મહાભારત · અધ્યાય 12.211

દેવાનુરમનુષ્યેષુ ઋષિમુખ્યેષુ વા પુનઃ ।
વિષ્ણોસ્તત્વં યથાખ્યાતં કો વિદ્વાનનુવેત્તિ તત્ ॥

એતન્મે સર્વમાચક્ષ્વ ન મે તૃપ્તિર્હિ તત્વતઃ ।
વર્તતે ભરતશ્રેષ્ઠ સર્વજ્ઞોઽસીતિ મે મતિઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

કારિતોઽહં ત્વયા રાજન્યદૄત્તં ચ પુરા મમ ।
ગરુડેન પુરા મહ્યં સંવાદોઽભૂભૃતોત્તમ્ ॥

પુરાહં તપ આસ્થાય વાસુદેવપરાયણઃ । ધ્યાયન્સ્તુવન્નમસ્યંશ્ચ યજમાનસ્તમેવચ ।
ગઙ્ગદ્વીપે સમાસીનો દશવર્ષાણિ ભારત ॥

માતા ચ મમ તા દેવી જનની લોકપાવની ।
સમાસીના સમીપે મે રક્ષણાર્થં મમાચ્યુત ॥

તસ્મિન્કાલેઽદ્ભુતઃ શ્રીમાન્સર્વવેદમયઃ પ્રભુઃ । સુપર્ણઃ પતતાંશ્રેષ્ઠો મેરુમન્દરસન્નિભઃ ।
આજગામ વિશુદ્ધાત્મા ગઙ્ગાં દ્રષ્ટું મહાયશાઃ ॥

તમાગતં મહાત્માનં પ્રત્યુદ્ગમ્યાહમર્થિતઃ ।
પ્રણિપત્ય યથાન્યાયં કૃતાજ્જલિરવસ્થિતઃ ॥

સોઽપિ દેવો મહાભાગામભિનન્દ્ય ચ જાહ્નવીમ્ ।
તથા ચ પૂજિતઃ શ્રીમાનુણેપાવિશદાસને ॥

તતઃ કથાન્તરે તં વૈ વચનં ચેદમવ્રવમ્ ।
વેદવેદ મહાવીર્ય વૈનતેગ મહાબલ ॥

નારાયણં હૃષીકેશં સહમાનોઽનિશં હરિમ્ । જાનાસિ તં યથા વક્તું યાદૃગ્ભૂતો જનાર્દનઃ ।
મમાપિ તસ્ય સદ્ભાતં વક્તુમર્હસિ સત્તમ ॥
ગરુડ ઉવાચ ।

શૃણુ ભીષ્મ યથાન્યાયં પુરા ત્વમિહ સત્તમાઃ ।
અનેકે પુનયઃ સિદ્ધા માનસોત્તરવાસિનઃ ॥
પગચ્છુર્મા મહાપ્રાજ્ઞા વાસુદેવપરાયણાઃ ॥

પક્ષીન્દ્ર વાસુદેવસ્ય તત્વં વેત્સિ પરં પદમ્ ।
સ્વસા સયો ન તસ્યાસ્તિ સન્નિકૃષ્ટપ્રિયોપિ ચ ॥

તેષામહં વચઃ શ્રુત્વા પ્રણિપત્ય મહાહરિમ્ ।
અબ્રવં ચ યથાવૃત્તં મમ નારાયણસ્ય ચ ॥

શૃણુધ્વં મુનિશાર્દૂલા હૃત્વા સોમમહં પુરા ।
આકાશે પતમાનસ્તુ વાક્યં તત્ર શૃણોમિ વૈ ॥

સાધુસાધુ મહાબાહો પ્રીતોસ્મિ તવ દર્શનાત્ ।
વૃણીષ્વ વચનં મત્તઃ પક્ષીન્દ્ર ગરુડાધુના ॥

ત્વામહં ભક્તિતત્વજ્ઞો બ્રવૈ વચનમુત્તમમ્ ।
ઇત્યાહ સ્મ ધ્રુવં તત્ર મામાહ ભગવાન્પુનઃ ॥

ઋષિરસ્મિ મહાવીર્ય ન માં જાનાતિ વા મયિ ।
અસૂયતિ ચ માં મૂઢ તચ્છ્રુત્વા ગર્વમાસ્થિતઃ ॥

