મહાભારત · અધ્યાય 12.210

પિતામહ મહાપ્રાજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રવિશારદ ।
પ્રયાણકાલે કિં જપ્યં મોક્ષિભિસ્તત્ત્વચિન્તકૈઃ ॥

કિન્નુ સ્મરન્કુરુશ્રેષ્ઠ મરણે સમુપસ્થિતે ।
પ્રાપ્નુયાત્પરમાં સિદ્ધિં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્વતઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ત્વદ્યુક્તશ્ચ હિતઃ સૂક્ષ્મ ઉક્તઃ પ્રશ્નસ્ત્વયાઽનઘ ।
શૃણુષ્વાવહિતો રાજન્નારદેન પુરા શ્રુતમ્ ॥

શ્રીવત્સાઙ્કં જગદ્બીજમનન્તં લોકસાક્ષિણમ્ ।
પુરા નારાયણં દેવં નારદઃ પર્યપૃચ્છત ॥

અક્ષરં પરમં બ્રહ્મ નિર્ગુણં તમસઃ પરમ્ ।
આહુર્વૈદ્યં પરં ધામ બ્રહ્માદિકમલોદ્ભવમ્ ॥

ભગવન્ભૂતભવ્યેશ શ્રદ્દધાનૈર્જિતેન્દ્રિયૈઃ ।
કથં ભક્તૈર્વિચિન્ત્યોસિ યોગિભિર્મોક્ષકાઙ્ક્ષિભિઃ ॥

કિન્નુ જપ્યં જપેન્નિત્યં કાલ્યમુત્થાય માનવઃ ।
સ્મરેચ્ચ મ્રિયમાણો વૈ વિશેષેણ મહાદ્યુતે ॥

કથં યુઞ્જન્સમાધ્યાયેદ્બ્રૂહિ તત્વં સનાતનમ્ ॥

શ્રુત્વા ચ નારદોક્તં તુ દેવાનામીશ્વરઃ સ્વયમ્ ।
પ્રોવાચ ભગવાન્વિષ્ણુર્નારદં વરદઃ પ્રભુઃ ॥

હન્ત તે કથયિષ્યામિ ઇમાં દિવ્યામનુસ્મૃતિમ્ ।
યામધીત્ય પ્રયાણે તુ મદ્ભાવયોપપદ્યતે ॥

ઓન્કારમગ્રતઃ કૃત્વા માં નમસ્કૃત્ય નારદ ।
એકાગ્રઃ પ્રયતો ભૂત્વા ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્ ॥

ઓં નમો ભગવતે વાસુદેવાયેતિ ॥

ઇત્યુક્તો નારદઃ પ્રાહ પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતઃ સ્થિતઃ ।
સર્વદેવેશ્વરં વિષ્ણું સર્વાત્માનં હરિં પ્રભુમ્ ॥
નારદ ઉવાચ ।

અવ્યયં શાશ્વતં દેવં પ્રભવં પુરુષોત્તમમ્ ।
પ્રપદ્યે પ્રાઞ્જલિર્વિષ્ણુમક્ષરં પરમં પદમ્ ॥

પુરાણં પ્રભવં વિષ્ણુમક્ષયં લોકસાક્ષિણમ્ ।
પ્રપદ્યે પુણ્ડરીકાક્ષમીશં ભક્તાનુકમ્પિનમ્ ॥

લોકનાથં સહસ્રાક્ષમદ્ભુતં પરદં પદમ્ ।
ભગવન્તં પ્રપન્નોઽસ્મિ ભૂતભવ્યભવત્પ્રભુમ્ ॥

સ્રષ્ટારં સર્વલોકાનામનન્તં સર્વતોમુખમ્ ।
પદ્મનાભં હૃષીકેશં પ્રપદ્યે સત્યમચ્યુતમ્ ॥

હિરણ્યગર્ભમમૃતં ભૂગર્ભં પરતઃ પરમ્ ।
પ્રભોઃ પ્રભુમનાદ્યન્તં પ્રપદ્યે તં રવિપ્રભમ્ ॥

