મહાભારત · અધ્યાય 12.176

ઈહમાનઃ સમારમ્ભાન્યદિ નાસાદયેદ્ધનમ્ ।
ધનતૃષ્ણાભિભૂતશ્ચ કિં કુર્વન્સુખમાપ્નુયાત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સર્વસામ્યમનાયાસઃ સત્યવાક્યં ચ ભારત ।
નિર્વેદશ્ચાવિધિત્સા ચ યસ્ય સ્યાત્સ સખી નરઃ ॥

એતાન્યેવ પદાન્યાહુઃ પઞ્ચ વૃદ્ધાઃ પ્રશાન્તયે ।
એષ સ્વર્ગશ્ચ ધર્મશ્ચ સુખં ચાનુત્તમં સતામ્ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
નિર્વેદાન્મઙ્કિના ગીતં તન્નિબોધ યુધિષ્ઠિર ॥

ઈહમાનો ધનં મઙ્કિર્ભગ્નેહશ્ચ પુનઃ પુનઃ ।
કેનચિદ્ધનલેશેન ક્રીતવાન્દમ્યગોયુગમ્ ॥

સુસમ્બદ્ધૌ તુ તૌ દમ્યૌ દમનાયાભિનિઃસૃતૌ ।
આસીનમુષ્ટ્રં મધ્યેન સહસૈવાભ્યધાવતામ્ ॥

તયોઃ સમ્પ્રાપ્તયોરુષ્ટ્રઃ સ્કન્ધદેશમમર્પણઃ ।
ઉત્થાયોત્ક્ષિપ્ય તૌ દમ્યૌ પસસાર મહાજવઃ ॥

હ્રિયમાણૌ તુ તૌ દમ્યૌ તેનોષ્ટ્રેણ પ્રમાથિના ।
પ્રિયમાણૌ ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય મઙ્કિસ્તત્રાબ્રવીદિદમ્ ॥

ન જાત્વવિહિતં શક્યં દક્ષેણાષીહિતું ધનમ્ ।
યુક્તેન શ્રદ્ધયા સમ્યગીહાં સમનુતિષ્ઠતા ॥

પૂર્વમર્યૈર્વિહીનસ્ય યુક્તસ્યાપ્યુતિષ્ઠતઃ ।
ઇમં પશ્યત સન્ગત્યા મમ દૈવમુપપ્લવમ્ ॥

ઉદ્યમ્યોદ્યમ્ય મે દમ્યૌ વિષમેણૈવ ગચ્છતઃ ।
ઉત્ક્ષિપ્ય કાકતાલીયમુન્માથેનેવ જમ્બુકઃ ॥

મણીવોષ્ટ્રસ્ય લમ્વેતે પ્રિયૌ વત્સતરૌ મમ ।
શુદ્વં હિ દૈવમેવેદં હઠે નૈવાસ્તિ પૌરુષમ્ ॥

યદિ વાઽપ્યુપપદ્યેત પૌરુષં નામ કર્હિચિત્ ।
અન્વિષ્યમાણં તદપિ દૈવમેવાવતિષ્ઠતે ॥

તસ્માન્નિર્વેદ એવેહ ગન્તવ્યઃ સુખભીપ્સતા ।
સુખં સ્વપિતિ નિર્વિણ્ણો નિરાશશ્ચાર્થસાધને ॥

અહો સમ્યક્શુકેનોક્તં સર્વતઃ પરિમુચ્યતા ।
પ્રતિષ્ઠતા મહારણ્યં જનકસ્ય નિવેશનાત્ ॥

યઃ કામાનાપ્નુયાત્સર્વાન્યશ્ચૈતાન્કેવલાંસ્ત્યજેત્ ।
પ્રાપણાત્સર્વકામાનાં પરિત્યાગો વિશિષ્યતે ॥

નાન્તં સર્વવિધિત્સાનાં ગતપૂર્વોઽસ્તિ કશ્ચન ।
શરીરે જીવિતે ચૈવ તૃષ્ણા મર્ત્યસ્ય વર્ધતે ॥

