મહાભારત · અધ્યાય 12.158

સ્વાધ્યાયકૃતયત્નસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષતઃ ।
ધર્મકામસ્ય ધર્માત્મન્કિન્નુ શ્રેય ઇહોચ્યતે ॥

બહુધા દર્શને લોકે શ્રેયો યદિહ મન્યસે ।
અસ્મિઁલ્લોકે પરે ચૈવ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥

મહાનયં ધર્મપથો બહુશાખશ્ચ ભારત ।
કિંસ્વિદેવેહ ધર્માણામનુષ્ઠેયતમં મતમ્ ॥

ધર્મસ્ય મહતો રાજન્બહુશાખસ્ય તત્ત્વતઃ ।
યન્મૂલં પરમં તાત તત્સર્વં બ્રૂહ્યતન્દ્રિતઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

હન્ત તે કથયિષ્યામિ યેન શ્રેયો હ્યવાપ્સ્યસિ ।
પીત્વાઽમૃતમિવ પ્રાજ્ઞો યેન તૃપ્તો ભવિષ્યસિ ॥

ધર્મસ્ય વિધયો નૈકે તેતે પ્રોક્તા મહર્ષિભિઃ ।
સ્વંસ્વં વિજ્ઞાનમાશ્રિત્ય દમસ્તેષાં પરાયણમ્ ॥

દમં નિઃશ્રેયસં પ્રાહુર્વૃદ્ધા નિશ્ચિતદર્શિનઃ ।
બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષેણ દમો ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

નાદાન્તસ્ય ક્રિયાસિદ્ધિર્યથાવદુપલભ્યતે ।
દમો દાનં તથા યજ્ઞાનધીતં ચાતિવર્તતે ॥

દમસ્તેજો વર્ધયતિ પવિત્રં ચ દમઃ પરમ્ ।
વિપાપ્મા તેજસા યુક્તઃ પુરુષો વિન્દતે મહત્ ॥

દમેન સદૃશં ધર્મં નાન્યં લોકેષુ શુશ્રુમ્ ।
દમો હિ પરમો લોકે પ્રશસ્તઃ સર્વધર્મિણામ્ ॥

પ્રેત્ય ચાત્ર મનુષ્યેન્દ્ર પરમં વિન્દતે સુખમ્ ।
દમેન હિ સદા યુક્તો મહાન્તં ધર્મમશ્નુતે ॥

સુખં દાન્તઃ પ્રસ્વપિતિ સુખં ચ પ્રતિબુધ્યતે ।
સુખં પર્યેતિ લોકાંશ્ચ મનશ્ચાસ્ય પ્રસીદતિ ॥

અદાન્તઃ પુરુષઃ ક્લેશમભીક્ષ્ણં પ્રતિપદ્યતે ।
અનર્થાંશ્ચ બહૂનન્યાન્પ્રસૃજત્યાત્મદોષજાન્ ॥

આશ્રમેષુ ચતુર્ષ્વાહુર્દમમેવોત્તમં વ્રતમ્ ।
દમલિઙ્ગાનિ વક્ષ્યામિ યેષાં સમુદયો દમઃ ॥

ક્ષમા ધૃતિરાર્હેસા ચ સમતા સત્યમાર્જવમ્ ।
ઇન્દ્રિયાભિજયો દાક્ષ્યં માર્દવં હ્રીરચાપલમ્ ॥

અકાર્પણ્યમસંરમ્ભઃ સન્તોષઃ પ્રિયવાદિતા ।
અવિહસાઽનસૂયા ચાપ્યેષાં સમુદયો દમઃ ॥

ગુરુપૂજા ચ કૌરવ્ય દયા ભૂતેષ્વપૈશુનમ્ ।
જનવાદમૃષાવાદસ્તુતિનિન્દાવિસર્જનમ્ ॥

કામં ક્રાધં ચ લોભં ચ દર્પં સ્તમ્ભં વિકત્થનમ્ ।
રોષમીર્ષ્યાવમાનં ચ નૈવ દાન્તો નિષેવતે ॥

અનિન્દિતો હ્યકામાત્મા નાલ્પેષ્વર્થ્યનસૂયકઃ ।
સમુદ્રકલ્પઃ સ નરો ન કથઞ્ચન પૂર્યતે ॥

