મહાભારત · અધ્યાય 11.2

તતોઽમૃતરસૈર્વાક્યૈર્હ્લાદયન્પુરુષર્ષભમ્ ।
વૈચિત્રવીર્યં વિદુરો યદુવાચ નિબોધ તત્ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

ઉત્તિષ્ઠ રાજન્કિં શેષે ધારયાત્માનમાત્મના ।
એષા વૈ સર્વસત્વાનાં લોકેશ્વર પરા ગતિઃ ॥

સર્વે ક્ષયાન્તા નિચયાઃ પતનાન્તાઃ સમુચ્છ્રયાઃ ।
સંયોગા વિપ્રયોગાન્તા મરણાન્તં ચ જીવિતમ્ ॥

યદા શૂરં ચ ભીરું ચ યમઃ કર્ષતિ ભારત ।
તત્કિં ન યોત્સ્યન્તિ હિ તે ક્ષત્રિયાઃ ક્ષત્રિયર્ષભ ॥

અયુધ્યમાનો મ્રિયતે યુધ્યમાનશ્ચ જીવતિ ।
કાલં પ્રાપ્ય મહારાજ ન કશ્ચિદતિવર્તતે ॥

અભાવાદીનિ ભૂતાનિ ભાવમધ્યાનિ ભારત ।
અભાવનિધનાન્યેવ તત્ર કા પરિદેવના ॥

ન શોચન્મૃતમન્વેતિ ન શોચન્મ્રિયતે નરઃ ।
એવં સાંસિદ્ધિકે લોકે કિમર્થમનુશોચસિ ॥

કાલઃ કર્ષતિ ભૂતાનિ સર્વાણિ વિવિધાન્યુત ।
ન કાલસ્ય પ્રિયઃ કશ્ચિન્ન દ્વેષ્યઃ કુરુસત્તમ ॥

યથા વાયુસ્તૃણાગ્રાણિ સંવર્તયતિ સર્વશઃ ।
તથા કાલવશં યાન્તિ ભૂતાનિ ભરતર્ષભ ॥

એકસાર્થપ્રયાતાનાં સર્વેષાં તત્ર ગામિનામ્ ।
યસ્ય કાલઃ સ યાત્યગ્રે તત્ર કા પરિદેવના ॥

ન ચાપ્યેતાન્હતાન્યુદ્ધે રાજઞ્શોચિતુમર્હસિ ।
પ્રમાણં યદિ શાસ્ત્રાણિ ગતાસ્તે પરમાં ગતિમ્ ॥

સર્વે સ્વાધ્યાયવન્તો હિ સર્વે ચ ચરિતવ્રતાઃ ।
સર્વે ચાભિમુખાઃ ક્ષીણાસ્તત્ર કા પરિદેવના ॥

અદર્શનાદાપતિતાઃ પુનશ્ચાદર્શનં ગતાઃ ।
નૈતે તવ ન તેષાં ત્વં તત્ર કા પરિદેવના ॥

હતો હિ લભતે સ્વર્ગં જિત્વા ચ લભતે યશઃ ।
ઉભયં નો બહુગુણં નાસ્તિ નિષ્ફલતા રણે ॥

તેષાં કામદુઘાઁલ્લોકાનિન્દ્રઃ સઙ્કલ્પયિષ્યતિ ।
ઇન્દ્રસ્યાતિથયો હ્યેતે ભવન્તિ ભરતર્ષભ ॥

ન યજ્ઞૈર્દક્ષિણાવદ્ભિર્ન તપોભિર્ન વિદ્યયા ।
સ્વર્ગં યાન્તિ તથા મર્ત્યા યથા શૂરા રણે હતાઃ ॥

શરીરાગ્નિષુ શૂરાણાં જુહુવુસ્તે શરાહુતીઃ ।
હૂયમાનાઞ્શરાંશ્ચૈવ સેહુસ્તેજસ્વિનો મિથઃ ॥

એવં રાજંસ્તવાચક્ષે સ્વર્ગ્યં પન્થાનમુત્તમમ્ ।
ન યુદ્ધાદધિકં કિઞ્ચિત્ક્ષત્રિયસ્યેહ વિદ્યતે ॥

ક્ષત્રિયાસ્તે મહાત્માનઃ શૂરાઃ સમિતિશોભનાઃ ।
આશિષઃ પરમાઃ પ્રાપ્તા ન શોચ્યાઃ સર્વ એવ હિ ॥

