મહાભારત · અધ્યાય 12.200

અક્ષરાત્ખં તતો વાયુસ્તતો જ્યોતિસ્તતો જલમ્ ।
જલાત્પ્રસૂતા જગતી જગત્યા જાયતે જગત્ ॥

ઇમે શરીરૈર્જલમેવ ગત્વા જલાચ્ચ તેજઃ પવનાન્તરિક્ષમ્ ।
ખાદ્વૈ નિવર્તન્તિ ન ભાવિનસ્તે યે ભાવિનસ્તે પરમાપ્નુવન્તિ ॥

નોષ્ણં ન શીતં મૃદુ નાપિ તીક્ષ્ણં નામ્લં કષાયં મધુરં ન તિક્તમ્ ।
ન શબ્દવન્નાપિ ચ ગન્ધવત્ત ન્ન રૂપવત્તત્પરમસ્વભાવમ્ ॥

સ્પર્શં તનુર્વેદ રસં ચ જિહ્વા ઘ્રાણં ચ ગન્ધાઞ્શ્રવણે ચ શબ્દાન્ ।
રૂપાણિ ચક્ષુર્નચ તત્પરં ય દ્ગૃહ્ણન્ત્યનધ્યાત્મવિદો મનુષ્યાઃ ॥

નિવર્તયિત્વા રસનાં રસેભ્યો ઘ્રાણં ચ ગન્ધાચ્છ્રવણે ચ શબ્દાત્ ।
સ્પર્શાત્તનું રૂપગુણાત્તુ ચક્ષુ સ્તતઃ પરં પશ્યતિ તત્સ્વભાવમ્ ॥

યતો ગૃહીત્વા હિ કરોતિ યચ્ચ યસ્મિંશ્ચ યામારભતે પ્રવૃત્તિમ્ ।
યસ્મૈ ચ યદ્યેન ચ યશ્ચ કર્તા યત્કારણં તં સ્વમુપેયમાહુઃ ॥

યદ્વાઽપ્યભૂદ્વ્યાપકં સાધકં ચ યન્મન્ત્રવત્સ્થાસ્યતિ ચાપિ લોકે ।
યઃ સર્વહેતુઃ પરમાર્થકારી તત્કારણં કાર્યમતો યદન્યત્ ॥

યથા હિ કશ્ચિત્સુકૃતૈર્મનુષ્યઃ શુભાશુભં પ્રાપ્નુતે ચાવિરોધાત્ ।
એવં શરીરેષુ શુભાશુભેષુ સ્વકર્મભિર્જ્ઞાનમિદં નિવદ્ધમ્ ॥

યથા પ્રદીપ્તઃ પુરતઃ પ્રદીપઃ । પ્રકાશમન્યસ્ય કરોતિ દીપ્યન્ ।
તથેહ પઞ્ચેન્દ્રિયદીપવૃક્ષા જ્ઞાનપ્રદીપ્તાઃ પરવન્ત એવ ॥

યથા ચ રાજ્ઞો બહવો હ્યમાત્યાઃ પૃથક્ પ્રમાણં પ્રવદન્તિ યુક્તાઃ ।
તદ્વચ્છરીરેષુ ભવન્તિ પઞ્ચ જ્ઞાનૈકદેશાઃ પરમઃ સ તેભ્યઃ ॥

યથાર્ચિષોઽગ્નેઃ પવનસ્ય વેગા મરીચયોઽર્કસ્ય નદીષુ ચાપઃ ।
ગચ્છન્તિ ચાયાન્તિ ચ સંયતાશ્ચ તદ્વચ્છરીરાણિ શરીરિણાં તુ ॥

યથા ચ કશ્ચિત્પરશું ગૃહીત્વા ધૂમં ન પશ્યેજ્જ્વલનં ચ કાષ્ઠે ।
તદ્વચ્છરીરોદરપાણિપાદં છિત્ત્વા ન પશ્યન્તિ તતો યદન્ય ॥

તાન્યેવ કાષ્ઠાનિ યથા વિમથ્ય ધૂમં ચ પશ્યેજ્જ્વલનં ચ યોગાત્ ।
તદ્વત્સુબુદ્ધિઃ સમમિન્દ્રિયાર્થૈ ર્બુદ્ધઃ પરં પશ્યતિ તત્સ્વભાવમ્ ॥

યથાત્મનોઽઙ્ગં પતિતં પૃથિવ્યાં સ્વપ્નાન્તરે પશ્યતિ ચાત્મનોઽન્યત્ ।
શ્રોત્રાદિયુક્તઃ સુમનાઃ સુબુદ્ધિ ર્લિઙ્ગાત્તથા ગચ્છતિ લિઙ્ગમન્યત્ ॥

ઉત્પત્તિવૃદ્ધિક્ષયમસન્નિપાતૈ ર્ન યુજ્યતેઽસૌ પરમઃ શરીરી ।
અનેન લિઙ્ગેન તુ લિઙ્ગમન્ય દ્ગચ્છત્યદૃષ્ટઃ પ્રતિસન્ધિયોગાત્ ॥

ન ચક્ષુષા પશ્યતિ રૂપમાત્મનો ન ચાપિ સંસ્પર્શમુપૈતિ કિઞ્ચિત્ ।
ન ચાપિ તૈઃ સાધયતે સ્વકાર્યં તે તં ન પશ્યન્તિ સ પશ્યતે તાન્ ॥

યથા સમીપે જ્વલતોઽનલસ્ય સન્તાપજં રૂપમુપૈતિ કશ્ચિત્ ।
ન ચાન્તરા રૂપગુણં બિભર્તિ તથૈવ તદ્દૃશ્યતે રૂપમસ્ય ॥

તથા મનુષ્યઃ પરિમુચ્ય કાય મદૃશ્યમન્યદ્વિશતે શરીરમ્ ।
વિસૃજ્ય ભૂતેષુ મહત્સુ દેહં તદાશ્રયં ચૈવ બિભર્તિ રૂપમ્ ॥

ખં વાયુમગ્નિં સલિલં તથોર્વી સમન્તતોઽભ્યાવિશતે શરીરી ।
નાન્યાશ્રયાઃ કર્મસુ વર્તમાનાઃ શ્રોત્રાદયઃ પઞ્ચગુણાઞ્શ્રયન્તે ॥

શ્રોત્રં નભો ઘ્રાણમથો પૃથિવ્યા સ્તેજોમયં રૂપમથો વિપાકઃ ।
જલાશ્રયં તેજ ઉક્તં રસં ચ વાય્વાત્મકઃ સ્પર્શકૃતો ગુણશ્ચ ॥

મહત્સુ ભૂતેષુ ચ સન્તિ પઞ્ચ પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થેષુ તથેન્દ્રિયાણિ ।
સર્વાણિ ચૈતાનિ મનોનુગાનિ બુદ્ધિં મનોઽન્વેતિ મતિઃ સ્વભાવમ્ ॥

શુભાશુભં કર્મ કૃતં યદસ્ય તદેવ પ્રેત્યાદદતેઽન્યદેહે ।
મનોઽનુવર્તન્તિ પરાવરાણિ જલૌકસઃ સ્રોત ઇવાનુકૂલમ્ ॥

ચલં યથા દૃષ્ટિપથં પરૈતિ સૂક્ષ્મં મહદ્રૂપમિવાવભાતિ ।
તાતપ્યમાનો ન પતેચ્ચ ધીરઃ પરં તથા બુદ્ધિપથં પરૈતિ ॥