મહાભારત · અધ્યાય 11.4

કથં સંસારગહનં વિજ્ઞેયં વદતાં વર ।
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું તત્ત્વમાખ્યાહિ પૃચ્છતઃ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

જન્મપ્રભૃતિ ભૂતાનાં ક્રિયાઃ સર્વાસ્તુ લક્ષયન્ ।
પૂર્વમેવેહ કલિલે વસતે કિઞ્ચિદન્તરમ્ ॥

તતઃ સ પઞ્ચમેઽતીતે માસે માંસમકલ્પયત્ ।
તતઃ સર્વાઙ્ગસમ્પૂર્ણો ગર્ભો માસે તુ જાયતે ॥

અમેધ્યમધ્યે વસતિ માંસશોણિતલેપને ।
તતસ્તુ વાયુવેગેન ઊર્ધ્વપાદો હ્યધોમુખઃ ॥

યોનિદ્વારમુપાગમ્ય બહૂન્ક્લેશાન્સમૃચ્છતિ ।
યોનિસમ્પીડનાચ્ચૈવ પૂર્વકર્મભિરન્વિતઃ ॥

તસ્માન્મુક્તઃ સ સંસારાદન્યાન્પશ્યત્યુપદ્રવાન્ ।
ગ્રહાસ્તમનુચ્છન્તિ સારમેયા ઇવામિષમ્ ॥

તતઃ કાલાન્તરે પ્રાપ્તે વ્યાધયશ્ચાપિ તં તથા ।
ઉપસર્પન્તિ જીવન્તં બધ્યમાનં સ્વકર્મભિઃ ॥

બદ્ધમિન્દ્રિયપાશૈસ્તં સઙ્ગકામુકમાતુરમ્ ।
વ્યસનાન્યનુવર્તન્તે વિવિધાનિ નરાધિપ ॥

બાધ્યમાનશ્ચ તૈર્ભૂયો નૈવ તૃપ્તિમુપૈતિ સઃ । [તદા નાવૈતિ ચૈવાયં પ્રકુર્વન્સાધ્વસાધુ વા ॥ ]

તત્રૈનં પરિપશ્યન્તિ યે ધ્યાનપરિનિષ્ઠિતાઃ ।
અયં ન બુધ્યતે તાવદ્યમલોકાદિહાગમે ॥

યમદૂતૈર્વિકૃષ્યંશ્ચ મૃત્યું કાલેન ગચ્છતિ । વાગ્ઘીનસ્ય ચ યા માત્રા ઇષ્ટાનિષ્ટકૃતાઽસ્ય વૈ ।
ભૂય એવાત્મનાઽત્માનં બધ્યમાનમુપૈતિ સઃ ॥

અહો વિનિકૃતો લોકો લોભેન ચ વશીકૃતઃ ।
લોભક્રોધમદોન્મત્તો નાત્માનમવબુધ્યતે ॥

કુલીનત્વે ચ રમતે દુષ્કુલીનાન્વિકુત્સયન્ ।
ધનદર્પેણ દૃપ્તશ્ચ દરિદ્રાન્પરિકુત્સયન્ ॥

મૂર્ખાનિતિ પરાનાહ નાત્માનં સમવેક્ષતે ।
દોષાન્ક્ષિપતિ ચાન્યેષાં નાત્માનં શાસ્તુમિચ્છતિ ॥

યદા પ્રાજ્ઞાશ્ચ મૂર્ખાશ્ચ ધનવન્તશ્ચ નિર્ધનાઃ ।
કુલીનાશ્ચાકુલીનાશ્ચ માનિનોઽથાપ્યમાનિનઃ ॥

સર્વે પિતૃવનં પ્રાપ્તાઃ સ્વપન્તિ વિગતત્વચઃ ।
નિર્માંસૈરસ્થિભૂયિષ્ઠૈર્ગાત્રૈઃ સ્નાયુનિબન્ધનૈઃ ॥

કિં વિશેષં પ્રપશ્યન્તિ તત્ર તેષાં પરે જનાઃ ।
યેન પ્રત્યવગચ્છેયુઃ કુલરૂપવિશેષણમ્ ॥

યદા સર્વે સમં ન્યસ્તાઃ સ્વપન્તિ ધરણીતલે ।
કસ્માદન્યોન્યમિચ્છન્તિ વિપ્રલબ્ધુમિહાબુધાઃ ॥

પ્રત્યક્ષં ચ પરોક્ષં ચ યો નિશમ્ય શ્રુતિં ત્વિમામ્ । [અધ્રુવે જીવલોકેઽસ્મિન્યો ધર્મમનુપાલયન્.]
જન્મપ્રભૃતિ વર્તેત પ્રાપ્નુયાત્પરમાં ગતિમ્ ॥

એવં સર્વં વિદિત્વા વૈ યસ્તત્ત્વમનુવર્તતે ।
સ પ્રમોક્ષયતે ચૈવ પન્થાનં મનુજેશ્વર ॥