મહાભારત · અધ્યાય 12.161

યતઃ પ્રભવતિ ક્રોધઃ કામો વા ભરતર્ષભ ।
શોકમોહૌ વિધિત્સા ચ પરાસુત્વં તથા મદઃ ॥

લોભો માત્સર્યમીર્ષ્યા ચ કુત્સાઽસૂયા કૃપા ભયમ્ ।
એતત્સર્વં મહાપ્રાજ્ઞ યાથાતથ્યેન મે વદ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ત્રયોદશૈતેઽતિબલાઃ શત્રવઃ પ્રાણિનાં સ્મૃતાઃ ।
ઉપાસતે મહારાજ સમન્તાત્પુરુષાનિહ ॥

એતે પ્રમત્તં પુરુષમપ્રમત્તાસ્તુદન્તિ ચ ।
વૃકા ઇવ વિલુમ્પન્તિ દૃષ્ટ્વેવ પુરુષેતરાન્ ॥

એભ્યઃ પ્રવર્તતે દુઃખમેભ્યઃ પાપં પ્રવર્તતે ।
ઇતિ મર્ત્યો વિજાનીયાત્સતતં પુરુષર્ષભ ॥

એતેષામુદયં સ્થાનં ક્ષયં ચ પૃથિવીપતે । હન્ત તે કથયિષ્યામિ ક્રોધસ્યોત્પત્તિમાદિતઃ ।
યથાતત્ત્વં ક્ષિતિપતે તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ॥

લોભાત્ક્રોધઃ પ્રભવતિ પરદોષૈરુદીર્યતે ।
ક્ષમયા તિષ્ઠતે રાજન્ક્ષમયા વિનિવર્તતે ॥

સન્કલ્પાજ્જાયતે કામઃ સેવ્યમાનો વિવર્ધતે ।
યદા પ્રાજ્ઞો વિરમતે તદા સદ્યઃ પ્રણશ્યતિ ॥

[પરામૂયા ક્રોધલોભાવન્તરા પ્રતિમુચ્યતે । દયયા સર્વભૂતાનાં નિર્વેદાદ્વિનિવર્તતે.]
અવદ્યદર્શનાદેતિ તત્ત્વજ્ઞાનાચ્ચ નશ્યતિ ॥

અજ્ઞાનપ્રભવો મોહઃ પાપાભ્યાસાત્પ્રવર્તતે ।
યદા પ્રાજ્ઞેષુ રમતે તદા સદ્યઃ પ્રણશ્યતિ ॥

વિરુદ્ધાનીહ શાસ્ત્રાણિ યે પશ્યન્તિ કુરૂદ્વહ ।
વિધિત્સા જાયતે તેષાં તત્ત્વજ્ઞાનાન્નિવર્તતે ॥

પ્રીતેઃ શોકઃ પ્રભવતિ વિયોગાત્તસ્ય દેહિનઃ ।
યદા નિરર્થકં વેત્તિ તદા સદ્યઃ પ્રણશ્યતિ ॥

પરાસુતા ક્રોધલોભાદભ્યાસાચ્ચ પ્રવર્તતે ।
દયયા સર્વભૂતાનાં નિર્વેદાત્સા નિવર્તતે ॥

સત્યત્યાગાત્તુ માત્સર્યમહિતાનાં ચ સેવયા ।
એતત્તુ ક્ષીયતે તાત સાધૂનામુપસેવનાત્ ॥

કુલાઞ્જ્ઞાનાત્તથૈશ્વર્યાન્મદો ભવતિ દેહિનામ્ ।
એભિરેવ તુ વિજ્ઞાતૈર્મદઃ સદ્યઃ પ્રણશ્યતિ ॥

ઈર્ષ્યા કામાત્પ્રભવતિ સંહર્ષાચ્ચૈવ જાયતે ।
ઇતરેષાં તુ સત્વાનાં પ્રજ્ઞયા સા પ્રણશ્યતિ ॥

વિભ્રમાલ્લોકબાહ્યાનાં દ્વેષ્યૈર્વાક્યૈરસમ્મતૈઃ ।
કુત્સા સઞ્જાયતે રાજઁલ્લોકાન્પ્રેક્ષ્યાભિશામ્યતિ ॥

પ્રતિકર્તું ન શક્તા યે બલસ્થાયાપકારિણે ।
અસૂયા જાયતે તીવ્રા કારુણ્યાદ્વિનિવર્તતે ॥

કૃપણાન્સતતં દૃષ્ટ્વા તતઃ સઞ્જાયતે કૃપા ।
ધર્મનિષ્ઠાં યદા વેત્તિ તદા શામ્યતિ સા કૃપા ॥

અજ્ઞાનપ્રભવો લોભો ભૂતાનાં દૃશ્યતે સદા ।
અસ્થિરત્વં ચ ભોગાનાં દૃષ્ટ્વા જ્ઞાત્વા નિવર્તતે ॥

એતાન્યેવ જિતાન્યાહુઃ પ્રશાન્તેન ત્રયોદશ । એતે હિ ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં સર્વે દોષાસ્ત્રયોદશ ।
ત્વયા સત્યાર્થિના નિત્યં વિજિતા જેષ્યતા ચતે ॥