મહાભારત · અધ્યાય 12.156

પાપસ્ય યદધિષ્ઠાનં યતઃ પાપં પ્રવર્તતે ।
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું તત્ત્વેન ભરતર્ષભ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

પાપસ્ય યદધિષ્ઠાનં તચ્છૃણુષ્વ નરાધિપ ।
એકો લોભો મહાગ્રાહો લોભાત્પાપં પ્રવર્તતે ॥

અતઃ પાપમધર્મશ્ચ તથા દુઃખમનુત્તમમ્ ।
નિકૃત્યા મૂલમેતદ્ધિ યેન પાપકૃતો જનાઃ ॥

લોભાત્ક્રોધઃ પ્રભવતિ લોભાત્કામઃ પ્રવર્તતે ।
લોભાન્મોહશ્ચ માયા ચ માનસ્તમ્ભઃ પરાસુતા ॥

અક્ષમા હ્રીપરિત્યાગઃ શ્રીનાશો ધર્મસન્ક્ષયઃ ।
અભિધ્યાઽપ્રખ્યતા ચૈવ સર્વં લોભાત્પ્રવર્તતે ॥

અત્યાગશ્ચ કુતર્કશ્ચ વિકર્મસુ ચ યાઃ ક્રિયઃ ।
કુલવિદ્યામદશ્ચૈવ રૂપૈશ્વર્યમદસ્તથા ॥

સર્વભૂતેષ્વભિદ્રોહઃ સર્વભૂતેષ્વસત્કૃતિઃ ।
સર્વભૂતેષ્વવિશ્વાસઃ સર્વભૂતેષ્વનાર્જવમ્ ॥

હરણં પરવિત્તાનાં પરદારાભિમર્શનમ્ ।
વાગ્વેગો મનસો વેગો નિન્દાવેગસ્તથૈવ ચ ॥

ઉપસ્થોદરયોર્વેગો મૃત્યુવેગશ્ચ દારુણઃ ।
ઈર્ષ્યાવેગશ્ચ બલવાન્મિથ્યાવેગશ્ચ દુર્જયઃ ॥

રસવેગશ્ચ દુર્વાર્યઃ શ્રોત્રવેગશ્ચ દુઃસહ । કુત્સા વિકત્થા માત્સર્યં પાપં દુષ્કર્મકારિતા ।
સાહસાનાં ચ સર્વેષામકાર્યાણાં ક્રિયાસ્તથા ॥

આતૌ બાલ્યે ચ કૌમારે યૌવને ચાપિ માનવાઃ ।
ન ત્યજન્ત્યાત્મકર્મૈકં યન્ન જીર્યતિ જીર્યતઃ ॥

યો ન પૂરયિતું શક્યો લોભઃ પ્રીત્યા કથઞ્ચન ।
નિત્યં ગમ્ભીરતોયાભિરાપગાભિરિવોદધિઃ ॥

ન પ્રહૃષ્યતિ યો લોભૈઃ કામૈર્યશ્ચ ન તૃપ્યતિ ।
યો ન દેવૈર્ન ગન્ધર્વૈર્નાસુરૈર્ન મહોરગૈઃ ॥

જ્ઞાયતે નૃપ તત્ત્વેન સર્વૈર્ભૂતગણૈસ્તથા ।
સ લોભઃ સહ મોહેન વિજેતવ્યો જિતાત્મના ॥

દમ્ભો દ્રોહશ્ચ નિન્દા ચ પૈશૂન્યં મત્સરસ્તથા ।
ભવન્ત્યેતાનિ કૌરવ્ય લુબ્ધાનામકૃતાત્મનામ્ ॥

સુમહાન્ત્યપિ શાસ્ત્રાણિ ધારયન્તો બહુશ્રુતાઃ ।
છેત્તારઃ સંશયાનાં ચ ક્લિશ્યન્તીહાલ્પબુદ્ધયઃ ॥

દ્વેપક્રોધપ્રસક્તાશ્ચ શિષ્ટાચારબહિષ્કૃતાઃ ।
અન્તઃક્ષુરા વાઙ્ભધુરાઃ કૃપાશ્છન્નાસ્તૃણૈરિવ ॥