સહસ્રશીર્ષં પુરુષં મહર્ષિ તત્વભાવનમ્ ।
પ્રપદ્યે સૂક્ષ્મમચલં વરેણ્યમભયપ્રદમ્ ॥

નારાયણં પુરાણર્ષિ યોગાત્માનં સનાતનમ્ ।
સંસ્થાનં સર્વતત્વાનાં પ્રપદ્યે ધ્રુવમીશ્વરમ્ ॥

યઃ પ્રભુઃ સર્વભૂતાનાં યેન સર્વમિદં તતમ્ ।
પરાવરગુરુર્વિષ્ણુઃ સ મે દેવઃ પ્રસીદતુ ॥

યસ્માદુત્પદ્યતે બ્રહ્મા પદ્મયોનિઃ સનાતનઃ ।
બ્રહ્મયોનિર્હિ વિશ્વાત્મા સ મે વિષ્ણુઃ પ્રસીદતુ ॥

યઃ પુરા પ્રલયે પ્રાપ્તે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ।
બ્રહ્માદિષુ પ્રલીનેષુ નષ્ટે લોકપરાવરે ॥

આભૂતસમ્પ્લવે ચૈવ પ્રલીનેઽપ્રાકૃતો મહાન્ ।
એકસ્તિષ્ઠતિ વિશ્વાત્મા સ મે વિષ્ણુઃ પ્રસીદતુ ॥

ચતુર્ભિશ્ચ ચતુર્ભિશ્ચ દ્વાભ્યાં પઞ્ચભિરેવ ચ ।
હુયતે ચ પુનર્દ્વાભ્યાં સ મે વિષ્ણુઃ પ્રસીદતુ ॥

પર્જન્યઃ પૃથિવી સસ્યં કાલો ધર્મઃ ક્રિયાક્રિયે ।
ગુણાકરઃ સ મે બભ્રુર્વાસુદેવઃ પ્રસીદતુ ॥

અગ્નીષોમાર્કતારાણાં બ્રહ્મરુદ્રેન્દ્રયોગિનામ્ ।
યસ્તેજયતિ તેજાંસિ સ મે વિષ્ણુઃ પ્રસીદતુ ॥

યોગાવાસ નમસ્તુભ્યં સર્વાવાસ વરપ્રદ ।
યજ્ઞગર્ભ હિરણ્યાઙ્ગં પઞ્ચયજ્ઞ નમોસ્તુ તે ॥

ચતુર્મૂર્તે પરં ધામ લક્ષ્મ્યાવાસ પરાર્ચિત ।
સર્વાવાસ નમસ્તેઽસ્તુ વાસુદેવ પ્રધાનકૃત્ ॥

અજસ્ત્વનામયઃ પન્થા હ્યમૂર્તિર્વિશ્વમૂર્તિધૃત્ ।
વિકર્તઃ પઞ્ચકાજ્ઞ નમસ્તે જ્ઞાનસાગર ॥

અવ્યક્તાદ્વ્યક્તમુત્પન્નમવ્યક્તાદ્યઃ પરોઽક્ષરઃ ।
યસ્માત્પરતરં નાસ્તિ તમસ્મિ શરણં ગતઃ ॥

ન પ્રધાનો ન ચ મહાન્પુરુષશ્ચેતનો હ્યજઃ ।
અનયોર્યઃ પરતરસ્તમસ્મિ શરણં ગતઃ ॥

ચિન્તયન્તો હિ યં નિત્યં બ્રહ્મેશાનાદયઃ પ્રભુમ્ ।
નિશ્ચયં નાધિગચ્છન્તિ તમસ્મિ શરણં ગતઃ ॥

જિતેન્દ્રિયા મહાત્માનો જ્ઞાનધ્યાનપરાયણાઃ ।
યં પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે તમસ્મિ શરણં ગતઃ ॥

એકાંશેન જગત્સર્વમવષ્ટભ્ય વિભુઃ સ્થિતઃ ।
અગ્રાહ્યં નિર્ગુણં નિત્યં તમસ્મિ શરણં ગતઃ ॥

