મહાભારત · અધ્યાય 12.205

પિતામહ મહાપ્રાજ્ઞ દુઃખશોકસમાકુલે ।
સંસારચક્રે લોકાનાં નિર્વેદો નાસ્તિ કિન્ન્વિદમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
નિબન્ધનસ્ય સંવાદં ભોગવત્યા નૃપોત્તમ ॥

મુનિં નિબન્ધનં શુષ્કં ધમનીયાકૃતિં તથા । નિરારમ્ભં નિરાલમ્બમસજ્જન્તં ચ કર્મણિ ।
પુત્રં દૃષ્ટ્વાઽપ્યુવાચાર્તં માતા ભોગવતી તદા ॥

ઉત્તિષ્ઠ મૂઢ કિં શેષે નિરપેક્ષઃ સુહૃજ્જનૈઃ ।
નિરાલમ્બો ધનોપાયે પૈતૃકં તવ કિં ધનમ્ ॥
નિબન્ધન ઉવાચ ।

પૈતૃકં મે મહન્માતઃ સર્વદુઃખાલયં ત્વિહ ।
અસ્ત્યેતત્તદ્વિધાતાય યતિષ્યે તત્ર મા શુચઃ ॥

ઇદં શરીરમત્યુગ્રં પિત્રા દત્તમસંશયમ્ ।
તમેવ પિતરં ગત્વા ધનં તિષ્ઠતિ શાશ્વતમ્ ॥

કશ્ચિન્મહતિ સંસારે વર્તમાન--- ।
વનદુગમભિપ્રાપ્તો મહત્ક્રવ્યા----- ॥

સિંહવ્યાઘ્રગજાકારૈરતિઘોરૈર્મહા----- ।
સમન્તાત્સુપરિક્ષિપ્તં સ દૃષ્ટ્વા વ્યથતે પુમાન્ ॥

સ તદ્વનં હ્યનુચરન્વિપ્રધાવન્નિતસ્તતઃ ।
વીક્ષમાણો દિશઃ સર્વાઃ શરણાર્થં પ્રધાવતિ ॥

અથાપશ્યદ્વનં રૂઢં સમન્તાદ્વાગુરાવૃતમ્ ।
વનમધ્યે ચ તત્રાસીદુદપાનઃ સમાવૃતઃ ॥

વલ્લિભિસ્તૃણસઞ્છિન્નૈર્ગૂઢાભિરભિસંવૃતઃ ।
સ પપાત દ્વિજસ્તત્ર વિજને સલિલાશયે ॥

વિલગ્નશ્ચાભવત્તસ્મિઁલ્લતાસન્તાનસઙ્કુલે ।
બાહુભ્યાં સમ્પરિષ્વક્તસ્તયા પરમસત્વયા ॥

સ તથા લમ્બતે તત્ર ઊર્ધ્વપાદો હ્યધશ્શિરાઃ ।
અધસ્તત્રૈવ જાતશ્ચ જમ્બૂવૃક્ષઃ સુદુસ્તરઃ ॥

કૂપસ્ય તસ્ય વેલાયા અપશ્યત્સુમહાફલમ્ ।
વૃક્ષં બહુવિધં વ્યોમં વલ્લીપુષ્પસમાકુલમ્ ॥

નાનારૂપા મધુકરાસ્તસ્મિન્વુક્ષઽભવન્કિલ ।
તેષાં મધૂનાં બહુધા ધારા પ્રવવૃતે તદા ॥

વિલમ્બમાનઃ સ પુમાન્ધારાં પિબતિ સર્વદા ।
ન તસ્ય તૃષ્ણા વિરતા પીયમાનસ્ય સન્કટે ॥

પરીપ્સતિ ચ તાં નિત્યમતૃપ્તઃ સ પુનઃ પુનઃ ।
એવં સ વસતે તત્ર દુઃખિદુઃખી પુનઃ પુનઃ ॥

મયા તુ તદ્ધનં દેયં તવ દાસ્યામિ ચેચ્છસિ ।
તસ્ય ચ પ્રાર્થિતઃ સોથ દત્વા મુક્તિમવાપ સઃ ॥

