મહાભારત · અધ્યાય 12.108

મહાનયં ધર્મપથો બહુશાખશ્ચ ભારત ।
કિંસ્વિદેવેહ ધર્માણામનુષ્ઠેયતમં મતમ્ ॥

કિં કાર્યં સર્વભૂતાનાં ગરીયો ભવતો મતમ્ ।
યથાઽહં પરમં ધર્મમિહ ચ પ્રેત્ય ચાપ્નુયામ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

માતાપિત્રોર્ગુરૂણાં ચ પૂજા બહુમતા મમ ।
અત્ર વર્તન્નરો લોકાન્યશશ્ચ મહદશ્નુતે ॥

યદેતે હ્યનુજાનીયુઃ કર્મ તાત સુપૂજિતાઃ ।
ધર્મં ધર્મવિરુદ્ધં વા તત્કર્તવ્યં યુધિષ્ઠિર ॥

ન તૈરભ્યનનુજ્ઞાતો ધર્મમન્યં સમાચરેત્ ।
યં મે તેઽભ્યનુજાનીયુઃ સ ધર્મ ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥

એત એવ ત્રયો લોકા એત એવાશ્રમાસ્ત્રયઃ ।
એત એવ ત્રયો વેદા એત એવ ત્રયોઽગ્નયઃ ॥

પિતાવૈ ગાર્હપત્યોઽગ્નિર્માતાઽગ્નિર્દક્ષણઃ સ્મૃતઃ ।
ગુરુ વનીયસ્તુ સાઽગ્નિત્રેતા ગરીયસી ॥

ત્રિષ્વપ્રમાદ્યન્નેતેષુ ત્રીલ્લોઁકાનપિ જેષ્યસિ ।
પિતૃવૃત્ત્યા ત્વિમં લોકં માતૃવૃત્ત્યા તથા પરમ્ ॥

બ્રહ્મલોકં ગુરોર્વૃત્ત્યા નિયમેન તરિષ્યસિ ।
સ--ગેતેષુ વર્તસ્વ ત્રિષુ લોકેષુ ભારત ॥

યશઃ પ્રાપ્સ્યસિ ભદ્રં તે ધર્મં ચ સુમહાફલમ્ ।
નૈતાનતિશયીથાસ્ત્વં નાત્યશ્નીથા ન દૂષયેઃ ॥

હિયં પરિચરેશ્ચૈવ તદ્વૈ સુકૃતમુત્તમમ્ ।
કીર્તિ પુણ્યં યશો લોકાન્પ્રાપ્સ્યસે ત્વં જનાધિપ ॥

સર્વે તસ્યાદૃતા લોકા યસ્યૈતે ત્રય આદૃતાઃ ।
અનાદૃતાસ્તુ યસ્યૈતે સર્વાસ્તસ્યાફલાઃ ક્રિયાઃ ॥

ન ચાયં ન પરો લોકો ન યશસ્તસ્ય ભારત ।
અમાનિતા નિત્યમેવ યસ્યૈતે ગુરવસ્ત્રયઃ ॥

ન ચાસ્મિન્ન પરે લોકે યશસ્તસ્ય પ્રકાશતે ।
યચ્ચાન્યદપિ કલ્યાણં પારત્રં સમુદાહૃતમ્ ॥

તેભ્ય એવ હિ યત્સર્વં કૃત્યં યન્નિસૃજામ્યહમ્ । તદાસીન્મે શતગુણં સહસ્રગુણમેવ ચ ।
તસ્માન્મે સમ્પ્રકાશન્તે ત્રયો લોકા યુધિષ્ઠિર ॥

દશૈવ તુ સદાઽચાર્યઃ શ્રોત્રિયાનધિતિષ્ઠતિ ।
દશાચાર્યાનુપાધ્યાય ઉપાધ્યાયાન્પિતા દશ ॥

