મહાભારત · અધ્યાય 10.9

તે હત્વા સર્વપાઞ્ચાલાન્દ્રૌપદેયાંશ્ચ સર્વશઃ ।
આગચ્છન્સહિતાસ્તત્ર યત્ર દુર્યોધનો હતઃ ॥

ગત્વા ચૈનમપશ્યન્ત કિઞ્ચિત્પ્રાણં જનાધિપમ્ ।
તતો રથેભ્યઃ પ્રસ્કન્દ્ય પરિવવ્રુસ્તવાત્મજમ્ ॥

તં ભગ્રસક્થં રાજેન્દ્ર કૃચ્છ્રપ્રાણમચેતસમ્ ।
વમન્તં રુધિરં વક્ત્રાદપશ્યન્વસુધાતલે ॥

વૃતં સમન્તાદ્બહુભિઃ શ્વાપદૈર્ઘોરદર્શનૈઃ ।
સાલાવૃકગણૈશ્ચૈવ ભક્ષયિષ્યદ્ભિરન્તિકાત્ ॥

નિરાયન્તં કૃચ્છ્રાત્તાઞ્શ્વાપદાંશ્ચ ચિખાદિષૂન્ ।
વિવેષ્ટમાનમુરુભ્યાં સુભૃશં ગાઢવેદનમ્ ॥

તં શયાનં તથા દૃષ્ટ્વા ભૂમૌ સુરુધિરોક્ષિતમ્ । હતશિષ્ટાસ્ત્રયો વીરાઃ શોકાર્તાઃ પર્યદેવયન્ ।
અશ્વત્થામા કૃપશ્ચૈવ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ ॥

તૈસ્ત્રિભિઃ શોણિતાદિગ્ધૌર્નિઃ શ્વસદ્ભિર્મહારથૈઃ ।
શુશુભે સ વૃતો રાજા વેદી ત્રિભિરિવાગ્નિભિઃ ॥

તે તં શયાનં સમ્પ્રેક્ષ્ય રાજાનમતથોચિતમ્ ।
અવિષહ્યેન દુઃખેન તતસ્તે રુરુદુસ્ત્રયઃ ॥

તતસ્તુ રુધિરં હસ્તૈર્મુખાન્નિર્મૃજ્ય તસ્ય હિ ।
રણે રાજ્ઞઃ શયાનસ્ય કૃપઃ સમ્પર્યદેવયત્ ॥
કૃપ ઉવાચ ।

ન દૈવસ્યાતિભારોઽસ્તિ યદયં રુધિરોક્ષિતઃ ।
એકાદશચમૂભર્તા શેતે દુર્યોધનો હતઃ ॥

પશ્ય ચામીકરાભસ્ય ચામીકરવિભૂષિતામ્ ।
ગદાં ગદાપ્રિયસ્યેમાં સમીપે પતિતાં ભુવિ ॥

ઇયમેનં ગદા શૂરં ન જહાતિ રણેરણે ।
સ્વર્ગાયાપિ વ્રજન્તં હિ ન જહાતિ યશસ્વિનમ્ ॥

પશ્યેમાં સહ વીરેણ જામ્બૂનદવિભૂષિતામ્ ।
શયાનાં શયને હર્મ્યે ભાર્યાં પ્રીતિમતીમિવ ॥

યોઽયં મૂર્ધાભિષિક્તાનામગ્રે યાતિ પરન્તપઃ ।
સ હતો ગ્રસતે પાંસૂન્પશ્ય કાલસય પર્યયમ્ ॥

યેનાજૌ નિહતા ભૂમૌ શેરતે ક્ષત્રિયર્ષભાઃ ।
સ ભૂમૌ નિહતઃ શેતે કુરુરાજઃ પરૈરયમ્ ॥

ભયાન્નમન્તિ રાજાનો યસ્ય સ્મ શતસઙ્ઘશઃ ।
સ વીરશયને શેતે ક્રવ્યાદ્ભિઃ પરિવારિતઃ ॥

યમુપાસન્નૃપાઃ પૂર્વમર્થહેતોર્મહીપતિમ્ ।
ઉપાત્પતે ચ તં હ્યદ્ય ક્રવ્યાદા માંસગૃદ્ધિનઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તં શયાનં કુરુશ્રેષ્ઠં તતો ભરતસત્તમમ્ ।
અશ્વત્થામા સમાલિઙ્ગ્ય કરુણં પર્યદેવયત્ ॥

આહુસ્ત્વાં રાજશાર્દૂલ મુખ્યં સર્વધનુષ્મતામ્ ।
ધનાધ્યક્ષોપમં યુદ્ધે શિષ્યં સઙ્કર્ષણસ્ય ચ ॥