અહં દેવનિકાયાનાં મધ્યે વચનમબ્રવમ્ । ઋષે પૂર્વં વરં મત્તસ્ત્વં વૃણીષ્વ તતો હ્યહમ્ ।
વૃણે ત્વત્તો વરં પશ્ચાદિત્યેવં મુનિસત્તમાઃ ॥

તસ્માત્ત્વાં ભગવાન્દેવઃ શ્રીમાઞ્શ્રીવત્સલક્ષણઃ । અદ્ય પશ્યતિ પક્ષીન્દ્ર વાહનં ભવ મે સદા ।
વૃણેઽહં વરમેતદ્ધિ ત્વત્તોઽદ્ય પતગેશ્વર ॥

તથેતિ તં વીક્ષ્ય માતામનહન્કારમાસ્થિતમ્ ।
જેતુકામો હ્યહં વિષ્ણું માયયા માયિનં હરિમ્ ॥

ત્વત્તો હ્યહં વૃણે ત્વદ્ય વરં ઋષિવરોત્તમ ।
તવોપરિષ્ટાત્સ્થાસ્યામિ વરમેતત્પ્રયચ્છ મે ॥

તથેતિ ચ હસન્પ્રાહ હરિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ । ધ્વજં ચ મે ભવ સદા ત્વમેવ વિહગેશ્વર ।
ઉપરિષ્ટાત્સ્થિતિસ્તેઽસ્તુ મમ પક્ષીન્દ્ર સર્વદા ॥

ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્દેવઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
સહસ્રચરણઃ શ્રીમાન્સહસ્રાદિત્યસન્નિભઃ ॥

સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રનયનો મહાન્ ।
સહસ્રમકુટોઽચિન્ત્યઃ સહસ્રવદનો વિભુઃ ॥

વિદ્યુન્માલાનિભૈર્દિવ્યૈર્નાનાભરણરાજિભિઃ ।
ક્વચિત્સન્દૃશ્યમાનસ્તુ ચતુર્બાહુઃ ક્વચિદ્વરિઃ ॥

ક્વચિજ્જ્યોતિર્મયોચિન્ત્યઃ ક્વચિત્સ્કન્ધે સમાહિતઃ ।
એવં મમ જયન્દેવસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ॥

તતોઽહં વિસ્મયાપન્નઃ કૃત્વા કાર્યમનુત્તમમ્ ।
અસ્યાવિમુચ્ય જનનીં મયા સહ મુનીશ્વરાઃ ॥

અચિન્ત્યોઽયમહં ભૂયઃ કોઽસૌ મામબ્રવીત્પુરા ।
કીદૃગ્વિધઃ સ ભગવાનિતિ મત્વા તમાસ્થિતઃ ॥

અનન્તરં દેવદેવં સ્કન્ધે મમ સમાશ્રિતમ્ ।
અદ્રાક્ષં પુણ્ડરીકાક્ષં વહમાનોઽહમદ્ભુતમ્ ॥

અવશસ્તસ્ય ભાવેન યત્ર યત્ર સ ચેચ્છતિ । વિસ્મયાપન્નહૃદયો હ્યહં કિમિતિ ચિન્તયન્ ।
અન્તર્જલમહં સર્વં વહમાનોઽગમં પુનઃ ॥

સેન્દ્રૈર્દેવૈર્મહાભાગૈર્બ્રહ્માદ્યૈઃ કલ્પજીવિભિઃ ।
સ્તૂયમાનો હ્યહમપિ તૈસ્તૈરભ્યર્ચિતઃ પૃથક્ ॥

ક્ષીરોદસ્યોત્તરે કૂલે દિવ્યે મણિમયે શુભે ।
વૈકર્ણનામ સદનં હરેસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ॥

દિવ્યં તેજોમયં શ્રીમદચિન્ત્યમમરૈરપિ ।
તેજોનિલમયૈઃ સ્તમ્ભૈર્નાનાસંસ્થાનસંસ્થિતૈઃ ॥

વિભૂષિતં હિરણ્યેન ભાસ્વરેણ સમન્તતઃ ।
દિવ્યં જ્યોતિઃ સમાયુક્તં ગીતવાદિત્રશોભિતમ્ ॥

શૃણોમિ શબ્દં તત્રાહં ન પશ્યામિ શરીરિણમ્ । ન ચ સ્થલં ન ચાન્યચ્ચ પાદયોસ્તં સમન્તતઃ ।
વેપમાનો હ્યહં તત્ર વિષ્ઠિતોઽહં કૃતાઞ્જલિઃ ॥

