મહાભારત · અધ્યાય 12.217

દુરન્તેષ્વિન્દ્રિયાર્થેષુ સક્તાઃ સીદન્તિ જન્તવઃ ।
યે ત્વસક્તા મહાત્માનસ્તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્ ॥

જન્મમૃત્યુજરાદુઃખૈર્વ્યાધિભિર્માનસક્લમૈઃ ।
દૃષ્ટ્વૈવ સન્તતં લોકં ઘટેન્મોક્ષાય બુદ્ધિમાન્ ॥

વાઙ્ભનોભ્યાં શરીરેણ શુચિઃ સ્યાદનહન્કૃતઃ ।
પ્રશાન્તો જ્ઞાનવાન્ભિક્ષુર્નિરપેક્ષશ્ચરેત્સુખમ્ ॥

વશા મોક્ષવતાં પાશાસ્તાસાં રૂપં પ્રદર્શકમ્ ।
દુર્ગ્રહં પશ્યમાનોઽપિ મન્યતે મોહિતસ્તદા ॥

એવં પશ્યન્તમાત્માનમનુધ્યાતં હિ બન્ધુષુ । અયથાત્વેન જાનામિ ભેદરૂપેણ સંસ્થિતમ્ ॥

અથવા મનસઃ સઙ્ગં પશ્યેદ્ભૂતાનુકમ્પયા ।
તત્રાપ્યુપેક્ષાં કુર્વીત જ્ઞાત્વા કર્મફલં જગત્ ॥

યત્કૃતં સ્યાચ્છુભં કર્મ પાપં વા યદિ વાઽશ્નુતે ।
તસ્માચ્છુભાનિ કર્માણિ કુર્યાદ્વા બુદ્ધિકર્મભિઃ ॥

અહિંસા સત્યવચનં સર્વભૂતેષુ ચાર્જવમ્ ।
ક્ષમા ચૈવાપ્રમાદશ્ચ યસ્યૈતે સ સુખી ભવેત્ ॥

અનક્ષસાધ્યં તદ્બ્રહ્મ નિર્મલં જગતઃ પરમ્ ।
સ્વાત્મપ્રકાશમગ્રાહ્યમહેતુકમચઞ્ચલમ્ ॥

વિવેકજ્ઞાનવાચિસ્થો હ્યાશુરૂપેણ સંસ્થિતઃ । વૈકારિકાત્પ્રદૃશ્યેતૈ ગૈરિકે મધુધારવત્ ॥

યશ્ચૈનં પરમં ધર્મં સર્વભૂતસુખાવહમ્ ।
દુઃખાન્નિઃ સરણં વેદ તત્ત્વજ્ઞઃ સ સુખી ભવેત્ ॥

તસ્માત્સમાહિતં બુદ્ધ્યા મનો ભૂતેષુ ધારયેત્ ।
નાપથ્યાયેન્ન સ્પૃહયેન્નાબદ્ધં ચિન્તયેદસત્ ॥

અથામોઘપ્રયત્નેન મનો જ્ઞાને નિવેશયેત્ ।
સુવાચોઽથ પ્રયોગેણ મનોજ્ઞં સમ્પ્રવર્તતે ॥

વિવેકયિત્વા તદ્વાક્યં ધર્મસૂક્ષ્મમવેક્ષ્ય ચ ।
સત્યાં વાચમહિંસ્રાં ચ વદેદનપવાદિનીમ્ ॥

કલ્કાપેતામપરુષામનૃશંસામપૈશુનીમ્ ।
ઈદૃગલ્પં ચ વક્તવ્યમવિક્ષિપ્તેન ચેતસા ॥

વાક્યબન્ધેન સંરાગવિહારાદ્વ્યાહરેદ્યદિ ।
બુદ્ધ્યાઽપ્યનુગૃહીતેન મનસા કર્મ તામસમ્ ॥

રજોભૂતૈર્હિ કરણૈઃ કર્મણિ પ્રતિપદ્યતે । સ દુઃખં પ્રાપ્ય લોકેઽસ્મિન્નરકાયોપપદ્યતે ।
તસ્માન્મનોવાક્શરીરૈરાચરેદ્વૈર્યમાત્મનઃ ॥

