મહાભારત · અધ્યાય 12.155

એવમુક્ત્વા તુ રાજેન્દ્ર શાલ્મલિં બ્રહ્મવિત્તમઃ ।
નારદઃ પવને સર્વં શાલ્મલેર્વાક્યમબ્રવીત્ ॥
નારદ ઉવાચ ।

હિમવત્પૃષ્ઠજઃ કશ્ચિચ્છાલ્મલિઃ પરિવારવાન્ ।
બૃહન્મૂલો બૃહચ્છાયઃ સ ત્વાં વાયોઽવમન્યતે ॥

બહુવ્યાક્ષેપયુક્તાનિ ત્વામાહ વચનાનિ સઃ ।
ન યુક્તાનિ મયા વાયો તાનિ વક્તું તવાગ્રતઃ ॥

જાનામિ ત્વામહં વાયો સર્વપ્રાણભૃતાં વરમ્ ।
વરિષ્ઠં ચ ગરિષ્ઠં ચ સર્વલોકેશ્વરં પ્રભુમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એતત્તુ વચનં શ્રુત્વા નારદસ્ય સમીરણઃ ।
શાલ્મલિં તમુપાગમ્ય ક્રુદ્ધો વચનમબ્રવીત્ ॥
વાયુરુવાચ ।

શાલ્મલે નારદો ગચ્છંસ્ત્વયોક્તો મદ્વિગર્હણમ્ ।
અહં વાયુઃ પ્રભાવં તે દર્શયામ્યાત્મનો બલમ્ ॥

નાહં ત્વાં નાભિજાનામિ વિદિતશ્ચાસિ મે દ્રુમ્ ।
પિતામહઃ પ્રજાસર્ગે ત્વયિ વિશ્રાન્તવાન્પ્રભુઃ ॥

તસ્ય વિશ્રમણાદેવ પ્રસાદૌ મત્કૃતસ્તવ ।
અભૂત્તસ્ય પ્રસાદાત્ત્વાં ન ભજ્યામિ દ્રુમાધમ્ ॥

યન્માં ત્વમવજાનીષે યથાઽન્યં પ્રાકૃતં તથા ।
દર્શયામ્યેષ ચાત્માનં યથા માં નાવમન્યસે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તતઃ પ્રાહ શાલ્મલિઃ પ્રહસન્નિવ ।
પવન ત્વં વને ક્રુદ્ધો દર્શયાત્માનમાત્મના ॥

મયિ વૈ મુચ્યતાં ક્રોધઃ કિં મે ક્રુદ્ધઃ કરિષ્યસિ । ન તે બિભેમિ પવન યદ્યપિ ત્વં સ્વયં પ્રભુઃ ।
બલાધિકોઽહં ત્વત્તશ્ચ ન ભીઃ કાર્યા મયા તવ ॥

યે તુ બુદ્ધ્યા હિ બલિનસ્તે ભવન્તિ બલીયસઃ ।
પ્રાણમાત્રબલા યે વૈ નૈવ તે બલિનો મતાઃ ॥

ઇત્યેવમુક્તઃ પવનઃ શ્વ ઇત્યેવાબ્રવીદ્વચઃ ।
દર્શયિષ્યામિ તે તેજસ્તતો રાત્રિરુપાગમત્ ॥

અથ નિશ્ચિત્ય મનસા શાલ્મલિર્વૈરધારણમ્ ।
પશ્યમાનસ્તદાત્માનમસમં માતરિશ્વના ॥

નારદે યન્મયા પ્રોક્તં વચનં પ્રતિ તન્મૃષા ।
અસમર્થો હ્યહં વાયોર્બલેન બલવાન્હિ સઃ ॥

મારુતો બલ્યાન્નિત્યં યથા વૈ નારદોઽબ્રવીત્ ।
અહં તુ દુર્બલોઽન્યેભ્યો વૃક્ષેભ્યો નાત્ર સંશયઃ ॥

કિં તુ બુદ્ધ્યા સમો નાસ્તિ મમ કશ્ચિદ્વનસ્પતિઃ ।
તદહં બુદ્ધિમાસ્થાય ભયં ત્યક્ષ્યે સમીરણાત્ ॥

