મહાભારત · અધ્યાય 12.190

વાનપ્રસ્થાઃ ખલ્વૃષિધર્મમનુવર્તન્તે પુણ્યાનિ તીર્થાનિ નદીપ્રસ્રવણાન્યુચરન્તિ સુવિભક્તેષ્યરણ્યેષુ મૃગમહિષવરાહશાર્દૂલસૃમરગજાકીર્ણેષુ તપસ્યન્તોઽનુસઞ્ચરન્તિ ત્યક્તગ્રામ્યવસ્ત્રાભ્યવહારોપભોગા વન્યૌષધિફલમૂલપર્ણપરિમિતવિચિત્રનિયતાહારાઃ સ્થાનાસનિનો ભૂમિપાષાણસિકતાશર્કરાવાલુકાભસ્મશાયિનઃ કાશકુશચર્મવલ્કલસંવૃતાઙ્ગાઃ કેશશ્મશ્રુનખરોમધારિણો નિયતકાલોપસ્પર્શના અસ્કન્નકાલબહિહોમાનુષ્ઠાયિનઃ સમિત્કુશકુસુમાપહારાર્ચનસમ્માર્જનહોમાન્તલબ્ધવિશ્રયાઃ શીતોષ્ણ [વર્ષ]પવનવિનિષ્ટપ્તવિભિન્નસર્વત્વચો વિવિધનિયમયોગચર્યાનુષ્ઠાનહૃત [પરિશુષ્ક] માંસશોણિતત્વગસ્થિભૂતા ધૃતિપરાઃ સત્વયોગાચ્છરીરાણ્યુદ્વહન્તિ ॥
ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ ।

યશ્ચૈતાં નિયતશ્ચર્યાં બ્રહ્મર્ષિવિહિતાં ચરેત્ ।
સ દહેદગ્નિવદ્દોષાઞ્જયેલ્લોકાંશ્ચ દુર્જયાન્ ॥

પરિવ્રાજકાનાં પુનરાચારઃ । તદ્યથા વિમુચ્યધનકલત્રપરિબર્હણં સઙ્ગેષ્વાત્મનઃ સ્નેહપાશાનવધૂય પરિવ્રજન્તિ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનાસ્ત્રિવર્ગપ્રવૃત્તેષ્વારમ્ભેષ્વસક્તબુદ્ધયોઽરિમિત્રોદાસીનાનાં તુલ્યદર્શનાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાનાં જરાયુજાણ્ડજસ્વેદજોદ્ભિજ્જાનાં ભૂતાનાં વાઙ્ભનઃ કર્મભિરભિદ્રોહિણોઽનિકેતાઃ પર્વતપુલિનવૃક્ષમૂલદેવતાયતનાન્યનનુચરન્તો વાસાર્થમુપેયુર્નગરં ગ્રામં વા નગરે પઞ્ચરાત્રિકા ગ્રામે ચૈકરાત્રિકાઃ પ્રવિશ્ચ ચ પ્રાણધારણાર્થં દ્વિજાતીનાં ભવનાન્યસન્કીર્ણકર્મણામુપતિષ્ઠેયુઃ પાત્રપતિતાઽયાચિતભૈક્ષ્યાઃ કામક્રોધદર્પલોભમોહકાર્પણ્યદમ્ભપરિવાદાભિમાનહિંસાનિવૃત્તા ઇતિ ॥
ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ ।

અભયં સર્વભૂતેભ્યો દત્ત્વા યશ્ચરતે મુનિઃ ।
ન તસ્ય સર્વભૂતેભ્યો ભયમુત્પદ્યતે ક્વચિત્ ॥

કૃત્વાઽગ્નિહોત્રં સ્વશરીરસંસ્થં શારીરમગ્નિં સ્વમુખે જુહોતિ ।
યો ભૈક્ષચર્યોપગતૈર્હવિર્ભિ શ્ચિતાગ્નિના પ્રાપ્ય સ યાતિ લોકા ॥

મોક્ષાશ્રમં યઃ કુરુતે યથોક્તં શુચિઃ સુસન્કલ્પિતબુદ્ધિયુક્તઃ ।
અનિન્ધનં જ્યોતિરિવ પ્રશાન્તં સ બ્રહ્મલોકં શ્રયતે દ્વિજાતિઃ ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

અસ્માલ્લોકાત્પરો લોકઃ શ્રૂયતે નોપલભ્યતે ।
તમહં જ્ઞાતુમિચ્છામિ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥
ભૃગુરુવાચ ।

ઉત્તરે હિમવત્પાર્શ્વે પુણ્યે સર્વગુણાન્વિતે ।
પુણ્યઃ ક્ષેમ્યશ્ચ કામ્યશ્ચ સ પરો લોક ઉચ્યતે ॥

