મહાભારત · અધ્યાય 12.204

તદેવ સતતં મન્યે ન શક્યમનુવર્ણિતુમ્ ।
યથા નિદર્શનં વસ્તુ ન શક્યમનુબોધિતુમ્ ॥

યથાહિ સારં જાનાતિ ન કથઞ્ચન સંસ્થિતમ્ ।
પરકાયચ્છવિસ્તદ્વદ્દેહેઽયં ચેતનસ્તથા ॥

વિના કાયં ન સા ચ્છાયા તાં વિના કાયમસ્ત્યુત ।
તદ્વદેવ વિના નાસ્તિ પ્રકૃતેરિહ વર્તનમ્ ॥

ઇદં વૈ નાસ્તિ નેદમસ્તિ પરં વિના ।
જીવાત્મના ત્વસૌ છિન્નસ્ત્વેષ ચૈવ પરાત્મના ॥

તત્તવેતિ વિદુઃ કેચિદતથ્યમિતિ ચાપરે ।
ઉભયં મે મતં વિદ્વન્મુક્તિહેતૌ સમાહિતમ્ ॥

વિમુક્તૈશ્ચ મૃગઃ સોઽપિ દૃશ્યતે સંયતેન્દ્રિયઃ ।
સર્વેષાં ન હિ દૃશ્યો હિ તટિદ્વત્સ્ફુરતિ હ્યસૌ ॥

બ્રાહ્મણસ્ય સમાદૃશ્યો વર્તતે સોઽપિ કિં પુનઃ ।
વિદ્યતે પરમઃ શુદ્ધઃ સાક્ષિભૂતો વિભાવસુઃ ॥

શ્રુતિરેષા તતો નિત્યા તસ્માદેકઃ પરો મતઃ ।
ન પ્રયોજનમુદ્દિશ્ય ચેષ્ટા તસ્ય મહાત્મનઃ ॥

તાદૃશોસ્ત્વિતિ મન્તવ્યસ્તથા સત્યં મહાત્મના । નાનાસંસ્થેન ભેદેન સદા ગતિવિભેદવત્ ।
તસ્ય ભેદઃ સમાખ્યાતો ભેદો હ્યસ્તિ તથાવિધઃ ॥

એવં વિદ્વન્વિજાનીહિ પરમાત્માનમવ્યયમ્ ।
તત્તદ્ગુણવિશેષેણ સઞ્જ્ઞાનામનુસંયુતમ્ ॥

સર્વેશ્વરઃ સર્વમયઃ સ ચ સર્વપ્રવર્તકઃ ।
સર્વાત્મકઃ સર્વશક્તિઃ સર્વકારણકારણમ્ ॥

સર્વસાધારણઃ સર્વૈરુપાસ્યશ્ચ મહાત્મભિઃ । વાસુદેવેતિ વિખ્યાતસ્તં વિદિત્વાઽશ્નુતેઽમૃતમ્ ॥

યદા તે પ઼ઞ્ચભિઃ પઞ્ચ યુક્તાનિ મનસા સહ ।
અથ તદ્દ્રક્ષ્યતે બ્રહ્મ મણૌ સૂત્રમિવાર્પિતમ્ ॥

તદેવ ચ યથા સૂત્રં સુવર્ણે વર્તતે પુનઃ ।
મુક્તાસ્વથ પ્રવાલેષુ મૃન્મયે રાજતે તથા ॥

તદ્વદ્ગોઽશ્વમનુષ્યેષુ તદ્વદ્ધસ્તિમૃગાદિષુ ।
તદ્વત્કીટપતઙ્ગેષુ પ્રસક્તાત્મા સ્વકર્મભિઃ ॥

યેનયેન શરીરેણ યદ્યત્કર્મ કરોત્યયમ્ ।
તેનતેન શરીરેણ તત્તત્ફલમુપાશ્નુતે ॥

યથા હ્યેકરસા ભૂમિરોષધ્યર્થાનુસારિણી ।
તથા કર્માનુગા બુદ્ધિરન્તરાત્માઽનુદર્શિની ॥

જ્ઞાનપૂર્વોદ્ભવા લિપ્સા લિપ્સાપૂર્વાભિસન્ધિતા ।
અભિસન્ધિપૂર્વકં કર્મ કર્મમૂલં તતઃ ફલમ્ ॥

ફલં કર્મત્મકં વિદ્યાત્કર્મ જ્ઞેયાત્મકં તથા ।
જ્ઞેયં જ્ઞાનાત્મકં વિદ્યાજ્જ્ઞાનં સદસદાત્મકમ્ ॥

તદેવમિષ્યતે બ્રહ્મ સંખ્યાનાદ્વિનિભિદ્યતે । જ્ઞાનાનાં ચ ફલાનાં ચ જ્ઞેયાનાં કર્મણાં તથા ।
ક્ષયાન્તે યત્ફલં વિદ્યાજ્જ્ઞાનં જ્ઞેયપ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

મહદ્ધિ પરમં ભૂતં યુક્તાઃ પશ્યન્તિ યોગિનઃ ।
અબુધાસ્તં ન પશ્યન્તિ હ્યાત્મસ્થં ગુણબુદ્ધયઃ ॥

પૃથિવીરુપતો રૂપમપામિહ મહત્તરમ્ ।
અદ્ભ્યો મહત્તરં તેજસ્તેજસઃ પવનો મહાન્ ॥

પવનાચ્ચ મહદ્વ્યોમ તસ્માત્પરતરં મનઃ ।
મનસો મહતી બુદ્ધિર્બુદ્ધેઃ કાલો મહાન્સ્મૃતઃ ॥

