મહાભારત · અધ્યાય 12.157

અનર્થાનામધિષ્ઠાનમુક્તો લોભઃ પિતામહ ।
અજ્ઞાનમપિ કૌરવ્ય શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

કરોતિ પાપં યોઽજ્ઞાનાન્નાત્મનો વેત્તિ ચ ક્ષમમ્ ।
દ્વિષતે સાધુવૃત્તાંશ્ચ સ લોકસ્યૈતિ વાચ્યતામ્ ॥

અજ્ઞાનાન્નિરયં યાતિ તથા જ્ઞાનેન દુર્ગતિમ્ ।
અજ્ઞાનાત્ક્લેશમાપ્નોતિ તથાઽપત્સુ નિમજ્જતિ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

પ્રજાનામપ્રવૃત્તિં ચ જ્ઞાનવૃદ્ધિક્ષયોદયાન્ ।
મૂલં સ્થાનં ગતિં કાલં કારણં હેતુમેવ ચ ॥

શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વેન યથાવદિહ પાર્થિવ ।
અજ્ઞાનપ્રસવં હીદં યદ્દુઃખમુપલભ્યતે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

રાગો દ્વેષસ્તથા મોહો હર્ષઃ શોકોઽભિમાનિતા ।
કામઃ ક્રોધશ્ચ દર્પશ્ચ તન્દ્રી ચાલસ્યમેવ ચ ॥

ઇચ્છા દ્વેષસ્તથા તાપઃ પરવૃદ્ધ્યુપતાપિતા ।
અજ્ઞાનમેન્નિર્દિષ્ટં પાપાનાં ચૈવ યાઃ ક્રિયાઃ ॥

એતસ્ય વા પ્રવૃત્તેશ્ચ વૃદ્ધ્યાદીન્યાંશ્ચ પૃચ્છસિ ।
વિસ્તરેણ મહારાજ શૃણુ તચ્ચ વિશેષતઃ ॥

ઉભાવેતૌ સમફલૌ સમદોષૌ ચ ભારત ।
અજ્ઞાનં ચાતિલોભશ્ચાપ્યેવં જાનીહિ પાર્થિવ ॥

લોભપ્રભવમજ્ઞાનં વૃદ્ધં ભૂયઃ પ્રવર્ધતે ।
સ્થાને સ્થાનં ક્ષયેત્ક્ષીણમુપૈતિ વિવિધાં ગતિમ્ ॥

મૂલં લોભસ્ય મોહો વૈ કાલાત્મગતિરેવ ચ । [છિન્ને ભિન્ને તથા લોભે કારણં કાલ એવ ચ ॥ ]

તસ્યાજ્ઞાનાદ્ધિ લોભો હિ કામાત્મા ગતિરેવ ચ ।
સર્વે દોષાસ્તથા લોભાત્તસ્માલ્લોભં વિવર્જયેત્ ॥

જનકો યુવનાશ્વશ્ચ પૃષદશ્વઃ પ્રસેનજિત્ । લોભક્ષયાદ્દિવં પ્રાપ્તાસ્તથૈવાન્યે નરાધિપાઃ ।
છિન્ને છિન્ને તથા લોભે દિવં પ્રાપ્તા જનાધિપાઃ ॥

પ્રત્યક્ષં તુ કુરુશ્રેષ્ઠ ત્યજ લોભમિહાત્મના ।
ત્યક્ત્વા લોભં સુખી લોકે પ્રેત્ય ચેહ ચ મોદતે ॥