મહાભારત · અધ્યાય 12.181

મેરુમધ્યે સ્થિતો બ્રહ્મા કથં સ સસૃજે પ્રજાઃ ।
એતન્મે સર્વમાચક્ષ્વ યાથાતથ્યેન પૃચ્છતઃ ॥
ભૃગુરુવાચ ।

પ્રજાવિસર્ગં પૂર્વં સ માનસો મનસાઽસૃજત્ ।
સંરક્ષણાર્થં ભૂતાનાં સૃષ્ટં પ્રથમતો જલમ્ ॥

યત્પ્રાણઃ સર્વભૂતાનાં વર્ધન્તે યેન ચ પ્રજાઃ ।
પરિત્યક્તાશ્ચ નશ્યન્તિ તેનેદં સર્વમાવૃતમ્ ॥

પૃથિવી પર્વતા મેઘા મૂર્તિમન્તશ્ચ યે પરે ।
સર્વં તદ્વારુણં જ્ઞેયમાપસ્તસ્તમ્ભિરે હિ તાઃ ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

કથં સલિલમુત્પન્નં કથં ચૈવાગ્નિમારુતૌ ।
કથં વા મેદિની સૃષ્ટેત્યત્ર મે સંશયો મહાન્ ॥
ભૃગુરુવાચ ।

બ્રહ્મકલ્પે પુરા બ્રહ્મન્બ્રહ્મર્ષીણાં સમાગમે ।
લોકસમ્ભવસન્દેહઃ સમુત્પન્નો મહાત્મનામ્ ॥

તેઽતિષ્ઠન્ધ્યાનમાલમ્બ્ય મૌનમાસ્થાય નિશ્ચલાઃ ।
ત્યક્તાહારાઃ પવનપા દિવ્યં વર્ષશતં દ્વિજાઃ ॥

તેષાં બ્રહ્મમયી વાણી સર્વેષાં શ્રોત્રમાગમત્ ।
દિવ્યા સરસ્વતી તત્ર સમ્બભૂવ નભસ્તલાત્ ॥

પુરાઽસ્તમિતનિઃશબ્દમાકાશમચલોપમમ્ ।
નષ્ટચન્દ્રાર્કપવનં પ્રસુપ્તમિવ સમ્બભૌ ॥

તતઃ સલિલમુત્પન્નં તમસીવાપરં તમઃ ।
તસ્માચ્ચ સલિલોત્પીડાત્સમજાયત મારુતઃ ॥

યથા ભાજનમચ્છિદ્રં નિઃશબ્દમિહ લક્ષ્યતે ।
તચ્ચામ્ભસા પૂર્યમાણં સશબ્દં કુરુતેઽનિલઃ ॥

તથા સલિલસંરુદ્ધે નભસોન્તે નિરન્તરે ।
ભિત્ત્વાઽર્ણવતલં વાયુઃ સમુત્પતતિ ઘોષવાન્ ॥

સ એષ ચરતે વાયુરર્ણવોત્પીડસમ્ભવઃ ।
આકાશસ્થાનમાસાદ્ય પ્રશાન્તિં નાધિગચ્છતિ ॥

તસ્મિન્વાય્વમ્બુસન્ઘર્ષે દીપ્તતેજા મહાબલઃ ।
પ્રાદુર્બભૂવોર્ધ્વશિખઃ કૃત્વા નિસ્તિમિરં નભઃ ॥

અગ્નિઃ પવનસંયુક્તઃ સ્વાત્સમુત્ક્ષિપતે જલમ્ ।
સોઽગ્નિમારુતસંયોગાદ્ધનત્વમુપપદ્યતે ॥

તસ્યાકાશાન્નિપતિતઃ સ્નેહસ્તિષ્ઠતિ યોઽપરઃ ।
સ સન્ઘાતત્વમાપન્નો ભૂમિત્વમનુગચ્છતિ ॥

રસાનાં સર્વગન્ધાનાં સ્નેહાનાં પ્રાણિનાં તથા ।
ભૂમિર્યોનિરિહ જ્ઞેયા યસ્યાં સર્વં પ્રસૂયતે ॥