કાલાત્સ ભગવાન્વિષ્ણુર્યસ્ય સર્વમિદં જગત્ ।
નાદિર્ન મધ્યં નૈવાન્તસ્તસ્ય દેવસ્ય વિદ્યતે ॥

અનાદિત્વાદમધ્યત્વાદનન્તત્વાચ્ચ સોઽવ્યયઃ ।
અત્યેતિ સર્વદુઃખાનિ દુઃખં હ્યન્તવદુચ્યતે ॥

તદ્બ્રહ્મ પરમં પ્રોક્તં તદ્ધામ પરમં પદમ્ ।
તદ્ગત્વા કાલવિષયાદ્વિમુક્તા મોક્ષમાશ્રિતાઃ ॥

ગુણેષ્વેતે પ્રકાશન્તે નિર્ગુણત્વાત્તતઃ પરમ્ ।
નિવૃત્તિલક્ષણો ધર્મસ્તથાઽનન્ત્યાય કલ્પતે ॥

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ શરીરાણિ વ્યપાશ્રિતાઃ ।
જિહ્વાગ્રેષુ પ્રવર્તન્તે યત્નસાધ્યાવિનાશિનઃ ॥

ન ચૈવમિષ્યતે બ્રહ્મ શરીરાશ્રયસમ્ભવમ્ ।
ન યત્નસાધ્યં તદ્બ્રહ્મ નાદિમધ્યં ન ચાન્તવન્ ॥

ઋચામાદિસ્તથા સામ્નાં યજુષામાદિરુચ્યતે ।
અન્તશ્ચાદિમતાં દૃષ્ટો ન ત્વાદિર્બ્રહ્મણઃ સ્મૃતઃ ॥

અનાદિત્વાદનન્તત્વાત્તદનન્તમથાવ્યયમ્ ।
અવ્યયત્વાચ્ચ નિર્દુઃખં દ્વન્દ્વાભાવસ્તતઃ પરમ્ ॥

અદૃષ્ટતોઽનુપાયાચ્ચ પ્રતિસન્ધેશ્ચ કર્મણઃ ।
ન તેન મર્ત્યાઃ પશ્યન્તિ યેન ગચ્છાન્ત તત્પદમ્ ॥

વિષયેષુ ચ સંસર્ગાચ્છાશ્વતસ્ય ચ સંશયાત્ ।
મનસા ચાન્યદાકાઙ્ક્ષન્પરં ન પ્રતિપદ્યતે ॥

ગુણાન્યદિહ પશ્યન્તિ તદિચ્છન્ત્યપરે જનાઃ ।
પરં નૈવાભિકાઙ્ક્ષન્તિ નિર્ગુણત્વાદ્ગુણાર્થિનઃ ॥

ગુણૈર્યસ્ત્વવરૈર્યુક્તઃ કથં વિદ્યાદ્ગુણાનિમાન્ ।
અનુમાનાદ્ધિ ગન્તવ્યં ગુણૈરવયવૈઃ પરમ્ ॥

સૂક્ષ્મેણ મનસા વિદ્મો વાચા વક્તું ન શક્નુમઃ ।
મનો હિ મનસા ગ્રાહ્યં દર્શનેન ચ દર્શનમ્ ॥

જ્ઞાનેન નિર્મલીકૃત્ય બુદ્ધિં બુદ્ધ્યા મનસ્તથા ।
મનસા ચેન્દ્રિયગ્રામમક્ષરં પ્રતિપદ્યતે ॥

બુદ્ધિપ્રહીણો મનસા સમૃદ્ધ સ્તથાઽનિરાશીર્ગુણતામુપૈતિ ।
પરં ત્યજન્તીહ વિલોભ્યમાના હુતાશનં વાયુરિવેન્ધનસ્થમ્ ॥

ગુણાદાને વિપ્રયોગે ચ તેષાં મનઃ સદા વિદ્ધિ પરાવરાભ્યામ્ ।
અનેનૈવ વિધિના સમ્પ્રવૃત્તો ગુણાદાને બ્રહ્મ શરીરમેતિ ॥

અવ્યક્તાત્મા પુરુષોઽવ્યક્તકર્મા સોઽવ્યક્તત્વં ગચ્છતિ હ્યન્તકાલે ।
તૈરેવાયં ચેન્દ્રિયૈર્વર્ધમાનૈ ર્ગ્લાયદ્ભિર્વા વર્તતેઽકામરૂપઃ ॥

સર્વૈરયં ચેન્દ્રિયૈઃ સમ્પ્રયુક્તો દેહં પ્રાપ્તઃ યઞ્ચભૂતાશ્રયઃ સ્યાત્ ।
ન સામર્થ્યાદ્ગચ્છતિ કર્મણેહ હીનસ્તેન પરમેણાવ્યયેન ॥

પૃથ્વ્યા નરઃ પશ્યતિ નાન્તમસ્યા હ્યન્તશ્ચાસ્યા ભવિતા ચેતિ વિદ્ધિ ।
પરં ન યાતીહ વિલોભ્યમાનો યથા પ્લવં વાયુરિવાર્ણવસ્થમ્ ॥

દિવાકરો ગુણમુપલભ્ય નિર્ગુણો યથા ભવેદપગતરશ્મિમણ્ડલઃ ।
તથાં હ્યસૌ મુનિરિહ નિર્વિશેષવાન્ સ નિર્ગુણં પ્રવિશતિ બ્રહ્મ ચાવ્યયમ્ ॥

અનાગતં સુકૃતવતાં પરાં ગતિં સ્વયમ્ભુવં પ્રભવનિધાનમવ્યયમ્ ।
સનાતનં યદમૃતમવ્યયં ધ્રુવં નિચાય્ય તત્પરમમૃતત્વમશ્નુતે ॥