।
તન્મયાનીન્દ્રિયાણ્યાહુસ્તાવદ્ગચ્છન્તિ તાનિ વૈ ॥

અત્રાહુસ્ત્રિતયં નિત્યમતથ્યમિતિ ચેચ્ચ ન ।
પ્રથમે વર્તમાનોઽસૌ ત્રિતયં ચેતિ સર્વદા ॥

નેતરાવુપસન્ગમ્ય વિજાનાતિ કથઞ્ચન ।
સ્વપ્નાવસ્થાગતો હ્યેષ સ્વપ્ન ઇત્યેવ વેત્તિ ચ ॥

તદપ્યસદૃશં યુક્ત્યા ત્રિતયં મોહલક્ષણમ્ । યદાત્મત્રિતયાન્મુક્તસ્તદા જાનાત્યસત્કૃતઃ ॥

મનસસ્ત્વપ્રલીનત્વાત્તત્તદાહુર્નિદર્શનમ્ । કાર્યે ચાસક્તમનસઃ સન્કલ્પો જાગ્રતો હ્યપિ ।
યદ્વન્મનોરથૈશ્ચર્યં સ્વપ્ને તદ્વન્મનોગતમ્ ॥

સંસારાણામસંખ્યાનાં કામાત્મા તદવાપ્નુયાત્ ।
મનસ્યન્તર્હિતં સર્વં વેદ સોત્તમપૂરુષઃ ॥

ગુણાનામપિ યદ્યેતત્કર્મણા ચાપ્યુપસ્થિતમ્ ।
તત્તચ્છંસન્તિ ભૂતાનિ મનો યદ્ભાવિતં યથા ॥

તતસ્તમુપસર્પન્તિ ગુણા રાજસતામસાઃ ।
સાત્વિકા વા યથાયોગમાનન્તર્યફલોદયમ્ ॥

તતઃ પશ્યન્ત્યસમ્બન્ધાન્વાતપિત્તકફોત્તરાન્ ।
રજસ્તમોભવૈર્ભાવૈસ્તદપ્યાહુર્દુરત્યયમ્ ॥

પ્રસન્નૈરિન્દ્રિયૈર્યદ્યત્સન્કલ્પયતિ માનસમ્ ।
તત્તત્સ્વપ્નેપ્યુપરતે મનો બુદ્ધિર્નિરીક્ષતે ॥

વ્યાપકં સર્વભૂતેષુ વર્તતે દીપવન્મનઃ ।
આત્મપ્રભાવાત્તં વિદ્યાત્સર્વા હ્યાત્મનિ દેવતાઃ ॥

મનસ્યન્તર્હિતં દ્વારં દેહમાસ્થાય માનુષમ્ ।
યત્તત્સદસદવ્યક્તં સ્વપિત્યસ્મિન્નિદર્શનમ્ ॥

વ્યક્તભેદમતીતોઽસૌ ચિન્માત્રં પરિદૃશ્યતે । સર્વભૂતાત્મભૂતસ્થં તમધ્યાત્મગુણં વિદુઃ ॥

લિપ્સેન મનસા યશ્ચ સન્કલ્પાદૈશ્વરં ગુણમ્ ।
આત્મપ્રસાદાત્તં વિદ્યાત્સર્વા હ્યાત્મનિ દેવતાઃ ॥

એવં હિ તપસા યુઞ્જ્યાદર્કવત્તમસઃ પરમ્ ।
ત્રૈલોક્યપ્રકૃતિર્દેહી તમસોન્તે મહેશ્વરમ્ ॥

તપો હ્યધિષ્ઠિતં દેવૈસ્તપોઘ્નમસુરૈસ્તમઃ ।
એતદ્દેવાસુરૈર્ગુપ્તં તદાહુર્જ્ઞાનલક્ષણમ્ ॥

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ દેવાસુરગુણાન્વિદુઃ ।
સત્ત્વં દેવગુણં વિદ્યાદિતરાવાસુરૌ ગુણૌ ॥

સત્ત્વં મનસ્તથા બુદ્ધિર્દેવા ઇત્યભિશમ્બ્દિતાઃ ।
તૈરેવ હિ વૃતસ્તસ્માજ્જ્ઞાત્વૈવં પરમં----- ॥

નિદ્રાવિકલ્પેન સતાં---- વિશતિ લોકવત્ ।
સ્વસ્થો ભવતિ ગૂઢાત્મા કલુષૈઃ પરિવર્જિતઃ ॥

નિશાદિકા યે કથિતા લોકાનાં કલુષા મતાઃ । તૈર્હીનં યત્પુરં શુદ્ધં બાહ્યાભ્યન્તરવર્તિનમ્ ।
સદાનન્દમયં નિત્યં ભૂત્વા તત્પરમન્વિયાત્ ॥

એવમાખ્યાતમત્યર્થં બ્રહ્મચર્યમકલ્મષમ્ । સર્વસંયોગહીનં તદ્વિષ્ણ્વાખ્યં પરમં પદમ્ ।
અચિન્ત્યમદ્ભુતં લોકે જ્ઞાનેન પરિવર્તતે ॥

બ્રહ્મ તત્પરમં જ્ઞાનમમૃતં જ્યોતિરક્ષરમ્ ।
યે વિદુર્ભાવિતાત્માનસ્તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્ ॥

હેતુમચ્છક્યમાખ્યાતુમેતાવજ્જ્ઞાનચક્ષુષા ।
પ્રત્યાહારેણ વા શક્યમવ્યક્તં બ્રહ્મ વેદિતુમ્ ॥