સોમાર્કાગ્નિમયં તેજો યા ચ તારમયી દ્યુતિઃ ।
દિવિ સઞ્જાયતે યોઽયં સ મહાત્મા પ્રસીદતુ ॥

ગુણાદિર્નિર્ગુણશ્ચાદ્યો લક્ષ્મીવાંશ્ચેતનો હ્યજઃ ।
સૂક્ષ્મઃ સર્વગતો યોગી સ મહાત્મા પ્રસીદતુ ॥

સાઙ્ખ્યયોગાશ્ચ યે ચાન્યે સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ ।
યં વિદિત્વા વિમુચ્યન્તે સ મહાત્મા પ્રસીદતુ ॥

અવ્યક્તઃ સમધિષ્ઠાતા અચિન્ત્યઃ સદસત્પરઃ ।
અસ્થિતિઃ પ્રકૃતિશ્રેષ્ઠઃ સ મહાત્મા પ્રસીદતુ ॥

ક્ષેત્રજ્ઞઃ પઞ્ચધા ભુઙ્ક્તે પ્રકૃતિં પઞ્ચભિર્મુખૈઃ ।
મહાન્ગુણાંશ્ચ યો ભુઙ્ક્તે સ મહાત્મા પ્રસીદતુ ॥

સૂર્યમધ્યે સ્થિતઃ સોમસ્તસ્ય મધ્યે ચ યા સ્થિતા ।
ભૂતબાહ્યા ચ યા દીપ્તિઃ સ મહાત્મા પ્રસીદતુ ॥

નમસ્તે સર્વતઃ સર્વં સર્વતોક્ષિશિરોમુખ ।
નિર્વિકાર નમસ્તેઽસ્તુ સાક્ષી ક્ષેત્રધ્રુવસ્થિતિઃ ॥

અતીન્દ્રિય નમસ્તુભ્યં લિઙ્ગૈર્વ્યક્તૈર્ન મીયસે ।
યે ચ ત્વાં નાભિજાનન્તિ સંસારે સંસરન્તિ તે ॥

કામક્રોધવિનિર્મુક્તા રાગદ્વેષવિવર્જિતાઃ ।
માન્યભક્તા વિજાનન્તિ ન પુનર્ભવકા દ્વિજાઃ ॥

એકાન્તિનો હિ નિર્દ્વન્દ્વા નિરાશીઃકર્મકારિણઃ ।
જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકર્માણસ્ત્વાં વિશન્તિ વિચિન્તકાઃ ॥

અશરીરં શરીરસ્થં સમં સર્વેષુ દેહિષુ ।
પુણ્યપાપવિનિર્મુક્તા ભક્તાસ્ત્વાં પ્રાવિશન્ત્યુત ॥

અવ્યક્તં બુદ્ધ્યહઙ્કારમનોભૂતેન્દ્રિયાણિ ચ ।
ત્વયિ તાનિ ચ તેષુ ત્વં ન તેષુ ત્વં ન તે ત્વયિ ॥

એકત્વાન્યત્વનાનાત્વં યે વિદુર્યાન્તિ તે પરમ્ ।
સમોસિ સર્વભૂતેષુ ન તે દ્વેષ્યોસ્તિ ન પ્રિયઃ ॥

સમત્વમભિકાઙ્ક્ષેઽહં ભક્ત્યા વૈ નાન્યચેતસા । ચરાચરમિદં સર્વં ભૂતગ્રામં ચતુર્વિધમ્ ।
ત્વયા ત્વય્યેવ તત્પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ ॥

સ્રષ્ટા ભોક્તાસિ કૂટસ્થો હ્યતત્વં તત્વસઞ્જ્ઞિકઃ ।
અકર્તા હેતુરચલઃ પૃથગાત્મન્યવસ્થિતઃ ॥

ન તે ભૂતેષુ સંયોગો ભૂતતત્વગુણાધિકઃ ।
અહઙ્કારેણ બુદ્ધ્યા વા ન તે યોગસ્ત્રિભિર્ગુણૈઃ ॥

