મહાભારત · અધ્યાય 12.191

આચારસ્ય વિધિં તાત પ્રોચ્યમાનં ત્વયાઽનઘ ।
શ્રોતુમિચ્છામિ ધર્મજ્ઞ સર્વજ્ઞો હ્યસિ મે મતઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

દુરાચારા દુર્વિચેષ્ટા દુષ્પ્રજ્ઞાઃ પ્રિયસાહસાઃ ।
અસન્તસ્ત્વભિવિખ્યાતાઃ સન્તશ્ચાચારલક્ષણાઃ ॥

પુરીષં યદિ વા મૂત્રં યે ન કુવન્તિ માનવાઃ । રાજમાર્ગે ગવાં મધ્યે ધાન્યમધ્યે શિવાલયે ।
અગ્ન્યગારે તથા તીરે યે ન કુર્વન્તિ તે શુભાઃ ॥

શૌચમાવશ્યકં કૃત્વા દેવતાનાં ચ તર્પણમ્ ।
ધર્મમાહુર્મનુષ્યાણામુપસ્પૃશ્ય નદીં તરેત્ ॥

સૂર્યં સદોપતિષ્ઠેન ન સ્વપેદ્ભાસ્કરોદયે ।
સાયમ્પ્રાતર્જપેત્સન્ધ્યાં તિષ્ઠન્પૂર્વાં તથેતરામ્ ॥

પઞ્ચાર્દ્રો ભોજનં ભુઞ્જ્યાત્પ્રાદ્ભુખો મૌનમાસ્થિતઃ ।
ન નિન્દ્યાદન્નભક્ષ્યાંશ્ચ સ્વાદુસ્વાદુ ચ ભક્ષયેત્ ॥

નાર્દ્રપાણિઃ સમુત્તિષ્ઠેન્નાર્દ્રપાદઃ સ્વપેન્નિશિ ।
દેવર્ષિર્નારદઃ પ્રાહ એતદાચારલક્ષણમ્ ॥

શોચિષ્કેશમનડ્વાહં દેવગોષ્ઠં ચતુષ્પથમ્ ।
બ્રાહ્મણં ધાર્મિકં ચૈવ નિત્યં કુર્યાત્પ્રદક્ષિણમ્ ॥

અતિથીનાં ચ સર્વેષાં પ્રેષ્યાણાં સ્વજનસ્ય ચ ।
સામાત્યં ભોજનં ભૃત્યૈઃ પુરુષસ્ય પ્રશસ્યતે ॥

સાયમ્પ્રાતર્મનુષ્યાણામશનં વેદનિર્મિતમ્ ।
નાન્તરા ભોજનં દૃષ્ટમુપવાસી તથા ભવેત્ ॥

હોમકાલે તથ્ના જુહ્વન્નૃતુકાલે તથા વ્રજન્ ।
અનન્યસ્ત્રીજનઃ પ્રાજ્ઞો બ્રહ્મચારી તથા ભવેત્ ॥

અમૃતં બ્રાહ્મણોચ્છિષ્ટં જનન્યા હૃદયં કૃતમ્ ।
તજ્જનાઃ પર્યુપાસન્તે સત્યં સન્તઃ સમાસતે ॥

લોષ્ટમદીં તૃણચ્છેદી નખખાદી તુ યો નરઃ ।
નિત્યોચ્છિષ્ટઃ સન્કસુકો નેહાયુર્વિન્દતે મહત્ ॥

યજુષા સંસ્કૃતં માંસં નિવૃત્તો માંસભક્ષણાત્ ।
ભક્ષયેન્ન વૃથામાંસં પૃષ્ઠમાંસં ચ વર્જયેત્ ॥

સ્વદેશે પરદેશે વા અતિર્થિ નોપવાસયેત્ ।
કામ્યકર્મફલં લબ્ધ્વા ગુરૂણામુપપાદયેત્ ॥

ગુરૂણામાસનં દેયં કર્તવ્યં ચાભિવાદનમ્ ।
ગુરૂનભ્યર્ચ્ય યુજ્યેત આયુષા યશસા શ્રિયા ॥

નેક્ષેતાદિત્યમુદ્યન્તં ન ચ નગ્નાં પરસ્ત્રિયમ્ ।
મૈથુનં સતતં ધર્મ્યં ગુહ્યે ચૈવ સમાચરેત્ ॥