નિવર્તસ્ય વિધિત્સાભ્યઃ શામ્ય નિર્વિદ્ય કામુક ।
અસકૃચ્ચાસિ નિકૃતો ન ચ નિર્વિદ્યસે મનઃ ॥

યદિ નાહં વિનાશ્યસ્તે યદ્યેવં રમસે મયા ।
મા માં યોજય લોભેન વૃથાઽત્વં વિત્તકામુક ॥

સઞ્ચિતં સઞ્ચિતં દ્રવ્યં નષ્ટં તવ પુનઃ પુનઃ ।
કદા તાં મોક્ષ્યસે મૂઢ ધનેહાં ધનકામુક ॥

અહો નુ મમ બાલિશ્યં યોઽહં ક્રીડનકસ્તવ । ક્લેશૈર્નાનાવિધૈર્નિત્યં સંયોજયસિ નિર્ઘૃણઃ ।
કિં નૈવં જાતુ પુરુષઃ પરેષાં પ્રેષ્યતામિયાત્ ॥

ન પૂર્વે નાપરે જાતુ કામાનામન્તમાપ્નુવન્ ।
ત્યક્ત્વા સર્વસમારમ્ભાન્પ્રતિબુદ્ધોઽસ્મિ જાગૃમિ ॥

નૂનં મે હૃદયં કામં વજ્રસારમયં દૃઢમ્ ।
યદનર્થશતાવિષ્ટં શતધા ન વિદીર્યતે ॥

ત્યજામિ કામ ત્વાં ચૈવ યચ્ચ કિઞ્ચિત્પ્રિયં તવ ।
તવાહં પ્રિયમન્વિચ્છન્નાત્મન્યુપલભે સુખમ્ ॥

કામ જાનામિ તે મૂલં સન્કલ્પાત્કિલ જાયસે ।
ન ત્વાં સન્કલ્પયિષ્યામિ સમૂલો નભવિષ્યસિ ॥

ઈહા ધનસ્ય ન સુખા લુબ્ધ્વા ચિન્તા ચ ભૂયસી ।
લબ્ધનાશો યથા મૃત્યુર્લબ્ધં ભવતિ વા ન વા ॥

પરિત્યાગે ન લભતે તતો દુઃખતરં નુ કિમ્ ।
ન ચ તુષ્યતિ લબ્ધેન ભૂય એવ ચ માર્ગતિ ॥

અનુતર્પુલ એવાર્થઃ સ્વાદુ ગાઙ્ગભિવોદકમ્ ।
મદ્વિલાપનમેતતુ પ્રતિબુદ્ધોઽસ્મિ સન્ત્યજ ॥

ય ઇમં મામકં દેહં ભૂતગ્રામઃ સમાશ્રિતઃ ।
સ યાત્વિતો યથાકામં વસતાં વા યથાસુખમ્ ॥

ન યુષ્માસ્વિહ મે પ્રીતિઃ કામલોભાનુસારિષુ ।
તસ્માદુત્સૃજ્ય વઃ સર્વાન્સત્વમેવાશ્રયામ્યહમ્ ॥

સર્વ ભૂતાન્યહં દેહે પશ્યન્મનસિ ચાત્મનઃ ।
યોગે બુદ્ધિં શ્રુતે સત્વં મનો બ્રહ્મણિ ધારયન્ ॥

વિહરિષ્યામ્યનાસક્તઃ સુખી લોકાન્નિરામયઃ ।
યથા માં ત્વં પુનર્નૈવં દુઃખેષુ પ્રણિધાસ્યસિ ॥

ત્વયા હિ મે પ્રણુન્નસ્ય ગતિરન્યા ન વિદ્યતે ।
તૃષ્ણા શોકશ્રમાણાં હિ ત્વં કામ પ્રભવઃ સદા ॥

ધનનાશેઽધિકં દુઃખં મન્યે સર્વમહત્તરમ્ ।
જ્ઞાતયો હ્યવમન્યન્તે મિત્રાણિ ચ ધનાચ્ચ્યુતમ્ ॥

