મહાભારત · અધ્યાય 12.12

અર્જુનસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નકુલો વાક્યમબ્રવીત્ ।
રાજાનમભિસમ્પ્રેક્ષ્ય સર્વધર્મભૃતાં વરમ્ ॥

અનુરુધ્ય મહાપ્રાજ્ઞો ભ્રાતુશ્ચિત્તમરિન્દમ ।
વ્યૂઢોરસ્કો મહાબાહુસ્તામ્રાસ્યો મિતભાષિતા ॥
નકુલ ઉવાચ ।

વિશાખયૂપે દેવાનાં સર્વેષામગ્નયશ્ચિતાઃ ।
તસ્માદ્વિદ્વિ મહારાજ દેવાઃ કર્મફલે સ્થિતાઃ ॥

અનાસ્તિકાનાં ભૂતાનાં પ્રાણદાઃ પિતરશ્ચ યે ।
તેઽપિ કર્મૈવ કુર્વન્તિ વિધિં પશ્યસ્વ પાર્થિવ ॥

વેદવાદાપવિદ્ધાસ્તુ તાન્વિદ્ધિ ભૃશનાસ્તિકાન્ ।
ન હિ વેદોક્તમુત્સૃજ્ય વિપ્રઃ સર્વેષુ કર્મસુ ॥

દેવયાનેન નાકસ્ય પૃષ્ઠમાપ્નોતિ ભારત ।
અત્યાશ્રમાનયં સર્વાનિત્યાહુર્વેદમિશ્ચયાઃ ॥

બ્રાહ્મણાઃ શ્રુતિસમ્પન્નાસ્તાન્નિબોધ નરાધિપ ।
વિત્તાનિ ધર્મલબ્ધાનિ ક્રતુમુખ્યેષ્વવાસૃજન્ ॥

કૃતાત્મા સ મહારાજ સ વૈ ત્યાગી સ્મૃતો નરઃ ॥

અનવેક્ષ્ય સુખાદાનં તથૈવોર્ધ્વં પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
આત્મત્યાગી મહારાજ સ ત્યાગી તાપસો મતઃ ॥

અનિકેતઃ પરિપતન્વૃક્ષમૂલાશ્રયો મુનિઃ ।
અયાચકઃ સદાયોગી સ ત્યાગી પાર્થ ભિક્ષુકઃ ॥

ક્રોધહર્ષાવનાદૃત્ય પૈશુન્યં ચ વિશેષતઃ ।
વિપ્રો વેદાનધીતે યઃ સ ત્યાગી ગુરુપૂજકઃ ॥

આશ્રમાંસ્તુલયા સર્વાન્ધૃતાનાહુર્મનીષિણઃ । એકતશ્ચ ત્રયો રાજન્ગૃહસ્થાશ્રમ એકતઃ ॥ 12-12-13અસમીક્ષ્ય તુલયા પાર્થ કામં સ્વર્ગં ચ ભારત । અયં પન્થા મહર્ષીણાપ્રિયં લોકવિદાં ગતિઃ ॥

ઇતિ યઃ કુરુતે ભાવં સ ત્યાગી ભરતર્ષભ ।
નરઃ પરિત્યજ્ય ગૃહાન્વનમેતિ વિમૂઢવત્ ॥

યદા કામાન્સમીક્ષેત ધર્મવૈતંસિકો નરઃ ।
અથૈનં મૃત્યુપાશેન કણ્ઠે બધ્નાતિ સૃત્યુરાટ્ ॥

અભિમાનકૃતં કર્મ નૈતત્ફલવદુચ્યતે ।
ત્યાગયુક્તં મહારાજ સર્વમેવ મહાફલમ્ ॥

શમો દમસ્તથા ધૈર્યં સત્યં શૌચમથાર્જવમ્ ।
યજ્ઞો ધૃતિશ્ચ ધર્મશ્ચ નિત્યમાર્ષો વિધિઃ સ્મૃતઃ ॥

પિતૃદેવાતિથિકૃતે સમારમ્ભોઽત્ર શસ્યતે ।
અત્રૈવ હિ મહારાજ ત્રિવર્ગઃ કેવલં ફલમ્ ॥

એતસ્મિન્વર્તમાનસ્ય વિધૌ વિપ્રનિષેવિતે ।
ત્યાગિનઃ પ્રસૃતસ્યેહ નોચ્છિત્તિર્વિદ્યતે ક્વચિત્ ॥

અસૃજદ્ધિ પ્રજા રાજન્પ્રજાપતિરકલ્મષઃ ।
માં યક્ષ્યન્તીતિ ધર્માત્મા યજ્ઞૈર્વિવિધદક્ષિણૈઃ ॥

