મહાભારત · અધ્યાય 12.123

તાત ધર્માર્થકામાનાં શ્રોતુમિચ્છામિ નિશ્ચયમ્ ।
લોકયાત્રા હિ કાર્ત્સ્ન્યેન ત્રિષ્વેતેષુ પ્રતિષ્ઠિતા ॥

ધર્માર્થકામાઃ કિમ્મૂલાઃ પ્રભવઃ પ્રલયશ્ચ કઃ ।
અન્યોન્યં ચાનુષજ્જન્તે વર્તન્તે ચ પૃથક્પૃથક્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ય એતે સ્યુઃ સુમનસો લોકસંસ્થાર્થનિશ્ચયે ।
કામપ્રભવસંસ્થાસુ સજ્જન્તે ચ ત્રયસ્તદા ॥

ધર્મમૂલોઽર્થ ઇત્યુક્તઃ કામોઽર્થફલમુચ્યતે ।
સન્કલ્પમૂલાસ્તે સર્વે સન્કલ્પો વિષયાત્મકઃ ॥

વિષયાશ્ચૈવ કાર્ત્સ્ન્યેન સર્વ આહારસિદ્ધયે ।
મૂલમેતન્ત્રિવર્ગસ્ય નિવૃત્તિર્મોક્ષ ઉચ્યતે ॥

ધર્મઃ શરીરસન્ગુપ્તિર્ધર્માર્થશ્ચાર્થ ઇષ્યતે ।
કામો રતિફલશ્ચાત્ર સર્વે રતિફલાઃ સ્મૃતાઃ ॥

સન્નિકૃષ્ટાંશ્ચરેદેતાન્ન ચૈતાન્મનસા ત્યજેત્ ।
વિમુક્તસ્તપસા સર્વાન્ધર્માદીન્કામનૈષ્ઠિકાન્ ॥

શ્રેષ્ઠબુદ્ધિસ્ત્રિવર્ગસ્ય ઉદયં પ્રાપ્નુયાત્ક્ષણાત્ । [કર્મણા બુદ્ધિપૂર્વેણ ભવત્યર્થો ન વા પુનઃ ॥ ]

અર્થાર્થમન્યદ્ભવતિ વિપરીતમથાપરમ્ । અનર્થાર્થમવાપ્યાર્થમન્યત્રાદ્યોપકારકમ્.]
બુદ્ધ્યા બુદ્ધ ઇહાર્થેન તદહ્ના તુ નિકૃષ્ટયા ॥

અપધ્યાનમલો ધર્મો મલોઽર્થસ્ય નિગૂહનમ્ ।
સમ્પ્રમોહમલઃ કામો ભૂયસ્તદ્ગુણવર્ધિતઃ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
અરિષ્ટસ્ય ચ સંવાદં કામન્દસ્ય ચ ભારત ॥

કામન્દમૃષિમાસીનમભિવાદ્ય નરાધિપઃ ।
આઙ્ગોરિષ્ઠોઽથ પપ્રચ્છ કૃત્વા સમયમવ્યયમ્ ॥

યઃ પાપં કુરુતે રાજા કામમોહબલાત્કૃતઃ ।
પ્રત્યાસન્નસ્ય તસ્યર્ષે કિં સ્યાત્પાપપ્રણાશનમ્ ॥

અધર્મં ધર્મ ઇતિ ચ યો મોહાદાચરેન્નરઃ ।
તં ચાપિ પ્રથિતં લોકે કથં રાજા નિવર્તયેત્ ॥
કામન્દ ઉવાચ ।

યો ધર્માર્થૌ પરિત્યજ્ય કામમેવાનુવર્તતે ।
સ ધર્માર્થપરિત્યાગાત્પ્રજ્ઞાનાશમિહાર્ચ્છતિ ॥

પ્રજ્ઞાનાશાત્મકો મોહસ્તથા ધર્માર્થનાશકઃ ।
તસ્માન્નાસ્તિકતા ચૈવ દુરાચારશ્ચ જાયતે ॥

દુરાચારાન્યદા રાજા પ્રદુષ્ટાન્ન નિયચ્છતિ ।
તસ્માદુદ્વિજતે લોકઃ સર્પાદ્વેશ્મગતાદિવ ॥

તં પ્રજા નાનુરજ્યન્તે ન વિપ્રા ન ચ સાધવઃ ।
તતઃ સન્ક્ષયમાપ્નોતિ તથા વધ્યત્વમેવ ચ ॥

અપધ્વસ્તસ્ત્વવમતો દુઃખં જીવતિ જીવિતમ્ ।
જીવતે યદપધ્વસ્તઃ શુદ્ધં મરણમેવ તત્ ॥

અત્રૈતદાહુરાચાર્યાઃ પાપસ્ય પરિવર્તનમ્ ।
સેવિતવ્યા ત્રયી વિદ્યા સત્કારો બ્રાહ્મણેષુ ચ ॥

મહામના ભવેદ્ધર્મે વિવહેચ્ચ મહાકુલે ।
બ્રાહ્મણાંશ્ચાપિ સેવેત ક્ષમાયુક્તાન્મનસ્વિનઃ ॥

જપેદુદકશીલઃ સ્યાત્સુમુખો ન ચ નાસ્તિકઃ ।
ધર્માન્વિતાન્સમ્પ્રવિશેદ્બહિઃ પ્લુત્યૈવ દુષ્કૃતમ્ ॥

પ્રસાદયેન્મધુરયા વાચા વાઽપ્યથ કર્મણા ।
ઇત્યસ્તીતિ વદેન્નિત્યં પરેષાં કીર્તયન્ગુણાન્ ॥

અપાપો હ્યેવમાચારઃ ક્ષિપ્રં બહુમતો ભવેત્ ।
પાપાન્યપિ હિ કૃચ્છ્રાણિ શમયેન્નાત્ર સંશયઃ ॥

ગુરવો હિ પરં ધર્મં યં બ્રૂયુસ્તં તથા કુરુ ।
ગુરૂણાં હિ પ્રસાદાદ્વૈ શ્રેયઃ પરમવાપ્સ્યસિ ॥