તીર્થાનાં હૃદયં તીર્થં શુચીનાં હૃદયં શુચિઃ ।
સર્વમાર્યકૃતં ધર્મ્યં વાલસંસ્પર્શનાનિ ચ ॥

દર્શનેદર્શને નિત્યં સુખપ્રશ્નમુદાહરેત્ ।
સાયં પ્રાતશ્ચ વિપ્રાણાં પ્રદિષ્ટમભિવાદનમ્ ॥

દેવગોષ્ઠે ગવાં મધ્યે બ્રાહ્મણાનાં ક્રિયાપથે ।
સ્વાધ્યાયે ભોજને ચૈવ દક્ષિણં પાણિમુદ્ધરેત્ ॥

સાયં પ્રાતશ્ચ વિપ્રાણાં પૂજનં ચ યથાવિધિ । પણ્યાનાં શોભતે પણ્યં કૃષીણામૃદ્ધ્યતાં કૃષિઃ ।
બહુકારં ચ સસ્યાનાં વાહ્યે વાહો ગવાં તથા ॥

સમ્પન્નં ભોજને નિત્યં પાનીયે તર્પણં તથા ।
સુશૃતં પાયસે બ્રૂયાદ્યવાગ્વાં કૃસરે તથા ॥

શ્મશ્રુકર્મણિ સમ્પ્રાપ્તે ક્ષુતે સ્નાનેઽથ ભોજને ।
વ્યાધિતાનાં ચ સર્વેષામાયુષ્મમભિનન્દનમ્ ॥

પ્રત્યાદિત્યં ન મેહેત ન પશ્યેદાત્મનઃ શકૃત્ ।
સુતૈઃ સ્ત્રિયા ચ શયનં સહ ભોજ્યં ચ વર્જયેત્ ॥

ત્વન્કારં નામધેયં ચ જ્યેષ્ઠાનાં પરિવર્જયેત્ ।
અવરાણાં સમાનાનામુભયં નૈવ દુષ્યતિ ॥

હૃદયં પાપવૃત્તાનાં પાપમાખ્યાતિ વૈકૃતમ્ ।
જ્ઞાનપૂર્વં વિનશ્યન્તિ ગૂહમાના મહાજને ॥

જ્ઞાનપૂર્વકૃતં પાપં છાદયન્ત્યબહુશ્રુતાઃ ।
નૈનં મનુષ્યાઃ પશ્યન્તિ પશ્યન્ત્યેવ દિવૌકસઃ ॥

પાપેનાપિહિતં પાપં પાપમેવાનુવર્તતે । ધર્મેણાપિહિતો ધર્મો ધર્મમેવાનુવર્તતે ।
ધાર્મિકેણ કૃતો ધર્મો ધર્મમેવાનુવર્તતે ॥

પાપં કૃતં ન સ્મરતીહ મૂઢો વિવર્તમાનસ્ય તદેતિ કર્તુઃ ।
રાહુર્યથા ચન્દ્રમુપૈતિ ચાપિ તથાઽબુધં પાપમુપૈતિ કર્મ ॥

આશયા સઞ્ચિતં દ્રવ્યં દુઃખેનૈવોપભુજ્યતે ।
તદ્બુધા ન પ્રશંસન્તિ મરણં ન પ્રતીક્ષતે ॥

માનસં સર્વભૂતાનાં ધર્મમાહુર્મનીષિણઃ ।
તસ્માત્સર્વેષુ ભૂતેષુ મનસા શિવમાચરેત્ ॥

એક એવ ચરેદ્ધર્મં નાસ્તિ ધર્મે સહાયતા ।
કેવલં વિધિમાસાદ્ય સહાયઃ કિં કરિષ્યતિ ॥

ધર્મો યોનિર્મનુષ્યાણાં દેવાનામમૃતં દિવિ ।
પ્રેત્યભાવે સુખં ધર્માચ્ન્છશ્વત્તૈરુપભુજ્યતે ॥