તત્ર હ્યપાપકર્માણઃ શુચયોઽત્યન્તનિર્મલાઃ ।
લોભમોહપરિત્યક્તા માનવા નિરુપદ્રવાઃ ॥

સ સ્વર્ગસદૃશો લોકસ્તત્ર હ્યુક્તાઃ શુભા ગુણાઃ ।
નાત્ર મૃત્યુઃ પ્રભવતિ સ્પૃશન્તિ વ્યાધયો ન ચ ॥

ન લોભઃ પરદારેષુ સ્વદારનિરતો જનઃ ।
ન ચાન્યોન્યવધસ્તત્ર દ્રવ્યેષુ ચ ન વિસ્મયઃ ॥

પરોક્ષધર્મો નૈવાસ્તિ સન્દેહો નાપિ જાયતે ।
કૃતસ્ય તુ ફલં વ્યક્તં પ્રત્યક્ષમુપલભ્યતે ॥

યાનાસનાશનોપેતાઃ પ્રાસાદભવનાશ્રયાઃ ।
સર્વકામૈર્વૃતાઃ કેચિદ્ધેમાભરણભૂષિતાઃ ॥

પ્રાણધારણમાત્રં તુ કેષાઞ્ચિદુપલભ્યતે ।
શ્રમેણ મહતા કેચિત્કુર્વન્તિ પ્રાણધારણમ્ ॥

ઇહ ધર્મપરાઃ કેચિત્કેચિન્નૈકૃતિકા નરાઃ ।
સુખિતાઃ દુઃખિતાઃ કેચિન્નિર્ધના ધનિનોઽપરે ॥

ઇહ શ્રમો ભયં મોહઃ ક્ષુધા નિદ્રા ચ જાયતે ।
લોભશ્ચાર્થકૃતો નૄણાં યેન મુહ્યન્ત્યપણ્ડિતાઃ ॥

ઇહ અર્તા બહુવિધા ધર્માધર્મસ્ય કર્મણઃ ।
યસ્તદ્વેદોભયં પ્રાજ્ઞઃ પાપ્મના ન સ લિપ્યતે ॥

સોપધં કૃતિઃ સ્તેયં પરિવાદો હ્યસૂયિતા ।
પરોપઘાતો હિંસા ચ પૈશુન્યમનૃતં તથા ॥

એતાનિ સેવતે યસ્તુ તપસ્તસ્ય મિતાયતે ।
યસ્ત્વેતાન્નાચરેદ્વિદ્વાંસ્તપસ્તસ્ય પ્રવર્ધતે ॥

ઇહ ચિન્તા બહુવિધા ધર્માધર્મસ્ય કર્મણઃ । કર્મભૂમિરિયં લોકે ઇહ કૃત્વા શુભાશુભમ્ ।
શુભૈઃ શુભમવાપ્નોતિ કર્તાઽશુભમથાન્યથા ॥

ઇહ પ્રજાપતિઃ પૂર્વં દેવાઃ સર્ષિગણાસ્તથા ।
ઇષ્ટેન તપસા પૂતા બ્રહ્મલોકમુપાશ્રિતાઃ ॥

ઉત્તરઃ પૃથિવીભાગઃ સર્વપુણ્યતમઃ શુભઃ ।
ઇહત્યાસ્તત્ર જાયન્તે યે વૈ પુણ્યકૃતો જનાઃ ॥

અસત્કર્માણિ કુર્વાણાસ્તિર્યગ્યોનિષુ ચાપરે ।
ક્ષીણાયુષસ્તથા ચાન્યે નશ્યન્તિ પૃથિવીતલે ॥

અન્યોન્યભક્ષણાસક્તા લોભમોહસમન્વિતાઃ ।
ઇહૈવ પરિવર્ન્તતે ન તે યાન્ત્યુત્તરાં દિશમ્ ॥

યે ગુરૂન્પર્યુપાસન્તે નિયતા બ્રહ્મચારિણઃ ।
પન્થાનં સર્વલોકાનાં તે જાનન્તિ મનીષિણઃ ॥

ઇત્યુક્તોઽયં મયા ધર્મઃ સન્ક્ષેપાદ્બ્રહ્મનિર્મિતઃ ।
ધર્માધર્મૌ હિ લોકસ્ય યો વૈ વેત્તિ સ બુદ્ધિમાન્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તો ભૃગુણા રાજન્ભરદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
ભૃગું પરમધર્માત્મા વિસ્મિતઃ પ્રત્યપૂજયત્ ॥

એષ તે પ્રભવો રાજઞ્જગતઃ સમ્પ્રકીર્તિતઃ ।
નિખિલેન મહાપ્રાજ્ઞ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