ન મોક્ષધર્મો વા ન ત્વં નારમ્ભો જન્મ વા પુનઃ ।
જરામરણમોક્ષાર્થં ત્વાં પ્રપન્નોસ્મિ સર્વગ ॥

ઈશ્વરોસિ જગન્નાથ તતઃ પરમ ઉચ્યસે ।
ભક્તાનાં યદ્ધિતં દેવ તદ્ધ્યાહિ ત્રિદશેશ્વર ॥

વિષયૈરિન્દ્રિયૈર્વાઽપિ ન મે ભૂયઃ સમાગમઃ ।
પૃથિવીં યાતુ ગન્ધો વૈ રસં યાતુ જલં તથા ॥

તેજો હુતાશનં યાતુ સ્પર્શો યાતુ ચ મારુતમ્ ।
શ્રોત્રમાકાશમપ્યેતુ મનો વૈકારિકં પુનઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણ્યપિ સંયાન્તુ સ્વાસુસ્વાસુ ચ યોનિષુ ।
પૃથિવી યાતુ સલિલમાપોગ્નિમનલોઽનિલમ્ ॥

વાયુરાકાશમપ્યેતુ મનશ્ચાકાશ એવ ચ ।
અહન્કારં મનો યાતુ મોહનં સર્વદેહિનામ્ ॥

અહન્કારસ્તતો બુદ્ધિં બુદ્ધિરવ્યક્તમચ્યુત ॥

પ્રધાને પ્રકૃતિં યાતે ગુણસામ્યે વ્યવસ્થિતે ।
વિયોગઃ સર્વકરણૈર્ગુણૈર્ભૂતૈશ્ચ મે ભવેત્ ॥

નિષ્કેવલં પદં તાત કાઙ્ક્ષેઽહં પરમં તવ ।
એકીભાવસ્ત્વયા મેઽસ્તુ ન મે જન્મ ભવેત્પુનઃ ॥

ત્વદ્બુદ્ધિસ્ત્વદ્ગતપ્રાણસ્ત્વદ્ભક્તિસ્ત્વત્પરાયણઃ ।
ત્વામેવાહં સ્મરિષ્યામિ મરણે પર્યુપસ્થિતે ॥

પૂર્વદેહકૃતા યે તુ વ્યાધયઃ પ્રવિશન્તુ મામ્ ।
અર્દયન્તુ ચ દુઃખાનિ ઋણં મે પ્રવિમુઞ્ચતુ ॥

અનુધ્યાતોઽસિ દેવેશ ન મે જન્મ ભવેત્પુનઃ ।
તસ્માદ્બ્રવીમિ કર્માણિ ઋણં મે ન ભવેદિતિ ॥

નોપતિષ્ઠન્તુ માં સર્વે વ્યાધયઃ પૂર્વસઞ્ચિતાઃ ।
અનૃણો ગન્તુમિચ્છામિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ।

અહં ભગવતસ્તસ્ય મમ ચાસૌ સનાતનઃ ।
તસ્યાહં ન પ્રણશ્યાસિ સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ ॥

કર્મેન્દ્રિયામિ સંયમ્ય પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ ।
દશેન્દ્રિયાણિ મનસિ અહન્કારે તથા મનઃ ॥

અહન્કારં તથા બુદ્ધૌ બુદ્ધિમાત્મનિ યોજયેત્ ।
યતબુદ્ધીન્દ્રિયઃ પશ્યેદ્બુદ્ધ્યા બુદ્ધ્યેત્પરાત્પમ્ ॥

મમાયમિતિ યસ્યાહં યેન સર્વમિદં તતતમ્ ।
તતો બુદ્ધેઃ પરં બુદ્ધ્વા લભતે ન પુનર્ભવમ્ ॥

મરણે સમનુપ્રાપ્તે યશ્ચૈવં મામનુસ્મરેત્ ।
અપિ પાપસમાચારઃ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ॥

ઓં નમો ભગવતે તસ્મૈ દેહિનાં પરમાત્મને ।
નારાયણાય ભક્તાનામેકનિષ્ઠાય શાશ્વતે ॥

ઇમામનુસ્મૃતિં દિવ્યાં વૈષ્ણવીં સુસમાહિતઃ ।
સ્વપન્વિબુદ્ધશ્ચ પઠેદ્યત્ર તત્ર સમભ્યસેત્ ॥