પ્રકીર્ણ એવ ભારો હિ યદ્વદ્ધાર્યેત દસ્યુભિઃ । પ્રતિલોમાં દિશં બુદ્ધ્વા સંસારમબુધાસ્તથા ।
સંસારમાર્ગમાપન્નઃ પ્રતિલોમં વિવર્જયેત્ ॥

તામેવ ચ યથા દસ્યૂન્હત્વા ગચ્છેચ્છિવાં દિશમ્ ।
તથા રજસ્તમઃ કર્માણ્યુત્સૃજ્ય પ્રાપ્નુયાચ્છુભમ્ ॥

નિઃસન્દિગ્ધમનીહો વૈ મુક્તઃ સર્વપરિગ્રહૈઃ ।
વિવિક્તચારી લઘ્વાશી તપસ્વી નિયતેન્દ્રિયઃ ॥

જ્ઞાનદગ્ધપરિક્લેશઃ પ્રયોગરતિરાત્મવાન્ ।
નિષ્પ્રચારેણ મનસા પરં તદધિગચ્છતિ ॥

ધૃતિમાનાત્મવાન્બુદ્ધિં નિગૃહ્ણીયાદસંશયમ્ । મનો બુદ્ધ્યા નિગૃહ્ણીયાદ્વિષયાન્મનસાઽત્મનઃ ।
યોજયિત્વા મનસ્તત્ર નિશ્ચલં પરમાત્મનિ ॥

યોગાભિસન્ધિયુક્તસ્ય બ્રહ્મ તત્સમ્પ્રકાશતે ।
ઐકાન્ત્યં તદિદં વિદ્ધિ સર્વવસ્ત્વન્તરસ્થિતિઃ ॥

વિશેષહીનં ગૃહ્ણન્તિ વિશેષાં કારણાત્મિકામ્ । અથવા ન પ્રભુસ્તત્ર પરમાત્મનિ વર્તિતુમ્ ।
આગામિત્તત્ત્વં યોગાત્મા યોગતન્ત્રમુપક્રમેત્ ॥

નિગૃહીતેન્દ્રિયસ્યાસ્ય કુર્વાણસ્ય મનો વશે ।
દેવતાસ્તાઃ પ્રકાશન્તે હૃષ્ટા યાન્તિ તમીશ્વરમ્ ॥

તાભિઃ સંયુક્તમનસો બ્રહ્મ તત્સમ્પ્રકાશતે ।
શનૈશ્ચાપગતે સત્વે બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ॥

અથવા ન પ્રવર્તેત યોગતન્ત્રૈરુપક્રમેત્ ।
યોગતન્ત્રમયં તન્ત્રં વૃત્તિઃ સ્યાત્તતદાચરેત્ ॥

કણકુલ્માષપિણ્યાકશાકયાવકસક્તવઃ ।
તથા મૂલફલં ભૈક્ષ્યં પર્યાયેણોપયોજયેત્ ॥

આહારનિયમં ચૈવ દેશે કાલે ચ સાત્વિકઃ ।
તત્પરીક્ષ્યાનુવર્તેત યત્પ્રવૃત્ત્યનુવર્તકમ્ ॥

પ્રવૃત્તં નોપરુન્ધેત શનૈરગ્નિમિવેન્ધયેત્ ।
જ્ઞાનૈધિતં તથા જ્ઞાનમર્કવત્સમ્પ્રકાશતે ॥

જ્ઞાનાધિષ્ઠાનમજ્ઞાનં ત્રીલ્લોઁકાનધિતિષ્ઠતિ ।
વિજ્ઞાનાનુગતં જ્ઞાનમજ્ઞાનેનાપકૃષ્યતે ॥

પૃથક્ત્વાત્સમ્પ્રયોગાચ્ચ નાસૂયુર્વેદ શાશ્વતમ્ ।
સ તયોરપવર્ગજ્ઞો વીતરાગો વિમુચ્યતે ॥

વયોતીતો જરામૃત્યૂ જિત્વા બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
અમૃતં તદવાપ્નોતિ યત્તદક્ષરમવ્યયમ્ ॥