તતો બ્રહ્માદયો દેવા લોકપાલાસ્તથૈવ ચ ।
સનન્દનાદ્યા મુનયસ્તથાઽન્યે પરજીવિનઃ ॥

પ્રાપ્તાસ્તત્ર સભાદ્વારિ દેવગન્ધર્વસત્તમાઃ ।
બ્રહ્માણં પરતઃ કૃત્વા કૃતાઞ્જલિપુટાસ્તદા ॥

તતસ્તદન્તરે તસ્મિન્ક્ષીરોદાર્ણવશીકરૈઃ ।
બોધ્યમાનો મહાવિષ્ણુરાવિર્ભૂત ઇવાબભૌ ॥

ફણાસહસ્રમાલાઢ્યં શેષમવ્યક્તસંસ્થિતમ્ ।
પશ્યામ્યહં મુદાઽકાશે યસ્યોપરિ જનાર્દનમ્ ॥

દીર્ઘવૃત્તૈઃ સમૈઃ પીનૈઃ કેયૂરવલયોજ્જ્વલૈઃ ।
ચર્તુભિર્બાહુભિર્યુક્તં------------ ॥

પિતામ્બરેણ સંવીતં કૌસ્તુભેન વિરાજિતમ્ ।
વક્ષસ્થલેન સંયુક્તં પદ્મયાઽધિષ્ઠિતેન ચ ॥

ઈષદુન્મીલિતાક્ષં તં સર્વકારણકારણમ્ ।
ક્ષીરોદસ્યોપરિ બભૌ નીલાભ્રં પરમં યથા ॥

ન કશ્ચિદ્વદતે કશ્ચિન્ન વ્યાહરતિ કશ્ચન । બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તં માશબ્દમિતિ રોષિતમ્ ।
ભ્રુકુટીકુટિલાક્ષાસ્તે નાનાભૂતગણાઃ સ્થિતાઃ ॥

કૃત્વા ચ પ્રસ્થિતં તત્ર જગતાં હિતકામ્યયા ।
ગચ્છધ્વમિતિ મામુક્ત્વા ગરુડેત્યાહ માં તતઃ ॥

તતોઽહં પ્રણિપત્યાગ્રે કૃતાઞ્જલિરવસ્થિતઃ ।
આગચ્છેતિ ચ મામુક્ત્વા પૂર્વોત્તરપથં ગતઃ ॥

અતીવ મૃદુભાવેન ગચ્છન્નિવ સ દૃશ્યતે । અયુતં નિયુતં ચાહં પ્રયુતં ચાર્બુદં તથા ।
પતમાનોઽહમનિશં યોજનાનિ તતસ્તતઃ ॥

નનુ તત્વમહં ભક્તો વિષ્ઠિતોસ્મિ પ્રશાસ્તુ નઃ ।
આગચ્છ ગરુડેત્યેવં પુનરાહ સ માધવઃ ॥

તતો ભૂયો હ્યહં પાતં પતમાનો વિહાયસમ્ ।
આજગામ તતો ઘોરં શતકોટિસમાવૃતમ્ ॥

તામસાનીવ ભૂતાનિ પર્વતાભાનિ તત્ર હ ।
સમાનાનીવ પદ્માનિ તતોઽહં ભીત આસ્થિતઃ ॥

તતો માં કિન્કરો ઘોરઃ શતયોજનમાયતમ્ ।
નિગૃહ્ય પાણિના તસ્માચ્ચિક્ષેપ ચ સ લોષ્ટવત્ ॥

તત્તમોઽહમતિક્રમ્ય હ્યાપં ચૈવ વિહાયસમ્ । હુઙ્કારઘોપં તત્રાહમશનીપાતસન્નિભાન્ ।
કર્ણમૂલે હ્યશૃણ્વન્તસ્તતો ભૂતૈઃ સમાસ્થિતઃ ॥

તતોઽહં દેવદેવેશ ત્રાહિ માં પુષ્કરેક્ષણ ।
ઇત્યબ્રવમહં તત્ર તતો વિષ્ણુરુવાચ મામ્ ॥

સુષિરસ્ય મુખે કશ્ચિન્માં ચિક્ષેપ ભયઙ્કરઃ ।
અતીતોઽહં ક્ષણાદગ્નિમપશ્યં વાયુમણ્ડલમ્ ॥

