મહાભારત · અધ્યાય 12.199

કિં ફલં જ્ઞાનયોગસ્ય વેદાનાં નિયમસ્ય ચ ।
ભૂતાત્મા ચ કથં જ્ઞેયસ્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
મનોઃ પ્રજાપતેર્વાદં મહર્ષેશ્ચ બૃહસ્પતેઃ ॥

પ્રજાપતિં શ્રેષ્ઠતમં પ્રજાનાં દેવર્ષિસઙપ્રવરો મહર્ષિઃ ।
બૃહસ્પતિઃ પ્રશ્નમિમં પુરાણં પ્રપચ્છ શિષ્યોઽથ ગુરું પ્રણમ્ય ॥

યત્કારણં મન્ત્રવિધિઃ પ્રવૃત્તો જ્ઞાને ફલં યત્પ્રવદન્તિ વિપ્રાઃ ।
યન્મન્ત્રશબ્દૈરકૃતપ્રકાશં તદુચ્યતાં મે ભગવન્યથાવત્ ॥

યત્સ્તોત્રશાસ્ત્રાગમમન્ત્રિવિદ્ભિ ર્યજ્ઞૈરનેકૈરથ ગોપ્રદાનૈઃ ।
ફલં મહદ્ભિર્યદુપાસ્યતે ચ કિં તત્કથં વા ભવિતા ક્વ વા તત્ ॥

મહી મહીજાઃ પવનોઽન્તરિક્ષં જલૌકસશ્ચૈવ જલં તથા દ્યૌઃ ।
દિવૌકસશ્ચાપિ યતઃ પ્રસૂતા સ્તદુચ્યતાં મે ભગવન્પુરાણમ્ ॥

જ્ઞાનં યતઃ પ્રાર્થયતે નરો વૈ તતસ્તદર્થા ભવતિ પ્રવૃત્તિઃ ।
ન ચાપ્યહં વેદ પરં પુરાણં મિથ્યાપ્રવૃત્તિં ચ કથં નુ કુર્યામ્ ॥

ઋક્સામસઙ્ઘાંશ્ચ યજૂંષિ ચાહં છન્દાંસિ નક્ષત્રગતિં નિરુક્તમ્ ।
અધીત્ય ચ વ્યાકરણં સકલ્પં શિક્ષાં ચ ભૂતપ્રકૃતિં ન વેદ્મિ ॥

સ મે ભવાઞ્શંસતુ સર્વમેત ત્સામાન્યશબ્દૈશ્ચ વિશેષણૈશ્ચ ।
સ મે ભવાઞ્શંસતુ તાવદેત જ્જ્ઞાને ફલં કર્મણિ વા યદસ્તિ ॥

યથા ચ દેહાચ્ચ્યવતે શરીરી પુનઃ શરીરં ચ યથાઽભ્યુપૈતિ ।
મનુરુવાચ ।
યદ્યત્પ્રિયં યસ્ય સુખં તદાહુ સ્તદેવ દુઃખં પ્રવદન્ત્યનિષ્ટમ્ ॥

ઇષ્ટં ચ મે સ્યાદિતરચ્ચ ન સ્યા દેતત્કૃતે કર્મવિધિઃ પ્રવૃત્તઃ ।
ઇષ્ટં ત્વનિષ્ટં ચ ન માં ભજેતે ત્યેતત્કૃતે જ્ઞાનવિધિઃ પ્રવૃત્તઃ ॥

[કામાત્મકાશ્છન્દસિ કર્મયોગા એભિર્વિમુક્તઃ પરમશ્નુવીત્ ।
નાનાવિધે કર્મપથે સુખાર્થી નરઃ પ્રવૃત્તો નિરયં પ્રયાતિ.]
બૃહસ્પતિરુવાચ । ઇષ્ટં ત્વનિષ્ટં ચ સુખાસુખે ચ સાશીસ્તપશ્છન્દતિ કર્મભિશ્ચ ॥
મનુરુવાચ ।

એભિર્વિમુક્તઃ પરમાવિવેશ એતત્કૃતે કર્મવિધિઃ પ્રવૃત્તઃ ।
[કામાત્મકાંશ્છન્દતિ કર્મયોગ એભિર્વિમુક્તઃ પરમાદદીત ॥ ]

આત્માદિભિઃ કર્મભિરિધ્યમાનો ધર્મે પ્રવૃત્તો દ્યુતિમાન્સુખાર્થી ।
પરં હિ તત્કર્મફલાદપેતં નિરાશિષો યત્પદમાપ્નુવન્તિ ॥

