મહાભારત · અધ્યાય 12.107

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાણાં ચ પરન્તપ ।
ધર્મવૃત્તં ચ વિત્તં ચ વૃત્ત્યુપાયાઃ ફલાનિ ચ ॥

રાજ્ઞાં વૃત્તં ચ કોશં ચ કોશસઞ્ચયનં જયઃ ।
અમાત્યગુણવૃત્તિશ્ચ પ્રકૃતીનાં ચ વર્ધનમ્ ॥

ષાઙ્ગુણ્યગુણકલ્પશ્ચ સેનાનીતિસ્તથૈવ ચ ।
દુષ્ટસ્ય ચ પરિજ્ઞાનમદુષ્ટસ્ય ચ લક્ષણમ્ ॥

સમહીનાધિકાનાં ચ યથાવલ્લક્ષણં ચ યત્ ।
મધ્યમસ્ય ચ તુષ્ટ્યર્થં યથા સ્થેયં વિવર્ધતા ॥

ક્ષીણગ્રહણવૃત્તિશ્ચ યથા ધર્મં પ્રકીર્તિતમ્ ।
લઘુનાઽદેશરૂપેણ ગ્રન્થયોગેન ભારત ॥

વિજિગીષોસ્તથા વૃત્તમુક્તં ચૈવ તથૈવ તે ।
ગણાનાં વૃત્તિમિચ્છામિ શ્રોતું મતિમતાં વર ॥

યથા ગણાઃ પ્રવર્ધન્તે ન ભિદ્યન્તે ચ ભારત ।
અરીંશ્ચ વિજિગીષન્તે સુહૃદઃ પ્રાપ્નુવન્તિ ચ ॥

ભેદમૂલો વિનાશો હિ ગણાનામુપલક્ષયે ।
મન્ત્રસંવરણં દુઃખં બહૂનામિતિ મે મતિઃ ॥

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું નિખિલેન પરન્તપ ।
યથા ચ તે ન ભિદ્યેરંસ્તચ્ચ મે વદ ભારત ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ગણાનાં ચ કુલાનાં ચ રાજ્ઞાં ભરતસત્તમ ।
વૈરસન્દીપનાવેતૌ લોભામર્ષૌ નરાધિપ ॥

લોભમેકો હિ વૃણુતે તતોઽમર્ષમનન્તરમ્ ।
તતો હ્યમર્ષસંયુક્તાવન્યોન્યજનિતાશયૌ ॥

ચારમન્ત્રબલાદાનૈઃ સામદાનવિભેદનૈઃ ।
ક્ષયવ્યયભયોપાયૈઃ પ્રકર્ષન્તીતરેતરમ્ ॥

તત્રાદાનેન ભિદ્યન્તે ગણાઃ સન્ઘાતવૃત્તયઃ ।
ભિન્ના વિમનસઃ સર્વે ગચ્છન્ત્યરિવશં ભયાત્ ॥

ભેદે ગણા વિનશ્યુર્હિ ભિન્નાસ્તુ સુજયાઃ પરૈઃ ।
તસ્માત્સન્ઘાતયોગેન પ્રયતેરન્ગણાઃ સદા ॥

અર્થાશ્ચૈવાધિગમ્યન્તે સન્ઘાતબલપૌરુષૈઃ ।
બ્રાહ્માશ્ચ મૈત્રીં કુર્વન્તિ તેષુ સન્ઘાતવૃત્તિષુ ॥

જ્ઞાનવૃદ્ધાઃ પ્રશંસન્તિ શુશ્રૂષન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
વિનિવૃત્તાભિસન્ધાનાઃ સુખમેધન્તિ સર્વશઃ ॥

ધર્મિષ્ઠાન્વ્યવહારાંશ્ચ સ્થાપયન્તશ્ચ શાસ્ત્રતઃ ।
યથાવત્પ્રતિપશ્યન્તો વિવર્ધન્તે ગણોત્તમાઃ ॥

પુત્રાન્ભ્રાતૃન્નિગૃહ્ણન્તો વિનયન્તશ્ચ તાન્સદા ।
વિનીતાંશ્ચ પ્રગૃહ્ણન્તો વિવર્ધન્તે ગણોત્તમાઃ ॥

ચારમન્ત્રવિધાનેષુ કોશસન્નિચયેષુ ચ ।
નિત્યયુક્તા મહાબાહો વર્ધન્તે સર્વતો ગણાઃ ॥

પ્રાજ્ઞાંશ્ચારાન્મહોત્સાહાન્કર્મસુ સ્થિરપૌરુષાન્ ।
માનયન્તઃ સદા યુક્તા વિવર્ધન્તે ગણા નૃપ ॥

દ્રવ્યવન્તશ્ચ શૂરાશ્ચ શસ્ત્રજ્ઞાઃ શાસ્ત્રપારગાઃ ।
કૃચ્છ્રાસ્વાપત્સુ સમ્મૂઢાન્ગણાઃ સન્તારયન્તિ તે ॥

ક્રોધો ભેદો ભયં દણ્ડઃ કર્ષણં નિગ્રહો વધઃ ।
નયત્યરિવશં સદ્યો ગણાન્ભરતસત્તમ ॥

તસ્માન્માનયિતવ્યાસ્તે ગણમુખ્યાઃ પ્રધાનતઃ ।
લોકયાત્રા સમાયત્તા ભૂયસી તેષુ પાર્થિવ ॥

મન્ત્રગુપ્તિઃ પ્રધાનેષુ ચારશ્ચામિત્રકર્શણ ।
ન ગણાઃ કૃત્સ્નશો મન્ત્રં શ્રોતુમર્હન્તિ ભારત ॥

ગણમુખ્યૈસ્તુ સમ્ભૂય કાર્યં ગણહિતં મિથઃ ॥

પૃથગ્ગણસ્ય ભિન્નસ્ય વિતતસ્ય તતોઽન્યથા ।
અર્થાઃ પ્રત્યવસીદન્તિ તથાઽનર્થા ભવન્તિ વ ॥

તેષામન્યોન્યભિન્નાનાં સ્વશક્તિમનુતિષ્ઠતામ્ ।
નિગ્રહઃ પણ્ડિતૈઃ કાર્યઃ ક્ષિપ્રમેવ પ્રધાનતઃ ॥

કુલેષુ કલહા જાતાઃ કુલવૃદ્ધૈરુપેક્ષિતાઃ ।
ગોત્રસ્ય નાશં કુર્વન્તિ ગણભેદસ્ય કારકમ્ ॥

આભ્યન્તરં ભયં રક્ષ્યમસારં બાહ્યતો ભયમ્ ।
આભ્યન્તરં ભયં રાજન્સદ્યો મૂલાનિ કૃન્તતિ ॥

અકસ્માત્ક્રોધમોહાભ્યાં લોભાદ્વાઽપિ સ્વભાવજાત્ ।
અન્યોન્યં નાભિભાષન્તે તત્પરાભવલક્ષણમ્ ॥

જાત્યા ચ સદૃશાઃ સર્વે કુલેન સદૃશાસ્તથ ।
ન ચોદ્યોગેન બુદ્ધ્યા વા રૂપદ્રવ્યેણ વા પુનઃ ॥

ભેદાચ્ચૈવ પ્રદાનાચ્ચ નામ્યન્તે રિપુભિર્ગણાઃ ।
તસ્માત્સન્ઘાતમેવાહુર્ગણાનાં શરણં મહત્ ॥