મહાભારત · અધ્યાય 12.177

કેન વૃત્તેન વૃત્તજ્ઞ વીતશોકશ્ચરેન્મહીમ્ ।
કિઞ્ચ કુર્વન્નરો લોકે પ્રાપ્નોતિ ગતિમુત્તમામ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
પ્રહ્લાદસ્ય ચ સંવાદં મુનેરાજગરસ્ય ચ ॥

ચરન્તં બ્રાહ્મણં કઞ્ચિત્કલ્યચિત્તમનામયમ્ ।
પપ્રચ્છ રાજા પ્રહ્લાદો બુદ્ધિમાન્પ્રાજ્ઞસત્તમઃ ॥
પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।

સ્વસ્થઃ શક્તો મૃદુર્દાન્તો નિર્વિધિત્સોઽનસૂયકઃ ।
સુવાગ્બહુમતો લોકે પ્રાજ્ઞશ્ચરસિ બાલવત્ ॥

નૈવ પ્રાર્થયસે લાભં નાલાભેષ્વનુશોચસિ ।
નિત્યતૃપ્ત ઇવ બ્રહ્મન્ન કિઞ્ચિદિવ મન્યસે ॥

સ્રોતસા હ્રિયમાણાસુ પ્રજાસુ વિમના ઇવ ।
ધર્મકામાર્થકાર્યેષુ કૂટસ્થ ઇવ લક્ષ્યસે ॥

નાનુતિષ્ઠસિ ધર્માર્થૌ ન કામે ચાપિ વર્તસે ।
ઇન્દ્રિયાર્થાનનાદૃત્ય મુક્તશ્ચરસિ સાક્ષિવત્ ॥

કા નુ પ્રજ્ઞા શ્રુતં વા કિં વૃત્તિર્વા કા નુ તે મુને ।
ક્ષિપ્રમાચક્ષ્વ મે બ્રહ્મઞ્શ્રેયો યદિહ મન્યસે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અનુયુક્તઃ સ મેધાવી લોકધર્મવિધાનવિત્ ।
ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા પ્રહ્લાદમનપાર્થયા ॥

પશ્ય પ્રહ્લાદ ભૂતાનામુત્પત્તિમનિમિત્તતઃ ।
હ્રાસં વૃદ્ધિં વિનાશં ચ ન પ્રહૃષ્યે ન ચ વ્યથે ॥

સ્વભાવાદેવ સન્દૃશ્યા વર્તમાનાઃ પ્રવૃત્તયઃ ।
સ્વભાવનિરતાઃ સર્વાઃ પ્રતિપાદ્યા ન કેનચિત્ ॥

પશ્ય પ્રહ્લાદ સંયોગાન્વિપ્રયોગપરાયણાન્ ।
સઞ્ચયાંશ્ચ વિનાશાન્તાન્ન ક્વચિદ્વિદધે મનઃ ॥

અન્તવન્તિ ચ ભૂતાનિ ગુણયુક્તાનિ પશ્યતઃ । ઉત્પત્તિનિધનજ્ઞસ્ય કિં પર્યાયેણોપલક્ષયે ।

જલજાનામપિ હ્યન્તં પર્યાયેણોપલક્ષયે ।
મહતામપિ કાયાનાં સૂક્ષ્માણાં ચ મહોદધૌ ॥

જઙ્ગમસ્થાવરાણાં ચ ભૂતાનામસુરાધિપ ।
પાર્થિવાનામપિ વ્યક્તં મૃત્યું પશ્યામિ સર્વશઃ ॥

અન્તરિક્ષચરાણાં ચ દાનવોત્તમપક્ષિણામ્ ।
ઉત્તિષ્ઠતે યથાકાલં મૃત્યુર્બલવતામપિ ॥

દિવિ સઞ્ચરમાણાનિ હ્રસ્વાનિ ચ મહાન્તિ ચ ।
જ્યોતીંષ્યપિ યથાકાલં પતમાનાનિ લક્ષયે ॥

ઇતિ ભૂતાનિ સમ્પશ્યન્નનુષક્તાનિ મૃત્યુના ।
સર્વં સામાન્યતો વિદ્વાન્કૃતકૃત્યઃ સુખં સ્વપે ॥

સુમહાન્તમપિ ગ્રાસં ગ્રસે લબ્ધં યદૃચ્છયા ।
શયે પુનરભુઞ્જાનો દિવસાનિ બહૂન્યપિ ॥

આશયન્ત્યપિ મામન્નં પુનર્બહુગુણં બહુ ।
પુનરલ્પં પુનસ્તોકં પુનર્નૈવોપપદ્યતે ॥

કણં કદાચિત્ખાદામિ પિણ્યાકમપિ ચ ગ્રસે ।
ભક્ષયે શાલિમાંસાનિ ભક્ષાંશ્ચોચ્ચાવચાન્પુનઃ ॥