વીરુધશ્ચૈવ વૃક્ષાંશ્ચ યજ્ઞાર્થં વૈ તથૌષધીઃ ।
પશૂંશ્ચૈવ તથા મેધ્યાન્યજ્ઞાર્થાનિ હવીંષિ ચ ॥

ગૃહસ્થાશ્રમિણસ્તચ્ચ યજ્ઞકર્માવિરોધિતમ્ ।
તસ્માદ્ગાર્હસ્થ્યમેવેહ દુષ્કરં દુર્લભં તથા ॥

તત્સમ્પ્રાપ્ય ગૃહસ્થા યે પશુધાન્યધનાન્વિતાઃ ।
ન યજન્તે મહારાજ શાશ્વતં તેષુ કિલ્વિષમ્ ॥

સ્વાધ્યાયયજ્ઞા ઋષયો જ્ઞાનયજ્ઞાસ્તથા પરે ।
અથાપરે મહાયજ્ઞાન્મનસ્યેવ વિતન્વતે ॥

ઇદમન્યન્મહારાજ વિદ્વદ્ભિઃ કથિતં મમ ।
ભૂમિરગ્નિશ્ચ વાયુશ્ચ ન ચાપો ન દિવાકરઃ ॥

નક્ષત્રાણિ ન ચન્દ્રશ્ચ ન દિશઃ કાલ એવ ચ ।
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ ન ગન્ધો ન રસઃ ક્વચિત્ ॥

ન ચ સન્તિ પ્રમાણાનિ યૈઃ પ્રમેયં પ્રસાધ્યતે ।
પ્રત્યક્ષમનુમાનં ન નોપમાનમથાગમઃ ॥

નાર્થાપત્તિર્ન ચૈતિહ્યં ન દૃષ્ટાન્તો ન સંશયઃ ।
ન ક્વચિન્નિર્ણયો રાજન્ન ધર્માધર્મ એવ ચ ॥

તિર્યક્વ સ્થાવરં ચૈવ ન દેવા ન ચ માનુષાઃ । વર્ણાશ્રમવિભાગાશ્ચ ન ચ કર્તા ન કામકૃત્ ।
ન ચાર્થશ્ચ વિભૂતિશ્ચ ન ચાર્થસ્ય વિચેષ્ટિતમ્ ॥

તમોભૂતમિદં સર્વમનાલોકં જગન્નૃપ ।
ન ચાત્મા વિદ્યમાનોપિ મનસા યોગમિચ્છતિ ॥

અચેતનં મનસ્ત્વાસીદાત્મા એવ સચેતનઃ । ઈશ્વરશ્ચેતનસ્ત્વેકસ્તેનેદં ગહનીકૃતમ્ ।
મન્ત્રાશ્ચ ચેતના રાજન્ન ચ દેહેન યોજિતાઃ ॥

તેન વિશ્વસૃજો નામ ઋષયો મન્ત્રદેવતાઃ ।
ચૈતન્યમીશ્વરાત્પ્રાપ્ય બ્રહ્માણ્ડં તૈર્વિનિર્મિતમ્ ॥

ઇષ્ટ્વા વિશ્વસૃજં યજ્ઞં નિર્મિતઃ પ્રપિતામહઃ ।
સૃષ્ટિસ્તેન સમારબ્ધા પ્રસાદાદીશ્વરસ્ય ચ ॥

ચૈતન્યમીશ્વરસ્યેદં સચેતનમિદં જગત્ ।
યોગેન ચ સમાવિષ્ટં જગત્કૃત્સ્નં ચ શમ્ભુના ॥

ધર્મશ્ચાર્થશ્ચ કામશ્ચ ઉક્તો મોક્ષશ્ચ સન્ક્ષયે ।
બ્રહ્મણઃ પરમેશસ્ય ઈશ્વરેણ યદૃચ્છયા ॥

અજ્ઞો જન્તુરનીશશ્ચ ભાજનં સુખદુઃખયોઃ ।
ઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્સ્વર્ગં વા શ્વભ્રમેવ વા ॥

પ્રધાનં પુરુષઃ ચૈવ આત્માનં સર્વદેહિનામ્ । મનસા વિષયૈશ્ચૈવ ચેતનેન પ્રચોદિતાઃ ।
સુખદુઃખેન યુજ્યન્તે કર્મભિશ્ચ પ્રચોદિતાઃ ॥

વર્ણાશ્રમવિભાગાશ્ચ ઈશ્વરેણ પ્રવર્તિતાઃ ।
સદેવાસુરગન્ધર્વં યેનેદં નિર્મિતં જગત્ ॥

ત્વં ચાન્યે ચ મહારાજ ઈશ્વરસ્ય વશે સ્થિતાઃ ।
જીવન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ ન સ્વતન્ત્રાઃ કથઞ્ચન ॥