સા ચ ત્યક્ત્વાઽર્થસન્કલ્પં જગામ પરમાં ગતિમ્ ॥

એવં સંસારચક્રસ્ય સ્વરૂપજ્ઞા નૃપોત્તમ ।
પરં વૈરાગ્યમાગમ્ય ગચ્છન્તિ પરમં પદમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

એવં સંસારચક્રસ્ય સ્વરૂપં વિદિતં ન મે ।
પૈતૃકં તુ ધનં પ્રોક્તં કિં તદ્વિદ્વન્મહાત્મના ॥

કાન્તારમિતિ કિં પ્રોક્તં કો હસ્તી સ તુ કૂપકઃ ।
કિંસઞ્જ્ઞિકો મહાવૃક્ષો મધુ વાઽપિ પિતામહ ॥

એવં મે સંશયં વિદ્ધિ ધનશબ્દં કિમુચ્યતે ।
કથં લબ્ધં ધનં તેન તથા ચ કિમિદં ત્વિહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઉપાખ્યાનમિદં સર્વં મોક્ષવિદ્ભિરુદાહૃતમ્ ।
સુમતિં વિન્દતે યેન બન્ધનાશશ્ચ ભારત ॥

એતદુક્તં હિ કાન્તારં મહાન્સંસાર એવ સઃ ।
યે તે પ્રતિષ્ઠિતા વ્યાલા વ્યાધયસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ ॥

યા સા નારી મહાઘોરા વર્ણરૂપવિનાશિની ।
તામાહુશ્ચ જરાં પ્રાજ્ઞાઃ પરિષ્વક્તં યયા જગત્ ॥

યસ્તત્ર કૂપે વસતે મહાહિઃ કાલ એવ સઃ ।
યો વૃક્ષઃ સ ચ મૃત્યુર્હિ સ્વકૃતં તસ્ય તત્ફલમ્ ॥

યે તુ કૃષ્ણાઃ સિતા રાજન્મૂષિકા રાત્ર્યહાનિ વૈ ॥

દ્વિષટ્કપદસંયુક્તો યો હસ્તી ષણ્મુખાકૃતિઃ ।
સ ચ સંવત્સરઃ પ્રોક્તઃ પાશમાસર્તવો મુખાઃ ॥

એતત્સંસારચક્રસ્ય સ્વરૂપં વ્યાહૃતં મયા ।
એવં લબ્ધધનં રાજંસ્તત્સ્વરૂપં વિનાશય ॥

એતજ્જ્ઞાત્વા તુ સા રાજન્પરં વૈરાગ્યમાસ્થિતા ।
યથોક્તવિધિના ભૂયઃ પરં પદમવાપ સઃ ॥

ધત્તે ધારયતે ચૈવ એતસ્માત્કારણાદ્ધનમ્ ।
તદ્ગચ્છ ચામૃતં શુદ્ધં હિરણ્યમમૃતં તપઃ ॥

તત્સ્વરૂપો મહાદેવઃ કૃષ્ણો દેવકિનન્દનઃ ।
તસ્ય પ્રસાદાદ્દુઃખસ્ય નાશં પ્રાપ્સ્યસિ માનદ ॥

એકઃ કર્તા સ કૃષ્ણશ્ચ જ્ઞાનિનાં પરમા ગતિઃ ॥

ઇદમાશ્રિત્ય દેવેન્દ્રો દેવા રુદ્રાસ્તથાઽશ્વિનૌ ।
સ્વેસ્વે પદે વિવિશિરે ભુક્તિમુક્તિવિદો જનાઃ ॥

