મહાભારત · અધ્યાય 11.7

અહોઽભિહિતમાખ્યાન ભવતા તત્ત્વદર્શિના ।
ભૂય એવ તુ મે હર્ષઃ શ્રોતું વાગમૃતં તવ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

શૃણુ ભૂયઃ પ્રવક્ષ્યામિ માર્ગસ્યૈતસ્ય વિસ્તરમ્ ।
યચ્છ્રુત્વા વિપ્રમુચ્યન્તે સંસારાદ્વિ વિચક્ષણાઃ ॥

યથા તુ પુરુષો રાજન્દીર્ઘમધ્વાનમાસ્થિતઃ ।
ક્વચિત્ક્વચિચ્છ્રમસ્થાનં કુરુતે વાસમેવ વા ॥

એવં સંસારપર્યાયે ગર્ભવાસેષુ ભારત ।
કુર્વન્તિ દુર્બુધા વાસં મુચ્યન્તે તત્ર પણ્ડિતાઃ ॥

તસ્માદધ્વાનમેવૈતમાહુઃ શાસ્ત્રવિદો જનાઃ ।
યત્તત્સંસારગહનં વનમાહુર્મનીષિણઃ ॥

સોયં લોકસમાવર્તો મર્ત્યાનાં ભરતર્ષભ ।
ચરાણાં સ્થાવરાણાં ચ ન ગૃધ્યેત્તત્ર પાણ્ડિતઃ ॥

શારીરા માનસાશ્ચૈવ મર્ત્યાનાં વ્યાધયશ્ચ યે ।
પ્રત્યક્ષાશ્ચ પરોક્ષાશ્ચ તે વ્યાલાઃ કથિતા બુધૈઃ ॥

ક્લિશ્યમાનાશ્ચ તૈર્નિત્યં માર્યમાણાશ્ચ ભારત ।
સ્વકર્મભિર્મહાવ્યાલૈર્નોદ્વિજન્ત્યલ્પબુદ્ધયઃ ॥

અથાપિ તૈર્વિમુચ્યેત વ્યાધિભિઃ પુરુષો નૃપ ।
આવૃણોત્યેવ તં પશ્ચાજ્જરા રૂપવિનાશિની ॥

શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધૈશ્ચ વિવિધૈરપિ ।
મજ્જમાનં મહાપઙ્કે નિરાલમ્બે સમન્તતઃ ॥

સંવત્સરર્તવો માસાઃ પક્ષાહોરાત્રસન્ધયઃ ।
ક્રમેણાસ્ય પ્રવૃજ્જન્તિ રૂપમાયુસ્તથૈવ ચ ॥

એતે કાલસ્ય વિધયો નૈતાઞ્જાનાન્તિ દુર્બુધાઃ ।
ધાત્રાઽભિલિખિતાન્યાહુઃ સર્વભૂતાનિ કર્મણા ॥

રથઃ શરીરં ભૂતાનાં સત્વમાહુસ્તુ સારથિમ્ ।
ઇન્દ્રિયાણિ હયાનાહુઃ કર્મબુદ્વિસ્તુ રશ્મયઃ ॥

તેષાં હયાનાં યો વેગં ધાવતામનુ ધાવતિ ।
સતુ સંસારચક્રેઽસ્મિંશ્ચક્રવત્પરિવર્તતે ॥

યસ્તાન્સંયમતે બુદ્ધ્યા સંયતો ન નિવર્તતે ।
યસ્તુ સંસારચક્રેઽસ્મિંશ્ચક્રવત્પરિવર્તતે ॥

[ભ્રમમાણા ન મુહ્યન્તિ સંસારે ન ભ્રમન્તિ તે ।
સંસારે ભ્રમતાં રાજન્દુઃખમેતદ્ધિ જાયતે ॥

તસ્પાદસ્ય નિવૃત્ત્યર્થં યત્નમેવાચરેદ્બુધઃ ।
ઉપેક્ષા નાત્ર કર્તવ્યા શતશાખઃ પ્રવર્ધતે ॥

યતેન્દ્રિયો નરો રાજન્ક્રોધલોભનિરાકૃતઃ । સન્તુષ્ટઃ સત્યવાદી યઃ સ શાન્તિમધિગચ્છતિ ॥ ]

યામ્યમાહૂ રથં હ્યેનં મુહ્યન્તે યેન દુર્બુધાઃ ।
સ ચૈતત્પ્રાપ્નુયાદ્રાજન્યત્ત્વં પ્રાપ્તો નરાધિપ ॥

અનુતર્ષુલમેવૈતદ્દુઃખં ભવતિ મારિષ । રાજ્યનાશઃ સુહૃન્નાશઃ સુતનાશશ્ચ ભારત ।
સાધુઃ પરમદુઃખાનાં દુઃખભૈષજ્યમારભેત્ ॥

જ્ઞાનૌષધમવાપ્યેહ દૂરપારં મહૌષધમ્ ।
છિન્દ્યાદ્દુઃખમહાવ્યાધિં નરઃ સંયતમાનસઃ ॥

ન વિક્રમો ન ચાપ્યર્થો ન મિત્રં ન સુહૃજ્જનઃ ।
તસ્માન્મોચયતે દુઃખાદ્યથાત્મા સ્થિરનિશ્ચયઃ ॥

તસ્માન્મૈત્રં સમાસ્થાય શીલમાપદિ ભારત ।
દમસ્ત્યાગોઽપ્રમાદશ્ચ તે ત્રયો બ્રહ્મણો હયાઃ ॥

શીલરશ્મિસમાયુક્તે સ્થિતો યો માનસે રથે ।
ત્યક્ત્વા મૃત્યુભયં રાજન્બ્રહ્મલોકં સ ગચ્છતિ ॥

અભયં સર્વભૂતેભ્યો યો દદાતિ મહીપતે ।
સ ગચ્છતિ પરં સ્થાનં વિષ્ણોઃ પદમનામયમ્ ॥

ન તત્ક્રતુસહસ્રેણ નોપવાસૈશ્ચ નિત્યશઃ ।
અભયસ્ય ચ દાનેન યત્ફલં પ્રાપ્નુયાન્નરઃ ॥

ન હ્યાત્મનઃ પ્રિયતરં કિઞ્ચિદ્ભૂતેષુ નિશ્ચિતમ્ ।
અનિષ્ટં સર્વભૂતાનાં મરણં નામ ભારત ॥

તસ્માત્સર્વેષુ ભૂતેષુ દયા કાર્યા વિપશ્ચિતા ॥

નાનાયોગસમાયુક્તા બુદ્ધિજાલેન સંવૃતાઃ । અસૂક્ષ્મદૃષ્ટયો મન્દા ભ્રામ્યન્તે તત્રતત્ર હ ।
સુસૂક્ષ્મદૃષ્ટયો રાજન્વ્રજન્તિ બ્રહ્મસામ્યતામ્ ॥

એવં જ્ઞાત્વા મહાપ્રાજ્ઞ સ તેષામૌર્ધ્વદૈહિકમ્ ।
કર્તુમર્હતિ તેનૈવ ફલ પ્રાપ્સ્યતિ વૈ ભવાન્ ॥