મહાભારત · અધ્યાય 12.142

યદિદં ઘોરમુદ્દિષ્ટમશ્રદ્ધેયમિવાનૃતમ્ ।
અસ્તિસ્વિદ્દસ્યુમર્યાદા યામયં પરિવર્જયેત્ ॥

સમ્મુહ્યામિ વિપીદામિ ધર્મો મે શિથિલીકૃતઃ ।
ઉદ્યમં નાધિગચ્છામિ કુતશ્ચિત્પરિચિન્તયન્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

નૈતચ્છ્રુત્વાગમાદેવ તવ ધર્માનુશાસનમ્ ।
પ્રજ્ઞાસમભિહારોઽયં કવિભિઃ સમ્ભૃતં મધુ ॥

બાહ્યાઃ પ્રતિવિધાતવ્યાઃ પ્રજ્ઞા રાજ્ઞા તતસ્તતઃ ।
બહુશાખેન ધર્મેણ યત્રૈષા સમ્પ્રસિધ્યતે ॥

બુદ્ધિં સઞ્જનયેદ્રાજ્ઞાં ધર્મમાચરતાં સદા ।
જયો ભવતિ કૌરવ્ય સદા તદ્વૃદ્ધિરેવ ચ ॥

બુદ્ધિશ્રેષ્ઠા હિ રાજાનો જયન્તિ વિજયૈષિણઃ ।
ધર્મઃ પ્રતિવિધાતવ્યો બુદ્ધ્યા રાજ્ઞા તતસ્તતઃ ॥

નૈકશાખેન ધર્મેણ રાજ્ઞો ધર્મો વિધીયતે ।
દુર્બલસ્ય કુતઃ પ્રજ્ઞા પુરસ્તાદનુદાહૃતા ॥

અદ્વૈધજ્ઞઃ પ્રતિદ્વૈધે સંશયં પ્રાપ્નુમર્હતિ ।
બુદ્ધિદ્વૈધં વિધાતવ્યં પુરસ્તાદેવ ભારત ॥

પાર્શ્વતઃ કારણં રાજ્ઞો વિષૂચ્યસ્ત્વાપગા ઇવ ।
જનાસ્તૂચ્ચરિતં ધર્મં વિજાન્ત્યન્યથાઽન્યથા ॥

સમ્યગ્વિજ્ઞાનિનઃ કેચિન્મિથ્યાવિજ્ઞાનિનઃ પરે ।
તદ્વૈ યથાયથં બુદ્ધ્વા જ્ઞાનમાદદતે સતામ્ ॥

પરિમુષ્ણન્તિ શાસ્ત્રાણિ ધર્મસ્ય પરિપન્થિનઃ ।
વૈષમ્યમર્થવિદ્યાનાં નિરર્થાઃ ખ્યાપયન્તિ તે ॥

આજિજીવિષવો વિદ્યાં યશઃ કામૌ સમન્તનઃ ।
તે સર્વે નૃપ પાપિષ્ઠા ધર્મસ્ય પરિપન્થિનઃ ॥

અપક્વમતયો મન્દા ન જાનન્તિ યથાતથમ્ ।
તથા હ્યશાસ્ત્રકુશલાઃ સર્વત્રાયુક્તિનિષ્ઠિતાઃ ॥

પરિમુષ્ણન્તિ શાસ્ત્રાણિ શાસ્ત્રદોષાનુદર્શિનઃ ।
વિજ્ઞાનમથ વિદ્યાનાં ન સમ્યગિતિ મે મતિઃ ॥

નિન્દયા પરવિદ્યાનાં સ્વવિદ્યાં ખ્યાપયન્તિ ચ ।
વાગાસ્તિક્યાનુનીતાશ્ચ દુગ્ધવિદ્યાફલા ઇવ ॥

તાન્વિદ્યાવણિજો વિદ્ધિ રાક્ષસાનિવ ભારત ।
વ્યાજેન કૃત્સ્નો વિહિતો ધર્મસ્તે પરિહાસ્યતે ॥

ન ધર્મવચનં વાચા નૈવ બુદ્ધ્યેતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
ઇતિ બાર્હસ્પત્યવિજ્ઞાનં પ્રોવાચ મઘવા સ્વયમ્ ॥

ન ત્યવ વચનં કિઞ્ચિદનિમિત્તાદિહોચ્યતે ।
સ્વવિનીતેન શાસ્ત્રેણ હ્યવિદ્યઃ સ્યાદથાપરઃ ॥

લોકયાત્રામિહૈકે તુ ધર્મં પ્રાહુર્મનીષિણઃ ।
સમુદ્દિષ્ટં સતાં ધર્મં સ્વયમૂહેત્ પણ્ડિતઃ ॥