પ્રજાઃ સૃષ્ટા મનસા કર્મણા ચ દ્વાવેવૈતૌ સત્પથૌ લોકજુષ્ટૌ ।
દૃષ્ટં કર્માશાશ્વતં ચાન્તવચ્ચ મનસ્ત્યાગે કારણં નાન્યદસ્તિ ॥

કામાત્મકૌ છન્દસિ કામભોગા વેભિર્વિયુક્તઃ પરમશ્નુવીત ।
નાનાવિધે કર્મફલે સુખાર્થી નરઃ પ્રમત્તો ન પરં પ્રયાતિ । ફલં હિ તત્કર્મફલાદપેતં નિરાશિષો બ્રહ્મ પરં હ્યુપેતમ્ ॥

સ્વેનાત્મના ચક્ષુરિવ પ્રણેતા નિશાત્યયે તમસા સંવૃતાત્મા ।
જ્ઞાનં તુ વિજ્ઞાનગુણેન યુક્તં કર્માશુભં પશ્યતિ વર્જનીયમ્ ॥

સર્પાન્કૃશાગ્રાણિ તથોદપાનં ત્વા મનુષ્યાઃ પરિવર્જયન્તિ ।
અજ્ઞામતસ્તત્ર પતન્તિ મૂઢા જ્ઞાને ફલં પશ્ય યથા વિશિષ્ટમ્ ॥

કૃત્સ્નસ્તુ મન્ત્રો વિધિવત્પ્રયુક્તો યજ્ઞા યથોક્તાસ્ત્વિહ દક્ષિણાશ્ચ ।
અન્નપ્રદાનં મનસઃ સમાધિઃ પઞ્ચાત્મકં કર્મફલં વદન્તિ ॥

ગુણાત્મકં કર્મ વદન્તિ વેદા સ્તસ્માન્મન્ત્રો મન્નપૂર્વં હિ કર્મ ।
વિધિર્વિધેયં મનસોપપત્તિઃ ફલસ્ય ભોક્તા તુ તથા શરીરી ॥

શબ્દાશ્ચ રૂપાણિ રસાશ્ચ પુણ્યાઃ । સ્પર્શાશ્ચ ગન્ધાશ્ચ શુભાસ્તથૈવ ।
નરોઽત્ર હિ સ્થાનગતઃ પ્રભુઃ સ્યા દેતત્ફલં સિદ્ધ્યતિ કર્મણોઽસ્ય ॥

યદ્યચ્છરીરેણ કરોતિ કર્મ શરીરયુક્તઃ સમુપાશ્નુતે તત્ ।
શરીરમેવાયતનં સુખસ્ય દુઃખસ્ય ચાપ્યાયતનં શરીરમ્ ॥

વાચા તુ યત્કર્મ કરોતિ કિઞ્ચિ દ્વાચૈવ સર્વં સમુપાશ્નુતે તત્ ।
મનસ્તુ યત્કર્મ કરોતિ કિઞ્ચિ ન્મનઃસ્થ એવાયમુપાશ્નુતે તત્ ॥

યથાયથા કર્મગુણાં ફલાર્થી કરોત્યયં કર્મફલે નિવિષ્ટઃ ।
તથાતથાઽયં ગુણસમ્પ્રયુક્તઃ શુભાશુભં કર્મફલં ભુનસ્તિ ॥

મત્સ્યો યથા સ્રોત ઇવાભિપાતી તથા કૃતં પૂર્વમુપૈતિ કર્મ ।
શુભે ત્વસૌ તુષ્યતિ દુષ્કૃતે તુ ન તુષ્યતે વૈ પરમઃ શરીરી ॥

યતો જગત્સર્વમિદં પ્રસૂતં જ્ઞાત્વાઽત્મવન્તો હ્યુપયાન્તિ શાન્તિમ્ ।
યન્મન્ત્રશબ્દેરકૃતપ્રકાશં તદુચ્યમાનં શણુ મે પરં યત્ ॥

રસૈર્વિમુક્તં વિવિધૈશ્ચ ગન્ધૈ રશબ્દમસ્પર્શમરૂપવચ્ચ ।
અગ્રાહ્યમવ્યક્તમવર્ણમેકં પઞ્ચપ્રકારાન્સસૃજે પ્રજાનામ્ ॥

ન સ્ત્રી પુમાન્નાપિ નપુંસકં ચ ન સન્ન ચાસત્સદસચ્ચ તન્ન ।
પશ્યન્તિ તદ્બ્રહ્મવિદો મનુષ્યા સ્તદક્ષરં ન ક્ષરતીતિ વિદ્ધિ ॥