મહાભારત · અધ્યાય 12.180

કુતઃ સૃષ્ટમિદં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
પ્રલયે ચ કિમભ્યેતિ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥

સસાગરઃ સગગનઃ સશૈલઃ સબલાહકઃ ।
સભૂમિઃ સાગ્નિપવનો લોકોઽયં કેન નિર્મિતઃ ॥

કથં સૃષ્ટાનિ ભૂતાનિ કથં વર્ણવિભક્તયઃ ।
શોચાશૌચં કથં તેષાં ધર્માધર્માવથો કથમ્ ॥

કીદૃશો જીવતાં જીવઃ ક્વ વા ગચ્છન્તિ યે મૃતાઃ ।
અસ્માલ્લોકાદમું લોકં સર્વં શંસતુ નો ભવાન્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ભૃગુણાઽભિહિતં શ્રેષ્ઠં ભરદ્વાજાય પૃચ્છતે ॥

કૈલાસશિખરે દૃષ્ટ્વા દીપ્યમાનમિવૌજસા ।
ભૃગું મહર્ષિમાસીનં ભરદ્વાજોઽન્વપૃચ્છત ॥

સસાગરઃ સગગનઃ શશૈલઃ સવલાહકઃ ।
સભૂમિઃ સાગ્નિપવનો લોકોઽયં કેન નિર્મિતઃ ॥

કથં સૃષ્ટાનિ ભૂતાનિ કથં વર્ણવિભક્તયઃ । શૌચાશૌચં કથં તેષાં ધર્માધર્માવથો કથમ્ ।

કીદૃશો જીવતાં જીવઃ ક્વ વા ગચ્છન્તિ યે મૃતાઃ ।
પરલોકમિમં ચાપિ સર્વં શંસિતૃમર્હસિ ॥

એવં સ ભગવાન્પૃષ્ટો ભરદ્વાજેન સંશયમ્ ।
બ્રહ્મર્પિર્બ્રહ્મસન્કાશઃ સર્વં તસ્મૈ તતોઽબ્રવીત્ ॥
ભૃગુરુવાચ ।

નારાયણો જગન્મૂર્તિરન્તરાત્મા સનાતનઃ ।
કૂટસ્થોઽક્ષર અવ્યક્તો નિર્લેપો વ્યાપકઃ પ્રભુઃ ॥

પ્રકૃતેઃ પરતો નિત્યમિન્દ્રિયૈરપ્યગોતરઃ । સ સિસૃક્ષુઃ સહસ્રાંશાદસૃજત્પુરુષં પ્રભુઃ ॥

માનસો નામ યઃ પૂર્વો વિશ્રુતો વૈ મહર્ષિભિઃ ।
અનાદિનિધનો દેવસ્તથાઽભેદ્યોઽદજરામરઃ ॥

અવ્યક્ત ઇતિ વિખ્યાતઃ શાશ્વતોઽથાક્ષયોઽવ્યયઃ ।
યતઃ સૃષ્ટાનિ ભૂતાનિ તિષ્ઠન્તિ ચ મ્રિયન્તિ ચ ॥

સોઽસૃજત્પ્રથમં દેવો મહાન્તં નામ નામતઃ । મહાન્સસર્જાહન્કારં સ ચાપિ ભગવાનથ ।
આકાશમિતિ વિખ્યાતં સર્વભૂતધરઃ પ્રભુઃ ॥

આકાશાદભવદ્વારિ સલિલાદગ્નિમારુતૌ ।
અગ્નિમારુતસંયોગાત્તતઃ સમભવન્મહી ॥

તતસ્તે ગેમયં દિવ્યં પદ્મં સૃષ્ટં સ્વયમ્ભુવા ।
તસ્માત્પદ્માત્સમભવદ્બ્રહ્મા વેદમયો નિધિઃ ॥

અહન્કાર ઇતિ ખ્યાતઃ સર્વભૂતાત્મભૂતકૃત્ ।
બ્રહ્મા વૈ સ મહાતેજા ય એતે પઞ્ચધાતવઃ ॥

શૈલાસ્તસ્યાસ્થિસઞ્જ્ઞાસ્તુ મેદો માંસં ચ મેદિની ।
સમુદ્રાસ્તસ્ય રુધિરમાકાશમુદરં તથા ॥

પવનશ્ચૈવ નિઃશ્વાસસ્તેજોઽગ્નિર્નિમ્નગાઃ સિરાઃ ।
દિવાકરશ્ચ સોમશ્ચ નયને તસ્ય વિશ્રુતે ॥

નભશ્ચોર્ધ્વં શિરસ્તસ્ય ક્ષિતિઃ પાદૌ ભુજૌ દિશઃ ।
દુર્વિજ્ઞેયો હ્યનન્તાત્મા સિદ્ધૈરપિ ન સંશયઃ ॥