ભૂતાનામન્તરાત્માઽસૌ સ નિત્યપદસંવૃતઃ ।
શ્રૂયતામસ્ય સદ્ભાવઃ સમ્યગ્જ્ઞાનં યથા તવ ॥

ભવેદેતન્નિબોધ ત્વં નારદાય પુરા હરિઃ ।
દર્શયિત્વાઽત્મનો રૂપં યદવોચત્સ્વયં વિભુઃ ॥

પુરા દેવઋષિઃ શ્રીમાન્નારદઃ પરમાર્થવાન્ ।
ચચાર પૃથિવીં કૃત્સ્નાં તીર્થાન્યનુચરન્પ્રભુઃ ॥

હિમવત્પાદમાશ્રિત્ય વિચાર્ય ચ પુનઃપુનઃ ।
સ દદર્શ હ્રદં તત્ર પદ્મોત્પલસમાકુલમ્ ॥

દદર્શ કન્યાં તત્તીરે સર્વાભરણભૂષિતામ્ ।
શોભમાનાં શ્રિયા રાજન્ક્રીડન્તીમુત્પલૈસ્તથા ॥

સા મહાત્માનમાલોક્ય નારદેત્યાહ ભામિની ।
તસ્યાઃ સમીપમાસાદ્ય તસ્થૌ વિસ્મિતમાનસઃ ॥

વીક્ષમાણં તમાજ્ઞાય સા કન્યા ચારુવાસિની ।
વિજજૃમ્ભે મહાભાગા સ્મયમાના પુનઃ પુનઃ ॥

તસ્માત્સમભવદ્વક્રાત્પુરુષાકૃતિસંયુતઃ ।
રત્નવિન્દુચિતાઙ્ગસ્તુ સર્વાભરણભૂષિતઃ ॥

આદિત્યસદૃશાકારઃ શિરસા ધારયન્મણિમ્ ।
પુનરેવ તદાકારસદૃશઃ સમજાયત ॥

તૃતીયસ્તુ મહારાજ વિવિધાભરણૈર્યુતઃ ।
પ્રદક્ષિણં તુ તાં કૃત્વા વિવિધધ્વનયસ્તુ તામ્ ॥

તતઃ સર્વેણ વિપ્રર્ષિઃ કન્યાં પપ્રચ્છ તાં શુભામ્ ॥

કા ત્વં પરમકલ્યાણિ પદ્મેન્દુસદૃશાનને ।
ન જાને ત્વાં મહાદેવિ બ્રૂહિ સત્યમનિન્દિતે ॥
કન્યોવાચ ।

સાવિત્રી નામ વિપ્રર્ષે શૃણુ ભદ્રં તવાસ્તુ વૈ ।
કિં કરિષ્યામિ તદ્બ્રૂહિ તવ યચ્ચેતસિ સ્થિતમ્ ॥
નારદ ઉવાચ ।

અભિવાદયે ત્વાં સાવિત્રિ કૃતાર્થોઽહમનિન્દિતે ।
એતં મે સંશયં દેવિ વક્તુમર્હસિ શોભને ॥

યસ્તુ વૈ પ્રથમોત્પન્નઃ કોઽસૌ સ પુરુષાકૃતિઃ ।
બિન્દવસ્તુ મહાદેવિ મૂર્ધ્નિ જ્યોતિર્મયાકૃતિઃ ॥
કન્યોવાચ ।

અગ્રજઃ પ્રથમોત્પન્નો યજુર્વેદસ્તથાઽપરઃ ।
તૃતીયઃ સામવેદસ્તુ સંશયો વ્યેતુ તે મુને ॥

વેદાશ્ચ બિન્દુસંયુક્તા યજ્ઞસ્ય ફલસંશ્રિતાઃ ।
યત્તદ્દૃષ્ટં મહજ્જ્યોતિર્જ્યોતિરિત્યુચ્યતે બુધૈઃ ॥

ઋષે જ્ઞેયં મયા ચાઽપીત્યુક્ત્વા ચાન્તરધીયત । તતઃ સ વિસ્મયાવિષ્ટો નારદઃ પુરુષર્ષભ ।
ધ્યાનયુક્તઃ સ તુ ચિરં ન બુબોધ મહામતિઃ ॥

