મહાભારત · અધ્યાય 12.175

ધનિનશ્ચાધના યે ચ વર્તયન્તિ સ્વતન્ત્રિણઃ ।
સુખદુઃખાગમસ્તેષાં કઃ કથં વા પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
શમ્યાકેન વિમુક્તેન ગીતં શાન્તિગતેન ચ ॥

અબ્રવીન્માં પુરા કશ્ચિદ્બ્રાહ્મણસ્ત્યાગમાશ્રિતઃ ।
ક્લિશ્યમાનઃ કુદારેણ કુચેલેન બુભુક્ષયા ॥

ઉત્પન્નમિહ લોકે વૈ જન્મપ્રભૃતિ માનવમ્ ।
વિવિધાન્યુપવર્તન્તે દુઃખાનિ ચ સુખાનિ ચ ॥

તયોરેકતરો માર્ગો યદેનમુપસન્નયેત્ ।
ન સુખં પ્રાપ્ય સંહૃષ્યેન્નાસુખં પ્રાપ્ય સઞ્જ્વરેત્ ॥

ન વૈ ચરસિ યચ્છ્રેય આત્મનો વા ન રંસ્યસે ।
અકામાત્માઽપિ હિ સદા ધુરમુદ્યમ્ય ચૈવ હ ॥

અકિઞ્ચનઃ પરિપતન્સુખમાસ્વાદયિષ્યસિ ।
અકિઞ્ચનઃ સુખં શેતે સમુત્તિષ્ઠતિ ચૈવ હ ॥

આકિઞ્ચન્યં સુખં લોકે પથ્યં શિવમનામયમ્ ।
અનમિત્રપથો હ્યેષ દુર્લભઃ સુલભઃ સતામ્ ॥

અકિઞ્ચનસ્ય શુદ્ધસ્ય ઉપપન્નસ્ય સર્વતઃ ।
અવેક્ષમાણસ્ત્રીલ્લોઁકાન્ન તુલ્યમિહ લક્ષયે ॥

આકિઞ્ચન્યં ચ રાજ્યં ચ તુલયા સમતોલયમ્ ।
અત્યરિચ્યત દારિદ્ર્યં રાજ્યાદપિ ગુણાધિકમ્ ॥

આકિઞ્ચન્યે ચ રાજ્યે ચ વિશેષઃ સુમહાનયમ્ ।
નિત્યોદ્વિગ્નો હિ ધનવાન્મૃત્યોરાસ્યગતો યથા ॥

નૈવાસ્યાગ્નિર્ન ચાદિત્યો ન મૃત્યુર્ન ચ દસ્યવઃ ।
પ્રભવન્તિ ધનં હર્તુમિતરે સ્યુઃ કુતઃ પુનઃ ॥

તં વૈ સદા કામચરમનુપસ્તીર્ણશાયિનમ્ ।
બાહૂપધાનં શામ્યન્તં પ્રશંસન્તિ દિવૌકસઃ ॥

ધનવાન્ક્રોધલોભાભ્યામાવિષ્ટો નષ્ટચેતનઃ ।
તિર્યગ્દૃષ્ટિઃ શુષ્કમુખઃ પાપકો ભ્રુકુટીમુખઃ ॥

નિર્દશન્નધરોષ્ઠં ચ ક્રુદ્ધો દારુણભાષિતા ।
કસ્તમિચ્છેત્પરિદ્રષ્ટું દાતુમિચ્છતિ ચેન્મહીમ્ ॥

શ્રિયા હ્યભીક્ષ્ણં સંવાસો મોહયત્યવિચક્ષણમ્ ।
સા તસ્ય ચિત્તં હરતિ શારદાભ્રમિવાનિલઃ ॥

અથૈનં રૂપમાનશ્ચ ધનપાનશ્ચ વિન્દતિ । અભિજાતોઽસ્મિ સિદ્ધોઽસ્મિ નાસ્મિ કેવલમાનુષઃ ।
ઇત્યેભિઃ કારણૈસ્તસ્ય ત્રિભિશ્ચિત્તં પ્રમાદ્યતિ ॥

સમ્પ્રસક્તમના ભોગાન્વિસૃજ્ય પિતૃસઞ્ચિતાન્ ।
પરિક્ષીણઃ પરસ્વાનામાદાનં સાધુ મન્યતે ॥

તમતિક્રાન્તમર્યાદમાદદાનં તતસ્તતઃ ।
પ્રતિષેધન્તિ રાજાનો લુબ્ધા મૃગમિવેષુભિઃ ॥

એવમેતાનિ દુઃખાનિ તાનિ તાનીહ માનવમ્ ।
વિવિધાન્યુપવર્તન્તે ગાત્રસંસ્પર્શજાન્યપિ ॥

તેષાં પરમદુઃખાનાં બુદ્ધ્યા ભૈષજ્યમાચરેત્ ।
લોકધર્મં સમાજ્ઞાય ધ્રુવાણામધ્રુવૈઃ સહ ॥

નાત્યક્ત્વા સુખમાપ્નોતિ નાત્યક્ત્વા વિન્દતે પરમ્ ।
નાત્યક્ત્વા ચાભયઃ શેતે ત્યક્ત્વા સર્વં સુખી ભવેત્ ॥

ઇત્યેતદ્ધાસ્તિનપુરે બ્રાહ્મણેનોપવર્ણિતમ્ ।
શમ્યાકેન પુરા મહ્યં તસ્માત્ત્યાગઃ પરો મતઃ ॥