અવજ્ઞાનસહસ્રૈસ્તુ દોષાઃ કષ્ટતરાઽધને ।
ધને સુખકલા યા તુ સાઽપિ દુઃખૈર્વિધીયતે ॥

ધનમસ્યેતિ પુરુષં પુરો નિઘ્નન્તિ દસ્યવઃ ।
ક્લિશ્યન્તિ વિવિધૈર્દણ્ડૈર્નિત્યમુદ્વેજયન્તિ ચ ॥

ધનલોલુપતા દુઃખમિતિ બુદ્ધં ચિરાન્મયા ।
યદ્યદાલમ્બસે કામં તત્તદેવાનુરુધ્યસે ॥

અતત્ત્વજ્ઞોઽસિ બાલશ્ચ દુસ્તોષોઽપૂરણોઽનલઃ ।
નૈવ ત્વં વેત્થ સુલભં નૈવ ત્વં વેત્થ દુર્લભમ્ ॥

પાતાલ ઇવ દુષ્પૂરો માં દુઃખૈર્યોક્તુમિચ્છસિ ।
નાહમદ્ય સમાવેષ્ટું શક્યઃ કામ પુનસ્ત્વયા ॥

નિર્વેદમહમાસાદ્ય દ્રવ્યનાશાદ્યદૃચ્છયા ।
નિવૃત્તિં પરમાં પ્રાપ્ય નાદ્ય કામાન્વિચિન્તયે ॥

અતિક્લેશાન્સહામીહ નાહં બુદ્ધ્યામ્યબુદ્ધિમાન્ ।
નિકૃતો ધનનાશેન શયે સર્વાઙ્ગવિજ્વરઃ ॥

પરિત્યજામિ કામ ત્વાં હિત્વા સર્વં મનોગતમ્ ।
ન ત્વં મયા પુનઃ કામ નસ્યોતેનેવ રંસ્યસે ॥

ક્ષમિષ્યે ક્ષિપમાણાનાં ન હિંસિષ્યે વિહિંસિતઃ ।
દ્વેષ્યમુક્તઃ પ્રિયં વક્ષ્યામ્યનાદૃત્ય તદપ્રિયમ્ ॥

તૃપ્તઃ સ્વસ્થેન્દ્રિયો નિત્યં યથાલબ્ધેન વર્તયન્ ।
ન સકામં કરિષ્યામિ ત્વામહં શત્રુમાત્મનઃ ॥

નિર્વેદં નિર્વૃતિં તૃપ્તિં શાન્તિં સત્યં દમં ક્ષમામ્ ।
સર્વભૂતદયાં ચૈવ વિદ્ધિ માં શરણાગતમ્ ॥

તસ્માત્કામશ્ચ લોભશ્ચ તૃષ્ણા કાર્પણ્યમેવ ચ ।
ત્યજન્તુ માં પ્રતિષ્ઠન્તં સત્વસ્થો હ્યસ્મિ સામ્પ્રતમ્ ॥

પ્રહાય કામં લોભં ચ ક્રોધં પારુષ્યમેવ ચ ।
નાદ્ય લોભવશં પ્રાપ્તો દુઃખં પ્રાપ્સ્યામ્યનાત્મવાન્ ॥

યદ્યસ્ત્યજતિ કામાનાં તત્સુખસ્યાભિપૂર્યતે ।
કામસ્ય વશગો નિત્યં દુઃખમેવ પ્રપદ્યતે ॥

કામાનુબન્ધં નુદતે યત્કિઞ્ચિત્પુરુષો રજઃ ।
કામક્રોધોદ્ભવં દુઃખમહ્રીરરતિરેવ ચ ॥

એષ બ્રહ્મપ્રતિષ્ઠોઽહં ગ્રીષ્મે શીતમિવ હ્રદમ્ ।
શામ્યામિ પરિનિર્વામિ સુખમાસે ચ કેવલમ્ ॥

યચ્ચ કામસુખં લોકે યચ્ચ દિવ્યં મહત્સુખમ્ ।
તૃષ્ણાક્ષયસુખસ્યૈતે નાર્હતઃ ષોડશીં કલામ્ ॥