સ એષ ભગવાન્વિષ્ણુરનન્ત ઇતિ વિશ્રુતઃ ।
સર્વભૂતાત્મભૂતસ્થો દુર્વિજ્ઞેયોઽકૃતાત્માભઃ ॥

અહન્કારસ્ય યઃ સ્રષ્ટા સર્વભૂતોદ્ભવાય વૈ ।
યતઃ સમભવદ્વિશ્વં પૃષ્ટોઽહં યદિહ ત્વયા ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

ગગનસ્ય દિશાં ચૈવ ભૂતલસ્યાનિલસ્ય ચ ।
કાન્યત્ર પરિમાણાનિ સંશયં છિન્ધિ મેઽર્થિતઃ ॥
ભૃગુરુવાચ ।

અનન્તમેતદાકાશં સિદ્ધચારણસેવિતમ્ ।
રમ્યં નાનાશ્રયાકીર્ણં યસ્યાન્તો નાધિગમ્યતે ॥

ઊર્ધ્વં ગતેરધસ્તાત્તુ ચન્દ્રાદિત્યૌ ન દૃશ્યતઃ ।
તત્ર દેવાઃ સ્વયં દીપ્તાઃ સૂર્યભાસોઽગ્નિવર્ચસઃ ॥

તે ચાપ્યન્તં ન પશ્યન્તિ નભસઃ પ્રથિતૌજસઃ ।
દુર્ગમત્વાદનન્તત્વાદિતિ વૈ વિદ્ધિ માનદ ॥

ઉપર્યુપરિ તૈર્દેવૈઃ પ્રજ્વલદ્ભિઃ સ્વયમ્પ્રભૈઃ ।
નિરુદ્ધમેતદાકાશમપ્રમેયં સુરૈરપિ ॥

પૃથિવ્યન્તે સમુદ્રાસ્તુ સમુદ્રાન્તે તમઃ સ્મૃતમ્ ।
તપ્નસોઽન્તે જલં પ્રાહુર્જલસ્યાન્તેઽગ્નિરેવ ચ ॥

રસાતલાન્તે સલિલં જલાન્તે પન્નગાધિપાઃ ।
તદન્તે પુનરાકાશમાકાશાન્તે પુનર્જલમ્ ॥

એવમન્તં હિ નભસઃ પ્રમાણં સલિલસ્ય ચ ।
અગ્નિમારુતયોશ્ચૈવ દુર્જ્ઞેયં દૈવતૈરપિ ॥

અગ્નિમારુતતોયાનાં વર્ણાઃ ક્ષિતિતલસ્ય ચ ।
આકાશસદૃશા હ્યેતે ભિદ્યન્તેઽતત્વદર્શનાત્ ॥

પઠન્તિ ચૈવ મુનયઃ શાસ્ત્રેષુ વિવિધેષુ ચ ।
ત્રૈલોક્યસાગરે ચૈવ પ્રમાણં વિહિતં યથા ॥

અદૃશ્યત્વાદગમ્યત્વાત્કઃ પ્રમાણમુદાહરેત્ । સિદ્ધાનાં દેવતાનાં ચ યદા પરિમિતા ગતિઃ ।
તદા ગૌણમનન્તસ્ય નામાનન્તેતિ વિશ્રુતમ્ ॥

નામધેયાનુરૂપસ્ય માનસસ્ય મહાત્મનઃ । યદા તુ ર્દિવ્યં યદ્રૂપં હ્રસતે વર્ધતે પુનઃ ।
કોઽન્યસ્તદ્વેદિતું શક્તો યોપિ સ્યાત્તદ્વિધોઽપરઃ ॥

તતઃ પુષ્કરતઃ સૃષ્ટઃ સર્વજ્ઞો મૂર્તિમાન્પ્રભુઃ ।
બ્રહ્મા ધર્મમયઃ પૂર્વઃ પ્રજાપતિરનુત્તમઃ ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

પુષ્કરાદ્યદિ સમ્ભૂતો જ્યેષ્ઠં ભવતિ પુષ્કરમ્ ।
બ્રહ્માણં પૂર્વજં ચાહ ભવાન્સન્દેહ એવ મે ॥
ભૃગુરુવાચ ।

માનસસ્યેહ યા મૂર્તિર્બ્રહ્મત્વં સમુપાગતા ।
તસ્યાસનવિધાનાર્થં પૃથિવી પદ્મમુચ્યતે ॥

કર્ણિકાં તસ્ય પદ્મસ્ય મેરુર્ગગમુચ્છ્રિતઃ । તસ્ય મધ્યે સ્થિતો લોકાન્સૃજતે જગતઃ પ્રભુઃ ।
માનસાંશ્ચ તથા દેવાન્ભૂતાનિ વિવિધાનિ ચ ॥