અમર્ષાચ્છાસ્ત્રસમ્મોહાદનિમિત્તાદિહોચ્યતે ।
શાસ્ત્રં પ્રાજ્ઞસ્ય વદતઃ સમૂહે યાત્યદર્શનમ્ ॥

આગમાગતયા બુદ્ધ્યા વચનેન પ્રશસ્યતે ।
અજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનહેતુત્વાદ્વચનં સાધુ મન્યતે ॥

અનુપાગતમેવેદં શાસ્ત્રમેવમપાર્થકમ્ ।
દૈતેયાનુશના પ્રાહ સંશયચ્છેદનં પુરા ॥

જ્ઞાનમપ્યપદિશ્યં હિ યથા નાસ્તિ તથૈવ તત્ ।
તેન સઞ્ચ્છિન્નમૂલેન કસ્તોષયિતુમિચ્છતિ ॥

પુનર્વ્યવસિતં યો વા નેદં વાક્યમુપાશ્નુતે ।
ઉગ્રાયૈવ હિ સૃષ્ટોઽસિ કર્મણે તત્ત્વમીક્ષસે ॥

અગ્રે મામન્વવેક્ષસ્વ રાજન્યોઽયં બુભૂષતે ।
યથા પ્રમુચ્યતે ત્વન્યો યદર્થં ન પ્રમોદતે ॥

અજોઽશ્વઃ ક્ષત્રમિત્યેતત્સદૃશં બ્રહ્મણા કૃતમ્ ।
તસ્માન્નતૈક્ષ્ણ્યાદ્ભૂતાનાં યાત્રા કાચિત્પ્રસિદ્ધ્યતિ ॥

યસ્ત્વવધ્યવધે દોષઃ સ વધ્યસ્યાવધે સ્મૃતઃ ।
એષા હ્યેવ તુ મર્યાદા યામયં પરિવર્જયેત્ ॥

તસ્માત્તીક્ષ્ણઃ પ્રજા રાજા સ્વધર્મે સ્થાપયત્યુત ।
અન્યોન્યં ભક્ષયન્તો હિ પ્રચરેયુર્વૃકા ઇવ ॥

યસ્ય દસ્યુગણા રાષ્ટ્રે ધ્વાઙ્ક્ષા મત્સ્યાઞ્જલાદિવ ।
વિહરન્તિ પરસ્વાનિ સ વૈ ક્ષત્રિયપાંસનઃ ॥

કુલીનાન્સચિવાન્કૃત્વા વેદવિદ્યાસમન્વિતાન્ ।
પ્રશાધિ પૃથિવીં રાજન્પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્ ॥

વિહીનજન્મકર્માણિ યઃ પ્રગૃહ્ણાતિ ભૂમિપઃ ।
ઉભયસ્યાવિશેષજ્ઞસ્તદ્વૈ ક્ષત્રં નપુંસકમ્ ॥

નૈવોગ્રં નૈવ ચાનુગ્રં ધર્મેણેહ પ્રશસ્યતે ।
ઉભયં ન વ્યતિક્રામેદુગ્રો ભૂત્વા મૃદુર્ભવ ॥

કષ્ટઃ ક્ષત્રિયધર્મોઽયં સૌહૃદં ત્વયિ મે સ્થિતમ્ ।
ઉગ્રકર્મણિ સૃષ્ટોઽસિ તસ્માદ્રાજ્યં પ્રશાધિ વૈ ॥

અરુષ્ટઃ કસ્યચિદ્રાજન્નેવમેવ સમાચર । અશિષ્ટનિગ્રહો નિત્યં શિષ્ટસ્ય પરિપાલનમ્ ।
એવં શુક્રોઽબ્રવીદ્ધીમાનાપત્સુ ભરતર્ષભ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

અસ્તિ ચેદિહ મર્યાદા યામન્યો નાતિલઙ્ઘયેત્ ।
પૃચ્છામિ ત્વાં સતાં શ્રેષ્ઠ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

બ્રાહ્મણાનેવ સેવેત વિદ્યાબૃદ્ધાંસ્તપસ્વિનઃ ।
શ્રુતચારિત્રવૃત્તાઢ્યાન્પવિત્રં હ્યેતદુત્તમમ્ ॥

શુશ્રૂષા તુ મહારાજ સાન્ત્વં વિપ્રેષુ નિત્યદા ।
ક્રુદ્ધૈર્હિ વિપ્રૈઃ કર્માણિ કૃતાનિ બહુધા નૃપ ॥

તેષાં પ્રીત્યા યશો મુખ્યમપ્રીત્યા પરમં ભયમ્ ।
પ્રીત્યા હ્યમૃતવદ્વિપ્રાઃ ક્રુદ્ધાશ્ચૈવ યથોરગાઃ ॥