આત્મના સપ્તમં કામં હત્વા શત્રુમિવોત્તમમ્ ।
પ્રાપ્યાવધ્યં બ્રહ્મપુરં રાજેવ ચ વસામ્યહમ્ ॥

એતાં બુદ્ધિં સમાસ્થાય મઙ્કિર્નિર્વેદમાગતઃ ।
સર્વાન્કામાન્પરિત્યજ્ય પ્રાપ્ય બ્રહ્મ મહત્સુખમ્ ॥

દમ્યનાશકૃતે મઙ્કિરમૃતત્વં કિલાગમત્ ।
અચ્છિનત્કામમૂલં સ તેન પ્રાપ પરાં ગતિમ્ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમં શ્લોકં મોક્ષોપસંહિતમ્ ।
ગીતં વિદેહરાજેન જનકેન પ્રશામ્યતા ॥

અનન્તમિવ મે વિત્તં યસ્ય મે નાસ્તિ કિઞ્ચન ।
મિથિલાયાં પ્રદીપ્તાયાં ન મે દહ્યતિ કિઞ્ચન ॥

અત્રૈવોદાહરન્તીમં બોધ્યસ્ય પદસઞ્ચયમ્ ।
નિર્વેદં પ્રતિ વિન્યસ્તં તં નિબોધ યુધિષ્ઠિર ॥

બોધ્યં શાન્તમૃષિં રાજા નાહુષઃ પર્યપૃચ્છત ।
નિર્વેદાચ્છાન્તિમાપન્નં શાસ્ત્રપ્રજ્ઞાનતર્પિતમ્ ॥

ઉપદેશં મહાપ્રાજ્ઞ શમસ્યોપદિશસ્વ મે ।
કાં બુદ્ધિં સમનુપ્રાપ્ય શાન્તશ્ચરસિ નિર્વૃતઃ ॥
બોધ્ય ઉવાચ ।

ઉપદેશેન વર્તામિ નાનુશાસ્મીહ કઞ્ચન ।
લક્ષણં તસ્ય વક્ષ્યેઽહં તત્સ્વયં પરિમૃષ્યતામ્ ॥

પિઙ્ગલા કુરરઃ સર્પઃ સારઙ્ગાન્વેષણં વને ।
ઇષુકારઃ કુમારી ચ ષડેતે ગુરવો મમ ॥
[*ભીષ્મ ઉવાચ ।

આશા બલવતી રાજન્નૈરાશ્યં પરમં સુખમ્ ।
આશાં નિરાશાં કૃત્વા તુ સુખં સ્વપિતિ પિઙ્ગલા ॥

સામિષં કુરરં દૃષ્ટ્વા વધ્યમાનં નિરામિષૈઃ ।
આમિષસ્ય પરિત્યાગાત્કુરરઃ સુખમેધતે ॥

ગૃહારમ્ભો હિ દુઃખાય ન સુખાય કદાચન ।
સર્પઃ પરકૃતં વેશ્મ પ્રવિશ્ય સુખમેધતે ॥

સુખં જીવન્તિ મુનયો ભૈક્ષ્યવૃત્તિં સમાશ્રિતાઃ ।
અદ્રોહણૈવ ભૂતાનાં સારઙ્ગ ઇવ પક્ષિણઃ ॥

અલ્પેભ્યશ્ચ મહદ્ભ્યશ્ચ શાસ્ત્રેભ્યો મતિમાન્નરઃ । સર્વતઃ સારમાદદ્યાત્પુષ્પેભ્ય ઇવ ષટ્્પદઃ ॥

ઇષુકારો નરઃ કશ્ચિદિપાવાસક્તમાનસઃ ।
સમીપેનાપિ ગચ્છન્તં રાજાનં નાવબુદ્ધવાન્ ॥

બહૂનાં કલહો નિત્યં દ્વયોઃ સન્કથનં ધ્રુવમ્ । એકાકી વિચરિષ્યાનિ કુમારીશઙ્ખકો યથા ॥ ] ॥