ધર્મવૈતંસિકાઃ ક્ષુદ્રા મુષ્ણન્તિ ધ્વજિનો જગત્ । કુર્વતે ચ બહૂન્માર્ગાંસ્તાન્હેતુબલમાશ્રિતાઃ ।
સર્વમાર્ગાન્વિલુમ્પન્તિ લોભજ્ઞાનેષ્વવસ્થિતાઃ ॥

ધર્મસ્ય હ્રિયમાણસ્ય લોભગ્રસ્તૈર્દુરાત્મભિઃ ।
યાયા વિક્રિયતે સંસ્થા તતઃ સાઽપિ પ્રપદ્યતે ॥

દર્પઃ બોધો મદઃ સ્વપ્નો હર્ષઃ શોકોઽભિમાનિતા ।
એત હિ કૌરવ્ય દૃશ્યન્તે લુબ્ધબુદ્ધિષુ ॥

એતાના ટાન્બુદ્ધસ્વ નિત્યં લોભસમન્વિતાન્ ।
શિષ્ટાંસ્તુ પરિપૃચ્છેથા યાન્વક્ષ્યામિ શુચિવ્રતાન્ ॥

યેષ્વાવૃત્તિભયં નાસ્તિ પરલોકભયં ન ચ ।
નામિપેષુ પ્રસઙ્ગોઽસ્તિ ન પ્રિયેષ્વપ્રિયેષુ ચ ॥

શિષ્ટાચારઃ પ્રિયો યેષુ દમો યેષુ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
સુખં દુઃખં સમં યેષાં સત્યં યેષાં પરાયણમ્ ॥

દાતારો ન ગ્રહીતારો દયાવન્તસ્નથૈવ ચ ।
પિતૃદેવાતિથેયાશ્ચ નિત્યોદ્યુક્તાસ્તથૈવ ચ ॥

સર્વોપકારિણો વીરાઃ સર્વધર્માનુપાલકાઃ ।
સર્વભૂતહિતાશ્ચૈવ સર્વદેયાશ્ચ ભારત ॥

ન તે ચાલયિતું શક્યા ધર્મવ્યાહારકારિણઃ ।
ન તેષાં ભિદ્યતે વૃત્તં યત્પુરા સાધુભિઃ કૃતમ્ ॥

ન ત્રાસિનો ન ચપલા ન રૌદ્રાઃ સત્પથે સ્થિતાઃ ।
તે સેવ્યાઃ સાધુભિર્નિત્યમસાધૂંશ્ચ વિવર્જયેત્ ॥

કામક્રોધવ્યપેતા યે નિર્મમા નિરહન્કૃતાઃ ।
સુવ્રતાઃ સ્થિરમર્યાદાસ્તાનુપાસ્વ ચ પૃચ્છ ચ ॥

ન વાગર્થં યશોર્થં વા ધર્મસ્તેપાં યુધિષ્ઠિર ॥
અવશ્યં કાર્ય ઇત્યેવ શરીરસ્ય ક્રિયાસ્તથા ॥

ત ભયં ક્રોધચાપલ્યે ન શોકસ્તેષુ વિદ્યતે ।
ન ધર્મધ્વજિનશ્ચૈવ ન ગુહ્યં કિઞ્ચિદાસ્થિતાઃ ॥

યેષ્વલોભસ્તથાઽમોહો યે ચ સત્યાર્જવે સ્થિતાઃ ।
તેષુ કૌન્તેય રજ્યેથા યેષાં ન ભ્રશ્યતે પુનઃ ॥

યે ન હૃષ્યન્તિ લાભેષુ નાલાભેષુ વ્યથન્તિ ચ ।
નિર્મમા નિરહન્કારાઃ સત્વસ્થાઃ સમદર્શિનઃ ॥

લાભાલાભૌ સુખદુઃખે ચ તાત પ્રિયાપ્રિયે મરણં જીવિતં ચ ।
સમાનિ યેષાં સ્થિરવિક્રમાણાં બુભુત્સતાં સત્યપથે સ્થિતાનામ્ ॥

ધર્મપ્રિયાંસ્તાન્સુમહાનુભાવાન્ દાન્તોઽપ્રમત્તશ્ચ સમર્ચયેથાઃ ।
દૈવાત્સર્વે ગુણવન્તો ભવન્તિ શુભાશુભે વાક્પ્રલાપાસ્તથાઽન્યે ॥