મહાભારત · અધ્યાય 11.3

સુમાષિતં મહાપ્રાજ્ઞ શોકોઽયં વિગતો મમ ।
ભૂય એવ તુ વાક્યાનિ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ॥

અનિષ્ટાનાં ચ સંસર્ગાદિષ્ટાનાં ચ નિવર્તનાત્ ।
કથં હિ માનસં દુઃખં વિપ્રયુજ્યન્તિ પણ્ડિતાઃ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

વતોયતો મનો દુઃખાત્સુખાદ્ર વિપ્રમુચ્યતે ।
તવત્તસઃ શગં લબ્ધ્વા સુગતિં વિન્દતે બુધઃ ॥

અશાધતમિદં સર્વં ચિન્ત્યમાનં નરર્ષભ ।
કદલીસન્નિભો લોકઃ સારો હ્યસ્ય ન વિદ્યતે ॥

[યદા પ્રાજ્ઞાશ્ચ મૂઢાશ્ચ ધનવન્તોઽથ નિર્ધનાઃ ।
સર્વે પિતૃવનં પ્રાપ્ય સ્વપન્તિ વિગતજ્વરાઃ ॥

નિર્માંસૈરસ્થિભૂયિષ્ઠૈર્ગાત્રૈઃ સ્નાયુનિબન્ધિભિઃ ।
કિં વિશેષં પ્રપશ્યન્તિ તત્ર તેષાં પરે જનાઃ ॥

યેન પ્રત્યવગચ્છેયુઃ કુલરૂપવિશેષણમ્ । કસ્માદન્યોન્યમિચ્છન્તિ વિપ્રલબ્ધધિયો નરાઃ ॥ ]

ગૃહાણ્યેવ હિ મર્ત્યાનામાહુર્દેહાનિ પણ્ડિતાઃ ।
કાલેન વિનિયુજ્યન્તે સત્વમેકં તુ શોભનમ્ ॥

યથા જીર્ણમજીર્ણં વા વસ્ત્રં ત્યક્ત્વા તુ પૂરુષઃ ।
અન્યદ્રોચયતે વસ્ત્રમેવં દેહાઃ શરીરિણામ્ ॥

વૈચિત્રવીર્ય સત્યં હિ દુઃખં વા યદિ વા સુખમ્ ।
પ્રાપ્નુવન્તીહ ભૂતાનિ સ્વકૃતેનૈવ કર્મણા ॥

કર્મણા પ્રાપ્યતે સ્વર્ગઃ સુખં દુઃખં ચ ભારત ।
તતો વહતિ તં ભારમવશઃ સ્વવશોઽપિ વા ॥

યથા ચ મૃન્મયં ભાણ્ડં ચક્રારૂઢં વિપદ્યતે ।
કિઞ્ચિત્પ્રક્રિયમાણં વા કૃતમાત્રમથાપિ વા ॥

હીનં વાઽપ્યવરોપ્યં વા અવતીર્ણમથાપિ વા ।
આર્દ્રં વાઽપ્યથવા શુષ્કં પચ્યમાનમથાપિ વા ॥

અવતાર્યન્તમાપાઙ્કાદુદ્ધૃતં ચાપિ ભારત ।
અથવા પરિભુજ્જન્તમેવં દેહાઃ શરીરિણામ્ ॥

ગર્ભસ્થો વા પ્રસૂતો વાઽપ્યથવા દશરાત્રિકઃ ।
અર્ધમાસગતો વાઽપિ માસમાત્રગતોઽપિ વા ॥

સંવત્સરગતો વાપિ દ્વિસંવત્સર એવ વા ।
યૌવનસ્થોઽથ મધ્યસ્થો વૃદ્ધો વાપિ વિપદ્યતે ॥

પ્રાક્કર્મભિસ્તુ ભૂતાનિ ભવન્તિ નભવન્તિ ચ ।
એવં સમ્બર્ધિતે લોકે કિમર્થમનુતપ્યસે ॥

યથા તુ સલિલં રાજન્ક્રીડાર્થમનુસઞ્ચરન્ ।
ઉન્મજ્જેચ્ચ નિમજ્જેચ્ચ ચેષ્ટતે ચ નરાધિપ ॥

એવં સંસારગહને ઉન્મજ્જનનિમજ્જને ।
કર્મયોગેન બધ્યન્તે ક્લિશ્યન્તે ચાલ્પબુદ્ધયઃ ॥

યે તુ પ્રાજ્ઞાઃ સ્થિતા મધ્યે સંસારાન્તગતૈષિણઃ ।
સમાગમજ્ઞા ભૂતાનાં તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્ ॥