હિત્વાહિત્વા ચ ભૂતાનિ હત્વા સર્વમિદં જગત્ ।
યજન્તે કર્મણા દેવા ન સ પાપેન લિપ્યતે ॥

હિંસાત્મકાનિ કર્માણિ સર્વેષાં ગૃહમેધિનામ્ ।
દેવતાનામૃષીણાં ચ તે ચ યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥

પાતિતાઃ શત્રવઃ પૂર્વ સર્વત્ર વસુધાધિપૈઃ । પ્રજાનાં હિતકામૈશ્ચ આત્મનશ્ચ હિતૈષિભિઃ ।

યદિ તત્ર ભવેત્પાપં કથં તે સ્વર્ગમાસ્થિતાઃ । ન પ્રાપ્તા નરકં રાજન્વેષ્ટિતાઃ પાપકર્મભિઃ ॥

એવં મનઃસમાધાનં માર્ગમાતિષ્ઠતો નૃપ ।
દ્વિજાતેર્બ્રહ્મભૂતસ્ય સ્પૃહયન્તિ દિવૌકસઃ ॥

સ રત્નાનિ વિચિત્રાણિ સંહૃતાનિ તતસ્તતઃ ।
મખેષ્વનભિસન્ત્યજ્ય નાસ્તિક્યમભિજલ્પસિ ॥

કુટુમ્બમાસ્થિતે ત્યાગં ન પશ્યામિ નરાધિપ ।
રાજસૂયાશ્વમેધેષુ સર્વમેધેષુ વા પુનઃ ॥

યે ચાન્યે ક્રતવસ્તાત બ્રાહ્મણૈરભિપૂજિતાઃ । તૈર્યજસ્વ મહીપાલ શક્રો દેવપતિર્યથા ।

રાજ્ઞઃ પ્રમાદદોષેણ દસ્યુભિઃ પરિમુષ્યતામ્ ।
અશરણ્યઃ પ્રજાનાં યઃ સ રાજા કલિરુચ્યતે ॥

અશ્વાન્ગાશ્ચૈવ દાસીશ્ચ કરેણૂશ્ચ સ્વલન્કૃતાઃ ।
ગ્રામાઞ્જનપદાંશ્ચૈવ ક્ષેત્રાણિ ચ ગૃહાણિ ચ ॥

અપ્રદાય દ્વિજાતિભ્યો માત્સર્યાવિષ્ટચેતસઃ ।
વયં તે રાજકલયો ભવિષ્યામ વિશામ્પતે ॥

અદાતારોઽશરણ્યાશ્ચ રાજકિલ્વિષભાગિનઃ ।
દુઃખાનામેવ ભોક્તારો ન સુખાનાં કદાચન ॥

અનિષ્ટ્વા ચ મહાયજ્ઞૈરકૃત્વા ચ પિતૃસ્વધામ્ ।
તીર્થેષ્વનભિસમ્પ્લુત્ય પ્રવ્રજિષ્યસિ ચેત્પ્રભો ॥

છિન્નાભ્રમિવ ગન્તાસિ વિલયં મારુતેરિતમ્ ।
લોકયોરુભયોર્ભ્રષ્ટો હ્યન્તરાલે વ્યવસ્થિતઃ ॥

અન્તર્બહિશ્ચ યત્કિઞ્ચિન્મનોવ્યાસઙ્ગકારકમ્ ।
પરિત્યજ્ય ભવેત્ત્યાગી ન હિત્વા પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥

એતસ્મિન્વર્તમાનસ્ય વિધૌ વિપ્રનિષેવિતે ।
બ્રાહ્મણસ્ય મહારાજ નોચ્છિત્તિર્વિદ્યતે ક્વચિત્ ॥

નિહત્ય શત્રૂંસ્તરસા સમૃદ્ધાઞ્શક્રો યથા દૈત્યબલાનિ સઙ્ખ્યે ।
કઃ પાર્થ શોચેન્નિરતઃ સ્વધર્મે પૂર્વૈઃ સ્મૃતે પાર્થિવશિષ્ટજુષ્ટે ॥

ક્ષાત્રેણ ધર્મેણ પરાક્રમેણ જિત્વા મહીં મન્ત્રવિદ્ભ્યઃ પ્રદાય ।
નાકસ્ય પૃષ્ઠેઽસિ નરેન્દ્ર ગન્તા ન શોચિતવ્યં ભવતાઽદ્ય પાર્થ ॥