શયે કદાચિત્પર્યઙ્કે ભૂમાવપિ પુનઃ શયે ।
પ્રાસાદે ચાપિ મે શય્યા કદાચિદુપપદ્યતે ॥

ધારયામિ ચ ચીરાણિ શાણક્ષૌમાજિનાનિ ચ ।
મહાર્હાણિ ચ વાસાંસિ ધારયામ્યહમેકદા ॥

ન સન્નિપતિતં ધર્મ્યમુપભોગં યદૃચ્છયા ।
પ્રત્યાચક્ષે ન ચાપ્યેનમનુરુધ્યે સુદુર્લભમ્ ॥

અચલમનિધનં શિવં વિશોકં શુચિમતુલં વિદુષાં મતે પ્રવિષ્ટમ્ ।
અનભિમતમસેવિતં વિમૂઢૈ ર્વ્રતમિદમાજગરં શુચિશ્ચરામિ ॥

અચલિતમતિરચ્યુતઃ સ્વધર્મા ત્પરિમિતસંસરણઃ પરાવરજ્ઞઃ ।
વિગતભયકષાયલોભમોહો વ્રતમિદમાજગરં શુચિશ્ચરામિ ॥

અનિયતફલભક્ષ્યભોજ્યપેયં વિધિપરિણામવિભક્તદેશકાલમ્ ।
હૃદયસુખમસેવિતં કદર્યૈ ર્વ્રતમિદમાજગરં સુચિશ્ચરામિ ॥

ઇદમિદમિતિ તૃષ્ણયાઽભિભૂતં જનમનવાપ્તધનં વિષીદમાનમ્ ।
નિપુણમનુનિશામ્ય તત્ત્વબુદ્ધ્યા વ્રતમિદમાજગરં શુચિશ્ચરામિ ॥

બહુવિધમનુદૃશ્ય ચાર્થહેતોઃ કૃપણમિહાર્યમનાર્યમાશ્રયં તમ્ ।
ઉપશમરુચિરાત્મવાન્પ્રશાન્તો વ્રતમિદમાજગરં શુચિશ્ચરામિ ॥

સુખમસુખમલાભમર્થલાભં રતિમરતિં મરણં ચ જીવિતં ચ ।
વિધિનિયતમવેક્ષ્ય તત્ત્વતોઽહં વ્રતમિદમાજગરં શુચિશ્ચરામિ ॥

અપગતભયરાગમોહદર્પો ધૃતિમતિબુદ્ધિસમન્વિતઃ પ્રશાન્તઃ ।
ઉપગતફલભોગિનો નિશામ્ય વ્રતમિદમાજગરં શુચિશ્ચરામિ ॥

અનિયતશયનાસનઃ પ્રકૃત્યા દમનિયમવ્રતસત્યશૌચયુક્તઃ ।
અપગતફલસઞ્ચયઃ પ્રહૃષ્ટો વ્રતમિદમાજગરં શુચિશ્ચરામિ ॥

અપગતમસુખાર્થમીહનાર્થૈ રુપગતબુદ્ધિરવેક્ષ્ય ચાત્મસંસ્થમ્ ।
તૃપિતમનિયતં મનો નિયન્તું વ્રતમિદમાજગરં શુચિશ્ચરામિ ॥

ન હૃદયમનુરુધ્યતે મનો વા પ્રિયસુખદુર્લભતામનિત્યતાં ચ ।
તદુભયમુપલક્ષયન્નિવાહં વ્રતમિદમાજગરં શુચિશ્ચરામિ ॥

બહુ કથિતમિદં હિ બુદ્ધિમદ્ભિઃ કવિભિરપિ પ્રથયદ્ભિરાત્મકીર્તિમ્ ।
ઇદમિદમિતિ તત્રતત્ર હન્ત સ્વપરમતૈર્ગહનં પ્રતર્કયદ્ભિઃ ॥

તદિદમનુનિશામ્ય વિપ્રપાતં પૃથગભિપન્નમિહાબુધૈર્મનુષ્યૈઃ ।
અનવસિતમનન્તદોષપારં નૃપુ વિહરામિ વિનીતદોષતૃષ્ણઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અજગરચરિતં વ્રતં મહાત્મા ય ઇહ નરોઽનુચરેદ્વિનીતરાગઃ ।
અપગતભયલોભમોહમન્યુઃ સ ખલુ સુખી વિચરેદિમં વિહારમ્ ॥