યદિ તાં બુદ્ધિમાસ્થાય તિષ્ઠેયુઃ પર્ણિનો વને ।
અરિષ્ટાઃ સ્યુઃ સદા ક્રુદ્ધાત્પવનાન્નાત્ર સંશયઃ ॥

તે તુ બાલા ન જાનન્તિ યથા નૈતાન્સમીરણઃ ।
સમીરયેત સન્ક્રુદ્ધો યથા જાનામ્યહં તથા ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતો નિશ્ચિત્ય મનસા શાલ્મલિઃ ક્ષુભિતસ્તદા ।
શાખાઃ સ્કન્ધાન્પ્રશાખાશ્ચ સ્વયમેવ વ્યશાતયત્ ॥

સ પરિત્યજ્ય શાખાશ્ચ પત્રાણિ કુસુમાનિ ચ ।
પ્રભાતે વાયુમાયાન્તં પ્રેક્ષતે સ્મ વનસ્પતિઃ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધઃ શ્વસન્વાયુઃ પાતયન્વૈ મહાદ્રુમાન્ ।
આજગામાથ તં દેશમાસ્તે યત્ર સ શાલ્મલિઃ ॥

તં હીનપર્ણં પતિતાગ્રશાખં નિશીર્ણપુષ્પં પ્રસમીક્ષ્ય વાયુઃ ।
ઉવાચ વાક્યં સ્યયમાન એવં મુદાયુતઃ શાલ્મલિં રુગ્ણશાખમ્ ॥
વાયુરુવાચ ।

અહમપ્યેવમેવ ત્વાં કુર્યાં વૈ શાલ્મલે રુપા ।
આત્મના યત્કૃતં કૃચ્છ્રં શાખાનામપકર્પણમ્ ॥

હીનપુષ્પાગ્રશાખસ્ત્વં શીર્ણાઙ્કુરપલાશકઃ ।
આત્મદુર્મન્ત્રિતેનેહ મદ્વીર્યવશગઃ કૃતઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા વચો વાયોઃ શાલ્મલિર્વ્રીડિતસ્તદા ।
અતપ્યત વચઃ સ્મૃત્વા નારદો યત્તદાઽબ્રવીત્ ॥

એવં હિ રાજશાર્દૂલ દુર્બલઃ સન્વલીયસા ।
વૈરમાસઞ્જતે બાલસ્તપ્યતે શાલ્મલિર્યથા ॥

તસ્માદ્વૈરં ન કુર્વીત દુર્બલો બલવત્તરૈઃ ।
શોચેદ્ધિ વૈરં કુર્વાણો યથા વૈ શાલ્મલિસ્તથા ॥

ન હિ વૈરં મહાત્માનો વિવૃણ્વન્ત્યપકારિષુ ।
શનૈઃ શનૈર્મહારાજ દર્શયન્તિ સ્મ તે બલમ્ ॥

વૈરં ન કુર્વીત નરો દુર્બુદ્ધિર્બુદ્ધિજીવિના ।
બુદ્ધિર્વુદ્ધિમતો યાતિ તૂલષ્વિવ હુતાશનઃ ॥

ન હિ બુદ્ધ્યા સમં કિઞ્ચિદ્વિદ્યતે પુરુષે નૃપ ।
તથા બલેન રાજેન્દ્ર ન સમોઽસ્તીહ કશ્ચન ॥

તસ્માત્ક્ષમેત બાલાય જડાન્ધવધિરાય ચ ।
બલાધિકાય રાજેન્દ્ર તદ્દૃષ્ટં ત્વયિ શત્રુહન્ ॥

અક્ષૌહિણ્યો દશૈકા ચ સપ્ત ચૈવ મહાદ્યુતે ।
બલેન ન સમા રાજન્નર્જુનસ્ય મહાત્મનઃ ॥

નિહતાશ્ચૈવ ભગ્નાશ્ચ પાણ્ડવેન યશસ્વિના ।
ચરતા બલમાસ્થાય પાકશાસનિના મૃધે ॥

ઉક્તાશ્ચ તે રાજધર્મા આપદ્ધર્માશ્ચ ભારત ।
વિસ્તરેણ મહારાજ કિં ભૂયઃ પ્રવ્રવીમિ તે ॥