અહં ત્વયિ મમ ત્વં ચ મયિ તે તેષુ ચાપ્યહમ્ ।
પૂર્વસમ્બન્ધિસંયોગં નૈતદ્દાન્તો નિષેવતે ॥

સર્વા ગ્રામ્યાસ્તથાઽરણ્યા યાશ્ચ લોકે પ્રવૃત્તયઃ ।
નિન્દાં ચૈવ પ્રશંસાં ચ યો નાશ્રયતિ મુચ્યતે ॥

મૈત્રોઽથ શીલસમ્પન્નઃ પ્રસન્નાત્માત્મવિચ્ચ યઃ ।
મુક્તસ્ય વિવિધૈઃ સઙ્ગૈસ્તસ્ય પ્રેત્ય ફલં મહત્ ॥

સુવૃત્તઃ શીલસમ્પન્નઃ પ્રસન્નાત્માઽત્મવિદ્વુધઃ ।
પ્રાપ્યેહ લોકે સત્કારં સુગતિં પ્રતિપદ્યતે ॥

કર્મ યચ્છુભમેવેહ સદ્ભિરાચરિતં ચ યત્ ।
તદેવ જ્ઞાનયુક્તસ્ય મુનેર્વર્ત્મ ન હીયતે ॥

નિષ્ક્રમ્ય વનમાસ્થાય જ્ઞાનયુક્તો જિતેન્દ્રિયઃ ।
કાલાકાઙ્ગી ચરન્નેવં બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ॥

અભયં યસ્ય ભૂતેભ્યો ભૂતાનામભયં યતઃ ।
તસ્ય દેહાદ્વિમુક્તસ્ય ભયં નાસ્તિ કુતશ્ચન ॥

અવાચિનોતિ કર્માણિ ન ચ સમ્પ્રચિનોતિ હ ।
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ મૈત્રાયણગતિં ચરેત્ ॥

શકુનીનામિવાકાશે મત્સ્યાનામ્મિવ ચોદકે ।
યથા ગતિર્ન દૃશ્યેત તથા તસ્ય સ સંશયઃ ॥

ગૃહાનુત્સૃજ્ય યો રાજ્મોક્ષમેવાભિપદ્યતે ।
લોકાસ્તેજોમયાસ્તસ્ય કલ્પન્તે શાશ્વતીઃ સમાઃ ॥

સન્ન્યસ્ય સર્વકર્માણિ સન્ન્યસ્ય વિધિવત્તપઃ ।
સન્ન્યસ્ય વિવિધા વિદ્યાઃ સર્વં સન્ન્યસ્ય ચૈવ હ ॥

કામે શુચિરનાવૃત્તઃ પ્રસન્નાત્માઽત્મવિચ્છુચિઃ ।
પ્રાપ્યેહ લોકે સત્કારં સ્વર્ગં સમભિપદ્યતે ॥

યચ્ચ પૈતામહં સ્થાનં બ્રહ્મરાશિસમુદ્ભવમ્ ।
ગુહાયાં નિહિતં નિત્યં તદ્દમેનાભિગમ્યતે ॥

જ્ઞાનારામસ્ય બુદ્ધસ્ય સર્વભૂતાનુરોધિનઃ ।
નાવૃત્તિભયમસ્તીહ પરલોકભયં કુતઃ ॥

એક એવ દમે દોષો દ્વિતીયો નોપપદ્યતે ।
યદેનં દમસંયુક્તમશક્તં મન્યતે જનઃ ॥

એકોઽસ્ય સુમહાપ્રાજ્ઞ દોષઃ સ્યાત્સુમહાન્ગુણઃ ।
ક્ષમયા વિપુલા લોકા દુર્લભા હિ સહિષ્ણુતા ॥

દાન્તસ્ય કિમરણ્યેન તથાઽદાન્તસ્ય ભારત ।
યત્રૈવ નિવસેદ્દાન્તસ્તદરણ્યં સ ચાશ્રમઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એતદ્ભીષ્મસ્ય વચનં શ્રુત્વા રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ।
અમૃતેનેવ સન્તૃપ્તઃ પ્રહૃષ્ટઃ સમપદ્યત ॥

પુનશ્ચ પરિપપ્રચ્છ ભીષ્મં ધર્મભૃતાં વરમ્ ।
તતઃ પ્રીતઃ સ ચોવાચ તસ્મૈ સર્વં કુરૂદ્વહઃ ॥