પિતૄન્દશ તુ માતૈકા સર્વાં વા પૃથિવીમપિ ।
ગુરુત્વેનાભિભવતિ નાસ્તિ માતૃસમો ગુરુઃ ॥

ગુરુર્ગરીયાન્પિતૃતો માતૃતશ્ચેતિ મે મતિઃ ।
ઉભૌ હિ માતાપિતરૌ જન્મન્યેવોપયુજ્યતઃ ॥

શરીરમેતૌ સૃજતઃ પિતા માતા ચ ભારત ।
આચાર્યશિષ્ટા યા જાતિઃ સાસમ્યગજરામરા ॥

અવધ્યા હિ સદા માતા પિતા ચાપ્યુપચારિણૌ ॥

ન સ દુષ્યતિ તત્કૃત્વા ન ચ તે દૂષયન્તિ તમ્ ।
ધર્માય યતમાનાનાં વિદુર્દેવાઃ સહર્ષિભિઃ ॥

ય આવૃણોત્યવિતથેન કર્મણા ઋતં બ્રુવન્નમૃતં સમ્પ્રયચ્છન્ ।
તં મન્યેથાઃ પિતરં માતરં ચ તસ્મૈ ન દ્રુહ્યેત્કૃતમસ્ય જાનન્ ॥

વિદ્યાં શ્રુત્વા યે ગુરું નાદ્રિયન્તે પ્રત્યુત્પન્ના મનસા કર્મણા વા ।
તેષાં પાપં ભ્રૂણહત્યાવિશિષ્ટં નાન્યસ્તેભ્યઃ પાપકૃદસ્તિ લોકે । યથૈવ તે ગુરુભિર્ભાવનીયા સ્તથૈવ તેષાં ગુરવોઽભ્યર્ચનીયાઃ ॥

તસ્માત્પૂજયિતવ્યાશ્ચ સંવિભજ્યાશ્ચ યત્નતઃ ।
ગુરવોઽર્ચયિતવ્યાશ્ચ પુરાણં ધર્મમિચ્છતા ॥

યેન પ્રીણન્તિ પિતરસ્તેન પ્રીતઃ પ્રજાપતિઃ ।
પ્રીણાતિ જનનીયેન પૃથિવી તેન પૂજિતા ॥

યેન પ્રીણાત્યુપાધ્યાયસ્તેન સ્યાદ્બ્રહ્મ પૂજિતમ્ ।
માતૃતઃ પિતૃતશ્ચૈવ તસ્માત્પૂજ્યતમો ગુરુઃ ॥

ઋષયશ્ચ હિ દેવાશ્ચ પ્રીયન્તે પિતૃભિઃ સહ ।
પૂજ્યમાનેષુ ગુરુષુ તસ્માત્પૂજ્યતમો ગુરુઃ ॥

કેનચિન્ન ચ વૃત્તેન હ્યવજ્ઞેયો ગુરુર્ભવેત્ ।
ન ચ માતા ન ચ પિતો તાદૃશો યાદૃશો ગુરુઃ ॥

ન તેઽવમાનમર્હન્તિ ન તેષાં દૂષયેત્કૃતમ્ ।
ગુરૂણામેવ સત્કારં વિદુર્દેવાઃ સહર્ષિભિઃ ॥

ઉપાધ્યાયં પિતરં માતરં ચ યે વિદ્રુહ્યન્તે મનસા કર્મણા વા ।
તેષાં પાપં ભ્રૂણહત્યાવિશિષ્ટં તસ્માન્નાન્યઃ પાપકૃદસ્તિ લોકે ॥

ભૃતો ભર્તારં યો ન વિભિર્તિ પુત્રઃ સ્વયોનિજઃ પિતરં માતરં ચ ।
તસ્ય પાપં ભ્રૂણહત્યાવિષિષ્ટં તસ્માન્નાન્યઃ પાપકૃદસ્તિ લોકે ॥

મિત્રદ્રુહઃ કૃતઘ્નસ્ય સ્ત્રીઘ્નસ્ય પિશુનસ્ય ચ ।
ચતુર્ણામપિ ચૈતેષાં નિષ્કૃતિં નાનુશુશ્રુમ્ ॥

એતત્સર્વં મનુનિર્દેશદૃષ્ટં યત્કર્તવ્યં પુરુષેણેહ કિઞ્ચિત્ ।
એતચ્છ્રેયો નાન્યદસ્માદ્વિશિષ્ટં સર્વાન્ધર્માનનુસૃત્યૈતદુક્તમ્ ॥