આકાશમિવ સમ્પ્રેક્ષ્ય ક્ષેપ્તુકામમુપાગતઃ ।
તત્રાહં દુઃખિતો ભૂતઃ ક્રોશમાનો હ્યવસ્થિતઃ ॥

ક્ષણાન્તરેણ ઘોરેણ ક્રુદ્ધો હિ પરમાત્મના ।
સ્વપક્ષરાજિના દૃષ્ટ્વા માં ચિક્ષેપ ભયઙ્કરઃ ॥

-----ગરુડકુલં સહસ્રાદિત્યસન્નિભમ્ ।
માં દૃષ્ટ્વાઽપ્યથ સંસ્થેઽથ હ્યલ્પકાલોઽતિદુર્બલઃ ॥

અહો વિહઙ્ગમઃ પ્રાપ્ત ઇતિ વિસ્મયમાનસાઃ ।
માં દૃષ્ટ્વોચુરહં તત્ર પશ્યામિ ગરુડધ્વજમ્ ॥

સહસ્રયોજનાયામં સહસ્રાદિત્યવર્ચસમ્ ।
સહસ્રગરુડારૂઢં ગરુડાસ્તે મહાબલાઃ ॥

અત્યાશ્ચર્યમિમં દેવ વપુષાઽસ્મત્કુલોદ્ભવઃ ।
સ્વલ્પપ્રાણઃ સ્વલ્પકાયઃ કોસૌ પક્ષી ઇહાગતઃ ॥

તચ્છ્રુત્વાઽહં નષ્ટગર્વો ભીતો લજ્જાસમન્વિતઃ ।
સ્વયં બુદ્ધ્શ્ચ સંવિગ્નસ્તતો હ્યશૃણવં પુનઃ ॥

આગચ્છ ગરુડેત્યેવ તતોઽહં યાનમાસ્થિતઃ । પરાર્ધ્યં ચ તતો ગત્વા યોજનાનાં શતં પુનઃ ।
તત્રાપશ્યમહં યો વૈ બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્ ॥

તત્રાપિ ચાપરં તત્ર શતકોટિપિતામહાન્ ।
પુનરેહીત્યુવાચોચ્ચૈર્ભગવાન્મધુસૂદનઃ ॥

મહાકુલં તતોઽપશ્યં પ્રમાણાનિ તમવ્યયમ્ ।
કપિત્થફલસન્કાશમન્ધકારૈઃ સમાશ્રિતમ્ ॥

તત્ર સ્થિતો હરિઃ શ્રીમાનણ્ડમેકં બિભેદ હ ।
મહદ્ભૂતં હિ માં ગૃહ્ય દત્ત્વા વૈ પ્રાક્ષિપત્પુનઃ ॥

તન્સધ્યે સાગરાન્સપ્ત બ્રહ્માણં ચ તથા સુરાન્ ।
પશ્યામ્યહં યથાયોગં માતરં સ્વકુલં તથા ॥

એવં મયાઽનુભૂતં હિ તત્વાન્વેષણકાઙ્ક્ષિણા ।
શિબિકાસદૃશં માં વૈ પશ્યધ્વં મુનિસત્તમાઃ ॥

ઇત્યેવમબ્રવં વિપ્રાન્ભીષ્મ યન્મે પુરાઽભવત્ ।
તત્તે સર્વં યથાન્યાયમુક્તવાનસ્મિ સત્તમ ॥

યોગિનસ્તં પ્રપશ્યન્તિ જ્ઞાનં દૃષ્ટ્વા પરં હરિમ્ ।
નાન્યથા શક્યરૂપોસૌ જ્ઞાનગમ્યઃ પરઃ પુમાન્ ॥

અનન્યયા ચ ભક્ત્યા ચ પ્રાપ્તું શક્યો મહાહરિઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યેવમુક્ત્વા ભગવાન્સુપર્ણઃ પક્ષિરાટ્ પ્રભુઃ ।
આમન્ત્ર્ય જનનીં મે વૈ તત્રૈવાન્તરધીયત ॥

તસ્માદ્રાજેન્દ્ર સર્વાત્મા વાસુદેવઃ પ્રધાનકૃત્ । જ્ઞાનેન ભક્ત્યા સુલભો નાન્યથેતિ મતિર્મમ ॥