તતઃ સ્નાત્વા મહાતેજા વાગ્યતો નિયતેન્દ્રિયઃ ।
તુષ્ટાવ પુરુષવ્યાઘ્રો જિજ્ઞાસુશ્ચ તદદ્ભુતમ્ ॥

તતો વર્ષશતે પૂર્ણે ભગવાઁલોકભાવનઃ ।
પ્રાદુશ્ચકાર વિશ્વાત્મા ઋષેઃ પરમસૌહૃદાત્ ॥

તમાગતં જગન્નાથં સર્વકારણકારણમ્ ।
અખિલામરમૌલ્યઙ્ગરુક્મારુણપદદ્વયમ્ ॥

વૈનતેયપદસ્પર્શકિણશોભિતજાનુકમ્ ।
પીતામ્બરલસત્કાઞ્ચીદામબદ્ધકટીતટમ્ ॥

શ્રીવત્સવક્ષસં ચારુમણિકૌસ્તુભકન્ધરમ્ ।
મન્દસ્મિતમુખામ્ભોજં ચલદાયતલોચનમ્ ॥

નમ્રચાપાનુકરણનમ્રભ્રૂયુગશોભિતમ્ ।
નાનારત્નમણીવજ્રસ્ફુરન્મકરકુણ્ડલમ્ ॥

ઇન્દ્રનીલનિભાસં તં કેયૂરમકુટોજ્જ્વલમ્ ।
દેવૈરિન્દ્રપુરોગૈશ્ચ ઋષિસઙઘૈરભિષ્ટુતમ્ ॥

નારદો જયશબ્દેન વવન્દે શિરસા હરિમ્ ॥

તતઃ સ ભગવાઞ્શ્રીમાન્મેઘગમ્ભીરયા ગિરા ।
પ્રાહેશઃ સર્વભૂતાનાં નારદં પતિતં ક્ષિતૌ ॥

ભદ્રમસ્તુ ઋષે તુભ્યં વરં વરય સુવ્રત ।
યત્તે મનસિ સુવ્યક્તમસ્તિ ચ પ્રદદામિ તન્ ॥

સ ચેમં જયશબ્દેન પ્રસીદેત્યાતુરો મુનિઃ ।
પ્રોવાચ હૃદિ સંરૂઢં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ॥

વિવક્ષિતં જગન્નાથ મયા જ્ઞાતં ત્વયાઽચ્યુત ।
તત્પ્રસીદ હૃષીકેશ શ્રોતુમિચ્છામિ તદ્ધરે ॥

તતઃ સ્મયન્મહાવિષ્ણુરભ્યભાષત નારદમ્ ।
યદ્દૃષ્ટં મમ રૂપં તુ વેદાનાં શિરસિ ત્વયા ॥

નિર્દ્વન્દ્વા નિરહન્કારાઃ શુચયઃ શુદ્ધલોચનાઃ ।
તં માં પશ્યન્તિ સતતં તાન્પૃચ્છ યદિહેચ્છસિ ॥

યે યોગિનો મહાપ્રાજ્ઞા મદંશા યે વ્યવસ્થિતાઃ ।
તેષાં પ્રસાદં દેવર્ષે મત્પ્રસાદમવૈહિ તત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા સ જગામાથ ભગવાન્ભૂતભાવનઃ ।
તસ્માદ્વ્રજ હૃષીકેશં કૃષ્ણં દેવકિનન્દનમ્ ॥

એતમારાધ્ય ગોવિન્દં ગતા મુક્તિં મહર્ષયઃ ।
એષ કર્તા વિકર્તા ચ સર્વકારણકારણમ્ ॥

મયાઽપ્યેતચ્છ્રુતં રાજન્નારદાત્તુ નિબોધ તત્ ।
સ્વયમેવ સમાચષ્ટ નારદો ભગવાન્મુનિઃ ॥

સમસ્તસંસારવિઘાતકારણં ભજન્તિ યે વિષ્ણુમનન્યમાનસાઃ ।
તે યાન્તિ સાયુજ્યમતીવ દુર્લભ મિતીવ નિત્યં હૃદિ વર્ણયન્તિ ॥