મહાભારત · અધ્યાય 12.201

યદિન્દ્રિયૈસ્તૂપગતૈઃ પુરસ્તા ત્પ્રાપ્તાન્ગુણાન્સંસ્મરતે ચિરાય ।
તેષ્વિન્દ્રિયેષૂપહતેષુ પશ્ચા ત્સ બુદ્ધિરૂપઃ પરમઃ સ્વભાવઃ ॥

ય ઇન્દ્રિયાર્થાન્યુગપત્સમન્તા ન્નાવેક્ષતે કૃત્સ્નશસ્તુલ્યકાલમ્ ।
યથાક્રમં સઞ્ચરતે સ વિદ્વાં સ્તસ્માત્સ એકઃ પરમઃ શરીરી ॥

રજસ્તમઃ સત્વમથો તૃતીયં ગચ્છત્યસૌ જ્ઞાનગુણાન્વિરૂપાન્ ।
ન તૈર્નિબદ્ધઃ સ તુ બધ્નાતિ વિશ્વં ન ચાનુયાતીહાગુણાન્પરાત્મા । તથેન્દ્રિયાણ્યાવિશતે શરીરી હુતાશનં વાયુરિવેન્ધનસ્થમ્ ॥

ન ચક્ષુષા પશ્યતિ રૂપમાત્મનો ન પશ્યતિ સ્પર્શનમિન્દ્રિયેન્દ્રિયમ્ ।
ન શ્રોત્રલિઙ્ગં શ્રવણેન દર્શનં તથા કૃતં પશ્યતિ તદ્વિનશ્યતિ ॥

શ્રોત્રાદીનિ ન પશ્યન્તિ સ્વંસ્વમાત્માનમાત્મના ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વદર્શી ચ ક્ષેત્રજ્ઞસ્તાનિ પશ્યતિ ॥

યથા હિમવતઃ પાર્શ્વે પૃષ્ઠં ચન્દ્રમસો યથા ।
ન દૃષ્ટપૂર્વં મનુજૈર્ન ચ તન્નાસ્તિ તાવતા ॥

તદ્વદ્ભૂતેષુ ભૂતાત્મા સૂક્ષ્મો જ્ઞાનાત્મવાનસૌ ।
અદૃષ્ટપૂર્વશ્ચક્ષુર્મ્યાં ન ચાસૌ નાસ્તિ તાવતા ॥

પશ્યન્નપિ યથા લક્ષ્મ જનઃ સોમેન વિન્દતિ ।
એવમસ્તિ ન ચોત્પન્નં ન ચ તન્ન પરાયણમ્ ॥

રૂપવન્તમરૂપત્વાદુદયાસ્તમને બુધાઃ ।
ધિયા સમનુપશ્યન્તિ તદ્ગતાઃ સવિતુર્ગતિમ્ ॥

તથા બુદ્ધિપ્રદીપેન દૂરસ્થં સુવિપશ્ચિતઃ ।
પ્રત્યાસન્નં નિષીદન્તિ જ્ઞેયં જ્ઞાનાભિસંહિતમ્ ॥

ન હિ સ્વલ્વનુપાયેન કશ્ચિદર્થોઽભિસિદ્ધ્યતિ ।
સૂત્રજાલૈર્યથા મત્સ્યાન્બધ્નન્તિ જલજીવિનઃ ॥

મૃગૈર્મૃગાણાં ગ્રહણં પક્ષિણાં પક્ષિભિર્યથા ।
ગજાનાં ચ ગજૈરેવ જ્ઞેયં જ્ઞાનેન ગૃહ્યતે ॥

અહિરેવ હ્યહેઃ પાદાન્પશ્યતીતિ નિદર્શનમ્ ।
તદ્વન્મૂર્તિષુ મૂર્તિસ્થં જ્ઞેયં જ્ઞાનેન પશ્યતિ ॥

નોત્સહન્તે યથા વેત્તુમિન્દ્રિયૈરિન્દ્રિયાણ્યપિ ।
તથૈવેહ પરા બુદ્ધિઃ પરં બુદ્ધ્યા ન પશ્યતિ ॥

યથા ચન્દ્રો હ્યમાવાસ્યામલિઙ્ગત્વાન્ન દૃશ્યતે ।
ન ચ નાશોઽસ્ય ભવતિ તથા વિદ્ધિ શરીરિણમ્ ॥

ક્ષીણકોશો હ્યમાવાસ્યાં ચન્દ્રમા ન પ્રકાશતે ।
તદ્વન્મૂર્તિવિમુક્તોઽસૌ શરીરી નોપલભ્યતે ॥

યથા કોશાન્તરં પ્રાપ્ય ચન્દ્રમા ભ્રાજતે પુનઃ ।
તદ્વલ્લિઙ્ગાન્તરં પ્રાપ્ય શરીરી ભ્રાજતે પુનઃ ॥

જન્મ બુદ્ધિઃ ક્ષયશ્ચાસ્ય પ્રત્યક્ષેણોપલભ્યતે ।
સા તુ ચન્દ્રમસો વ્યક્તિર્ન તુ તસ્ય શરીરિણઃ ॥

ઉત્પત્તિવૃદ્ધિવ્યયતો યથા સ ઇતિ ગૃહ્યતે ।
ચન્દ્ર એવ ત્વમાવાસ્યાં તથા ભવતિ મૂર્તિમાન્ ॥

નાભિસર્પદ્વિમુઞ્ચદ્વા શશિનં દૃશ્યતે તમઃ ।
વિસૃજંશ્ચોપસર્પંશ્ચ તદ્વત્પશ્ય શરીરિણમ્ ॥

યથા ચન્દ્રાર્કસંયુક્તં તમસ્તદુપલભ્યતે ।
તદ્વચ્છરીરસંયુક્તં જ્ઞાનં તદુપલભ્યતે ॥

યથા ચન્દ્રાર્કનિર્મુક્તઃ સ રાહુર્નોપલભ્યતે ।
તદ્વચ્છરીરનિર્મુક્તઃ શરીરી નોપલભ્યતે ॥

યથા ચન્દ્રો હ્યમાવાસ્યાં નક્ષત્રૈર્યુજ્યતે ગતઃ ।
તદ્વચ્છરીરનિર્મુક્તઃ ફલૈર્યુજ્યતિ કર્મણઃ ॥