મહાભારત · અધ્યાય 12.115

પિતામહ મહાપ્રાજ્ઞ સંશયો મે મહાનયમ્ ।
સઞ્છેત્તવ્યસ્ત્વયા રાજન્ભવાન્કુલકરો હિ નઃ ॥

પુરુષાણામયં તાત દુર્વૃત્તાનાં દુરાત્મનામ્ ।
કથિતો વાક્યસઞ્ચારસ્તતો વિજ્ઞાપયામિ તે ॥

યદ્ધિતં રાજ્યતન્ત્રસ્ય કુલસ્ય ચ સુખોદયમ્ ।
અયત્યાં ચ તદાત્વે ચ ક્ષેમવૃદ્ધિકરં ચ તત્ ॥

પુત્રપૌત્રાભિરામં ચ રાષ્ટ્રવૃદ્ધિકરં ચ યત્ ।
અન્નપાને શરીરે ચ હિતં યત્તદ્બ્રવીહિ મે ॥

અભિષિક્તો હિ યો રાજા રાજ્યસ્થો મિત્રસંવૃત ।
સમુહૃત્સમુપેતો વા સ કથં રઞ્જયેત્પ્રજાઃ ॥

યો હ્યસત્પ્રગ્રહરતિઃ સ્નેહરાગબલાત્કૃતઃ ।
ઇન્દ્રિયાણામનીશત્વાદસજ્જનબુભૂષકઃ ॥

તસ્ય ભૃત્યા વિમુખતાં યાન્તિ સર્વે કુલોદ્ગતાઃ ।
ન ચ ભૃત્યબલૈરર્થૈઃ સ રાજા સમ્પ્રયુજ્યતે ॥

એતન્મે ચિન્તયાનસ્ય રાજધર્માન્દિવાનિશમ્ ।
બૃહસ્પતિસમો બુદ્ધ્યા ભવાઞ્શંસિતુમર્હતિ ॥

શાસતા પુરુષવ્યાઘ્ર ત્વં નઃ કુલહિતે રતઃ ।
ક્ષત્તા ચૈકો મહાપ્રાજ્ઞો યો નઃ શંસતિ સર્વદા ॥

ત્વત્તઃ કુલહિતં વાક્યં શ્રુત્વા રાજ્યહિતોદયમ્ ।
અમૃતસ્યાવ્યયસ્યેવ તૃપ્તઃ સ્વપ્સ્યામ્યહં સુખમ્ ॥

કીદૃશાઃ સન્નિકર્ષસ્થા ભૃત્યાઃ સર્વગુણાન્વિતાઃ ।
કીદૃશૈઃ કિં કુલીનૈર્વા સહ યાત્રા વિધીયતે ॥

ન હ્યેકો ભૃત્યરહિતો રાજા ભવતિ રક્ષિતા ।
રાજ્યં ચેદં જનઃ સર્વસ્તત્કુલીનઃ પ્રશાસતિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ન ચ પ્રશાસ્તું રાજ્યં હિ શક્યમેકેન ભારત ॥

અસહાયવતા તાત નૈવાર્થાઃ કેચિદપ્યુત ।
લબ્ધું લબ્ધા હ્યપિ સદા રક્ષિતું ભરતર્ષભ ॥

યસ્ય ભૃત્યજનઃ સર્વો જ્ઞાનવિજ્ઞાનકોવિદઃ ।
હિતૈષી કુલજઃ સ્નિગ્ધઃ સ રાજ્યફલમશ્નુતે ॥

મન્ત્રિણો યસ્ય કુલજા અસંહાર્યાઃ સહોષિતાઃ ।
નૃપતેર્મતિમાપ્સન્તે સત્પથજ્ઞાનકોવિદાઃ ॥

અનાગતવિધાતારઃ કાલજ્ઞાનવિશારદાઃ ।
અતિક્રાન્તમશોચન્તઃ સ રાજ્યફલમશ્નુતે ॥

સમદુઃખસુખા યસ્ય સહાયાઃ પ્રિયકારિણઃ ।
અર્થચિન્તાપરાઃ સભ્યાઃ સ રાજ્યફલમશ્નુતે ॥

યસ્ય નાર્તો જનપદઃ સન્નિકર્ષગતઃ સદા ।
અક્ષુદ્રઃ સત્પથાલમ્બી સ રાજા રાજ્યભાગ્ભવેત્ ॥

કોશોઽક્ષપટલં યસ્ય કોશવૃદ્ધિકરૈર્નરૈઃ ।
આપ્તૈસ્તુષ્ટૈશ્ચ પૃષ્ટૈશ્ચ ધાર્યતે સ નૃપોત્તમઃ ॥

કોષ્ઠાગારમસંહાર્યૈરાપ્તૈઃ સઞ્ચયતત્પરૈઃ ।
પાત્રભૂતૈરલુબ્ધૈશ્ચ પાલ્યમાનં ગુણી ભવેત્ ॥

વ્યવહારશ્ચ નગરે યસ્ય ધર્મફલોદયઃ ।
દૃશ્યતે શઙ્ખલિખિતઃ સ ધર્મફલભાઙ્ નૃપઃ ॥

સન્ગૃહીતમનુષ્યશ્ચ યો રાજા રાજધર્મવિત્ ।
ષઙ્્ભાગં પરિગૃહ્ણાતિ સ ધર્મફલમશ્નુતે ॥