આત્માનમાત્મનાઽશ્વાસ્ય મા શુચઃ પુરુષર્ષભ ।
નાદ્ય શોકાભિભૂતસ્ત્વં કાયમુત્સ્રષ્ટુમર્હસિ ॥

માતાપિતૃસહસ્રાણિ પુત્રદારશતાનિ ચ ।
સંસારેષ્વનુભૂતાનિ કસ્ય તે કસ્ય વા વયમ્ ॥

શોકસ્થાનસહસાણિ ભયસ્થાનશતાનિ ચ ।
દિવસેદિવસે મૂઢમાવિશન્તિ ન પણ઼્ડિતમ્ ॥

ન કાલસ્ય પ્રિયઃ કશ્ચિન્ન દ્વેષ્યઃ કુરુસત્તમ ।
ન મધ્યસ્થઃ ક્વચિત્કાલઃ સર્વં કાલઃ પ્રકર્ષતિ ॥

કાલઃ પચતિ ભૂતાનિ કાલઃ સંહરતે પ્રજાઃ ।
કાલઃ સુપ્તેષુ જાગર્તિ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ॥

અનિત્યં યૌવનં રૂપં જીવિતં દ્રવ્યસઞ્ચયઃ ।
આરોગ્યં પ્રિયસંવાસો ગૃદ્ધ્યેદેષુ ન પણ્ડિતઃ ॥

ન જાનપદિકં દુઃખમેકઃ શોચિતુમર્હસિ ।
અપ્યભાવેન યુજ્યેત તચ્ચાસ્ય ન નિવર્તતે ॥

અશોચન્પ્રતિકુર્વીત યદિ પશ્યેત્પરાક્રમમ્ ।
ભૈષજ્યમેતદ્દુઃખસ્ય યદેતન્નાનુચિન્તયેત્ ॥

ચિન્ત્યમાનં હિ ન વ્યેતિ ભૂયશ્ચાપિ પ્રવર્ધતે ॥ અનિષ્ટસમ્પ્રયોગાચ્ચ વિપ્રયોગાત્પ્રિયસ્ય ચ ।

માનુષા માનસૈર્દુઃખૈર્યુજ્યન્તે યેઽલ્પબુદ્ધયઃ ॥ નાર્થો ન ધર્મો ન સુખં યદેતદનુશોચતિ ।

તચ્ચ નાપ્નોતિ કાર્યાર્થં ત્રિવર્ગાચ્ચૈવ ભ્રશ્યતે ॥ અન્યોન્યબાધનાવસ્થાં પ્રાપ્ય વૈષયિકીં નરાઃ ।

અસન્તુષ્ટાઃ પ્રમુહ્યન્તિ સન્તોષં યાન્તિ પણ્ડિતાઃ ॥ પ્રજ્ઞયા માનસં દુઃખં હન્યાચ્છારીરમૌષધૈઃ ।

એતદ્વિજ્ઞાનસામર્થ્યં ન બાલૈઃ સમતામિયાત્ ॥ શયાનં ચાનુશેતે હિ તિષ્ઠન્તં ચાનુતિષ્ઠતિ ।

અનુધાવતિ ધાવન્તં કર્મ પૂર્વકૃતં નરમ્ ॥ યસ્યાંયસ્યામવસ્થાયાં યત્કરોતિ શુભાશુભમ્ ।

તસ્યાન્તસ્યામવસ્થાયાં તત્તત્ફલમવાપ્નુતે ॥ [યેનયેન શરીરેણ યદ્યત્કર્મ કરોતિ યઃ ।

તેનતેન શરીરેણ તત્ફલં સમુપાશ્નુતે ॥
આત્મૈવ હ્યાત્મનઃ સાક્ષી કૃતસ્યાપકૃતસ્ય ચ ॥

શુભેન કર્મણા સૌખ્યં દુઃખં પાપેન કર્મણા ।
કૃતં ભવતિ સર્વત્ર નાકૃતં વિદ્યતે ક્વચિત્ ॥

ન હિ જ્ઞાનવિરુદ્ધેષુ બહ્વપાયેષુ કર્મસુ । મૂલઘાતિષુ સજ્જન્તે બુદ્ધિમન્તો ભવદ્વિઘાઃ ॥ ] ॥