પૌર્ણમાસ્યામમાવાસ્યાં દ્વાદશ્યાં ચ વિશેષતઃ ।
શ્રાવયેચ્છ્રદ્દધાનાંશ્ચ મદ્ભક્તાંશ્ચ વિશેષતઃ ॥

યદ્યહન્કારમાશ્રિત્ય યજ્ઞદાનતપઃ ક્રિયાઃ ।
કુર્વંસ્તત્ફલમાપ્નોતિ પુનરાવર્તનં ન તુ ॥

અભ્યર્ચયન્પિતૄન્દેવાન્પઠઞ્જુહ્વન્યલિં દદત્ ।
જ્વલન્નગ્નિં સ્મરેદ્યો માં સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ॥

યજ્ઞો દાનં તપશ્ચૈવ પાવનાનિ શરીરિણામ્ ।
યજ્ઞં દાનં તપસ્તસ્માત્કુર્યાદાશીર્વિવર્જિતઃ ॥

નમ ઇત્યેવ યો બ્રૂયાન્મદ્ભક્તઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ।
તસ્યાક્ષયો ભવેલ્લોકઃ શ્વપાકસ્યાપિ નારદ ॥

કિં પુનર્યે યજન્તે માં સાધકા વિધિપૂર્વકમ્ ।
શ્રદ્ધાવન્તો યતાત્માનસ્તે માં યાન્તિ મદાશ્રિતાઃ ॥

કર્માણ્યાદ્યન્તવન્તીહ મદ્ભક્તોઽમૃતમશ્નુતે । મામેવ તસ્માદ્દેવર્ષે ધ્યાહિ નિત્યમતન્દ્રિતઃ ।
અવાપ્સ્યસિ તતઃ સિદ્ધિં દ્રક્ષ્યસ્યેવ પદં મમ ॥

અજ્ઞાનિને ચ યો જ્ઞાનં દદ્યાદ્ધર્મોપદેશનમ્ ।
કૃત્સ્નાં વા પૃથિવીં દદ્યાત્તેન તુલ્યં ન તત્ફલમ્ ॥

તસ્માત્પ્રેદયં સાધુભ્યો જન્મબન્ધભયાપહમ્ ।
એવં દત્ત્વા નરશ્રેષ્ઠ શ્રેયો વીર્યં ચ વિન્દતિ ॥

અશ્વમેધસહસ્રાણાં સહસ્રં યઃ સમાચરેત્ ।
નાસૌ પદમવાપ્નોતિ મદ્ભક્તૈર્યદવાપ્યતે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવં પૃષ્ટઃ પુરા તેન નારદેન સુરર્ષિણા ।
યદુવાચ તદાઽસૌ ભો તદુક્તં તવ સુવ્રત ॥

ત્વમપ્યેકમના ભૂત્વા ધ્યાહિ જ્ઞેયં ગુણાતિગમ્ ।
ભજસ્વ સર્વભાવેન પરમાત્માનમવ્યયમ્ ॥

શ્રુત્વૈતન્નારદો વાક્યં દિવ્યં નારાયણેરિતમ્ ।
અત્યન્તભક્તિમાન્દેવ એકાન્તત્વમુપેયિવાન્ ॥

નારાયણમૃષિં દેવં દશવર્ષાણ્યનન્યભાક્ ।
ઇદં જપન્વૈ પ્રાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥

કિં તસ્ય બહુભિર્મન્ત્રૈર્ભક્તિર્યસ્ય જનાર્દને ।
નમો નારાયણાયેતિ મન્ત્રઃ સર્વાર્થસાધકઃ ॥

ઇમાં રહસ્યાં પરમામનુસ્મૃતિ મધીત્ય બુદ્ધિં લભતે ચ નૈષ્ઠિકીમ્ ।
વિહાય દુઃખાન્યવમુચ્ય સઙ્કટા ત્સ વીતરાગો વિગતજ્વરઃ સુખી ॥