મહાભારત · અધ્યાય 12.193

હન્ત વક્ષ્યામિ તે પાર્થ ધ્યાનયોગં ચતુર્વિધમ્ ।
યં જ્ઞાત્વા શાશ્વતીં સિદ્ધિં ગચ્છન્તીહ મહર્ષયઃ ॥

યથા સ્વનુષ્ઠિતં ધ્યાનં તથા કુર્વન્તિ યોગિનઃ ।
મહર્ષયો જ્ઞાનતૃપ્તા નિર્વાણગતમાનસાઃ ॥

નાવર્તન્તે પુનઃ પાર્થ મુક્તાઃ સંસારદોષતઃ ।
અન્મદોષપરિક્ષીણાઃ સ્વભાવે પર્યુપસ્થિતાઃ ॥

નિર્દ્વન્દ્વા નિત્યસત્વસ્થા વિમુક્તિં નિત્યમશ્રિતાઃ ।
અસઙ્ગીન્યવિવાદીનિ મનઃ શાન્તિકરાણિ ચ ॥

તત્ર ધ્યાનેન સંશ્લિષ્ટમેકાગ્રે ધારયેન્મનઃ ।
તત્ર ચ ધ્યાનસંરોધાદથ જ્ઞાની ભવત્યુત ॥

ચતુર્વિધેષુ ભાવેષુ યોઽર્થસક્તઃ સદૈવ હિ । તજ્જ્ઞાત્વા વાસ્તવં તેષામર્થેષુ પરિવર્તતે ।
પિણ્ડીકૃત્યેન્દ્રિયગ્રામમાસીનઃ કાષ્ઠવન્મુનિઃ ॥

શબ્દં ન વિન્દેચ્છ્રોત્રેણ ત્વચા સ્પર્શં ન વેદયેત્ ।
રૂપં ન ચક્ષુષા વિદ્યાજ્જિહ્વયા ન રસાંસ્તથા ॥

ઘ્રેયાણ્યપિ ચ સર્વાણિ જહ્યાદ્રાણેન યોગવિત્ ।
પઞ્ચવર્ગપ્રમાથીનિ નેચ્છેચ્ચૈતાનિ વીર્યવાન્ ॥

તતો મનસિ સંસૃજ્ય પઞ્ચવર્ગ વિચક્ષણઃ ।
સમાદધ્યાન્મનો ભ્રાન્તમિન્દ્રિયૈઃ સહ પઞ્ચમિઃ ॥

વિસઞ્ચારિ નિરાલમ્બં પઞ્ચદ્વારં ચલાચલમ્ ।
પૂર્વં ધ્યાનપદે ધીરઃ સમાદધ્યાન્મનો નરઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ મનશ્ચૈવ યદા પિણ્ડીકરોત્યયમ્ ।
એવ ધ્યાનપથઃ પૂર્વો મયા સમનુવર્ણિતઃ ॥

તસ્ય તત્પૂર્વસંરુદ્ધમાત્સષષ્ઠં મનોઽન્તરા ।
સ્ફુરિષ્યતિ સમુદ્ધાન્તં વિદ્યુદમ્બુધરે યથા ॥

જલબિન્દુર્યથા લોલઃ પર્ણસ્થઃ સર્વતશ્ચલઃ ।
એવમેવાસ્ય તચ્ચિત્તં ભ્રમતિ ધ્યાનવર્ત્મનિ ॥

સમાહિતં ક્ષણં કિઞ્ચિદ્ધ્યાનવર્ત્મનિ તિષ્ઠતિ ।
પુનર્વાયુપથં પ્રાપ્તં મનો ભવતિ વાયુવત્ ॥

અનિર્વેદો ગતક્લેશો ગતતન્દ્રીરમત્સરઃ ।
સમાદધ્યાત્પુનશ્ચેતો ધ્યાનેન ધ્યાનયોગવિત્ ॥

વિચારશ્ચ વિવેકશ્ચ વિતર્કશ્ચોપજાયતે ।
મુનેઃ સમાદધાનસ્ય પ્રથમં ધ્યાનમાદિતઃ ॥

મનસા ક્લિશ્યમાનસ્તુ સમાધાનં ચ કારયેત્ ।
ન નિર્વેદં મુનિર્ગચ્છેત્કુર્યાદેવાત્મનો હિતમ્ ॥

પાંસુભસ્મકરીષાણાં યથા વૈ રાશયશ્ચિતાઃ ।
સહસા વારિણા સિક્તા ન યાન્તિ પરિભાવનમ્ ॥

કિઞ્ચિત્સ્નિગ્ધં યથા ચ સ્યાચ્છુષ્કચૂર્ણમભાવિતમ્ ।
ક્રમશસ્તુ શનૈર્ગચ્છેત્સર્વં તત્પરિભાવનમ્ ॥

એવમેવેન્દ્રિયગ્રામં શનૈઃ સમ્પરિભાવયેત્ ।
સંહરેત્ક્રમશશ્ચૈનં સ સમ્યક્પ્રશમિષ્યતિ ॥

સ્વયમેવ મનશ્ચૈવં પઞ્ચવર્ગં ચ ભારત ।
પૂર્વં ધ્યાનપથે સ્થાપ્ય નિત્યયોગેન શામ્યતિ ॥

ન તત્પુરુષકારેણ ન ચ દૈવેન કેનચિત્ ।
સુખમેષ્યતિ તત્તસ્ય ન ભવન્તિ વિપત્તયઃ ॥

સુખેન તેન સંયુક્તો રસ્યતે ધ્યાનકર્મણિ ।
ગચ્છન્તિ યોગિનો હ્યેવં નિર્વાણં તન્નિરામયમ્ ॥