મહાભારત · અધ્યાય 12.189

દાનસ્ય કિં ફલં પ્રોક્તં ધર્મસ્ય ચરિતસ્ય ચ ।
તપસશ્ચ સુતપ્તસ્ય સ્વાધ્યાયસ્ય હુતસ્ય વા ॥
ભૃગુરુવાચ ।

હુતેન શામ્યતે પાપં સ્વાધ્યાયૈઃ શાન્તિરુત્તમા ।
દાનેન ભોગ ઇત્યાહુસ્તપસા સર્વમાપ્નુયાત્ ॥

દાનં તુ દ્વિવિધં પ્રાહુઃ પરત્રાર્થમિહૈવ ચ ।
સદ્ભ્યો યદ્દીયતે કિઞ્ચિત્તત્પરત્રોપતિષ્ઠતે ॥

અસદ્ભ્યો દીયતે યત્તુ તદ્દાનમિહ ભુજ્યતે ।
યાદૃશં દીયતે દાનં તાદૃશં ફલમુચ્યતે ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

કિં કસ્ય ધર્માચરણં કિં વા ધર્મસ્ય લક્ષણમ્ ।
ધર્મઃ કતિવિધો વાઽપિ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥
ભૃગુરુવાચ ।

સ્વધર્માચરણે યુક્તા યે ભવન્તિ મનીષિણઃ ।
તેષાં સ્વર્ગફલાવાપ્તિર્યોઽન્યથા સ વિમુહ્યતે ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

યદેતચ્ચાતુરાશ્રમ્યં બ્રહ્મર્ષિવિહિતં પુરા ।
તસ્ય સ્વંસ્વં સમાચારં યથાવદ્વક્તુમર્હસિ ॥
ભૃગુરુવાચ ।

પૂર્વમેવ ભગવતા બ્રહ્મણા લોકહિતમનુતિષ્ઠતા ધર્મસંરક્ષણાર્થમાશ્રમાશ્ચત્વારોઽભિનિર્દિષ્ટાઃ । તત્ર ગુરુકુલવાસમેવ પ્રથમમાશ્રમમુદાહરન્તિ । સમ્યગ્યત્ર શૌચસંસ્કારનિયમવ્રતવિનિયતાત્મા ઉભેસન્ધ્યે ભાસ્કરાગ્નિદૈવતાન્યુપસ્થાય વિહાય નિદ્રાલસ્યે ગુરોરભિવાદનનવેદાભ્યાસશ્રવણપવિત્રીકૃતાન્તરાત્મા [ત્રિષવણમુપસ્પૃશ્ય બ્રહ્મચર્યાગ્નિપરિચરણગુરુશુશ્રૂષાનિત્યભિક્ષ્યાદિસર્વનિવેદિતાન્તરાત્મા] ગુરુવચનિર્દેશાનુષ્ઠાનાપ્રતિકૂલો ગુરુપ્રસાદલબ્ધસ્વાધ્યાયતત્પરઃ સ્યાત્ ॥
ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ ।

ગુરું યસ્તુ સમારાધ્ય દ્વિજો વેદમવાપ્નુયાત્ ।
તસ્ય સ્વર્ગફલાવાપ્તિઃ શુધ્યતે ચાસ્ય માનસમિતિ ॥

ગાર્હસ્થ્યં ખલુ દ્વિતીયમાશ્રમં વદન્તિ । તસ્ય સમુદાચારલક્ષણં સર્વમનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ । સમાવૃત્તાનાં સદાચારાણાં સહધર્મચર્યાફલાર્થિનાં ગૃહાશ્રમો વિધીયતે । ધર્માર્થકામાવાપ્ત્યર્થં ત્રિવર્ગસાધનમપેક્ષ્યાગર્હિતેન કર્મણા ધનાન્યાદાય સ્વાધ્યાયોપલબ્ધપ્રકર્ષેણ વા બ્રહ્મર્ષિનિર્મિતેન વા । હવ્યકવ્યનિયમાભ્યાં દૈવતપૂજાસમાધિપ્રસાદવિધ્યુપલબ્ધેન ધનેન ગૃહસ્થો ગાર્હસ્થ્યં વર્તયેત્ । તદ્ધિ સર્વાશ્રમાણાં મૂલમુદાહરન્તિ । ગુરુકુલનિવાસિનઃ પરિવ્રાજકા યે ચાન્યે સન્કલ્પિતવ્રતનિયમધર્માનુષ્ઠાયિનસ્તેપામષ્યત એવ ભિક્ષાબલિસંવિભાગાઃ પ્રવર્તન્તે ॥

વાનપ્રસ્થાનાં ચ દ્રવ્યોપસ્કાર ઇતિ પ્રાયશઃ ખલ્વેતે સાધવઃ સાધુપથ્યાશિનઃ સ્વાધ્યાયપ્રસઙ્ગિનસ્તીર્થાભિગમનદેશદર્શનાર્થં પૃથિવીં પર્યટન્તિ તેષાં પ્રત્યુત્થાનાભિગમનાભિવાદનાનસૂયવાક્પ્રદાનસુખશક્ત્યાસનસુખશયનાભ્યવહારસત્ક્રિયાચેતિ ॥
ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ ।

અતિથિર્યસ્ય ભગ્નાશો ગૃહાત્પ્રતિનિવર્તતે ।
સ તસ્ય દુષ્કૃતં દત્ત્વા પુણ્યમાદાય ગચ્છતિ ॥

અપિ ચાત્ર યજ્ઞક્રિયાભિર્દેવતાઃ પ્રીયન્તે નિવાપેન પિતરો વેદવિદ્યાભ્યાસશ્રવણધારણેન ઋષય અપત્યોત્પાદનેન પ્રજાપતિરિતિ ॥
શ્લોકૌ ચાત્ર ભવતઃ ।

વત્સલાઃ સર્વભૂતાનાં વાચ્યાઃ શ્રોત્રસુખા ગિરઃ ।
પરિવાદાપવાદૌ ચ પારુષ્યં ચાત્ર ગર્હિતમ્ ॥

અવજ્ઞાનમહન્કારો દમ્ભશ્ચૈવ વિગર્હિતઃ ।
અહિંસા સત્યમક્રોધઃ સર્વાશ્રમગતં તપઃ ॥

અપિ ચાત્ર માલ્યાભરણવસ્ત્રાભ્યઙ્ગનિત્યોપભોગનૃત્તગીતવાદિત્રશ્રુતિસુખનયનાભિરામદર્શનાનાં પ્રાપ્તિર્ભક્ષ્યભોજ્યલેહ્યપેયચોષ્યાણામભ્યવહાર્યાણાં વિવિધાનામુપભોગઃ સ્વવિહારસન્તોષઃ કામસુખાવાપ્તિરિતિ ॥
શ્લોકૌ ચાત્ર ભવતઃ ।

ત્રિવર્ગગુણનિર્વૃત્તિર્યસ્ય નિત્યં ગૃહાશ્રમે ।
સ સુખાન્યનુભૂયેહ શિષ્ટાનાં ગતિમાપ્નુયાત્ ॥

ઉઞ્છવૃત્તિર્ગૃહસ્થો યઃ સ્વધર્માચરણે રતઃ ।
ત્યક્તકામસુખારમ્ભઃ સ્વર્ગસ્તસ્ય ન દુર્લભઃ ॥