કથં વિવરમદ્રાક્ષીદ્ભીમસેનસ્તવાનઘ ।
બલિનં કૃતિનો નિત્યં સૂદઃ પાપાત્મવાન્નૃપ ॥

કાલો નૂનં મહારાજ લોકેઽસ્મિન્બલવત્તરઃ ।
પશ્યામો નિહતં ત્વાં ચ ભીમસેનેન સંયુગે ॥

કથં ત્વાં સર્વધર્મજ્ઞં ક્ષુદ્રઃ પાપો વૃકોદરઃ ।
નિકૃત્યા હતવાન્મન્દો નૂન કાલો દુરત્યયઃ ॥

દ્વન્દ્વયુદ્ધે હ્યધર્મેણ સમાહૂયૌજસા મૃધે ।
ગદયા ભીમસેનેન નિર્ભગ્ને સક્થિની તવ ॥

અધર્મેણ હતસ્યાજૌ મૃદ્યમાનં પદા શિરઃ ।
ય ઉપેક્ષિતવાન્ક્ષુદ્રં ધિક્તમસ્તુ--યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

યુદ્ધેષ્વપવદિષ્યન્તિ યોધા નૂનં વૃકોદરમ્ ।
યાવત્સ્થાસ્યન્તિ ભૂતાનિ નિકૃત્યા હ્યસિ પાતિતઃ ॥

નનુ રામોઽબ્રવીદ્રાજંસ્ત્વાં સદા યદુનન્દનઃ ।
દુર્યોધનસમો નાસ્તિ ગદાયામિતિ વીર્યવાન્ ॥

શ્લાઘતે ત્વાં હિ વાર્ષ્ણેયો રાજન્સંસત્સુ ભારત ।
સ શિષ્યો મમ કૌરવ્યો ગદાયુદ્ધ ઇતિ પ્રભો ॥

યાં ગતિં ક્ષત્રિયસ્યાહુઃ પ્રશસ્તાં પરમર્ષયઃ ।
હતસ્યાભિમુખસ્યાજૌ પ્રાપ્તસ્ત્વમસિ તાં ગતિમ્ ॥

દુર્યોધન ન શોચામિ ત્વામહં પુરુષર્ષભ ।
હતપુત્રૌ તુ શોચામિ ગાન્ધારીં પિરં ચ તે ॥

દ્વાવનાથૌ કૃતૌ વીર ત્વયા નાથેન વર્ધિતૌ ।
ભિક્ષુકૌ વિચરિષ્યેતે શોચન્તૌ પૃથિવીમિમામ્્ ॥

ઘિગસ્તુ કૃષ્ણં વાર્ષ્ણેયમર્જુનં ચાપિ દુર્મતિમ્ ।
ધર્મજ્ઞમાનિમૌ યૌ ત્વાં વધ્યમાનમુપેક્ષતામ્ ॥

પાણ્ડવાશ્ચાપિ તે સર્વે કિં વક્ષ્યન્તિ નરાધિપ ।
કથં દુર્યોધનોઽસ્માભિર્હત ઇત્યનપત્રપાઃ ॥

ધન્યસ્ત્વમસિ ગાન્ધારે યસ્વમાયોધને હતઃ ।
પ્રયાતોઽભિમુખઃ શત્રૂન્ધર્મેણ પુરુષર્ષભ ॥

હતપુત્રા હિ ગાન્ધારી નિહતજ્ઞાતિબાન્ધવા ।
પ્રજ્ઞાચક્ષુશ્ચ દુર્ધર્ષઃ કાં દશાં પ્રતિપત્સ્યતે ॥

ધિગસ્તુ કૃતવર્માણં માં કૃપં ચ મહારથમ્ ।
યે વયં ન ગતાઃ સ્વર્ગં ત્વાં પુરસ્કૃત્ય પાર્થિવમ્ ॥

દાતારં સર્વકામાનાં રક્ષિતારં પ્રજાહિતમ્ ।
યદ્વયં નાનુગચ્છામ ત્વાં ધિગસ્માન્નરાધમાન્ ॥

કૃપસ્ય તવ વીર્યેણ મમ ચૈવ પિતુશ્ચ મે ।
સભૃત્યાનાં નરવ્યાઘ્ર રત્નવન્તિ ગૃહાણિ ચ ॥

તવ પ્રસાદાદસ્માભિઃ સમિત્રૈઃ સહ બાન્ધવૈઃ ।
અવાપ્તાઃ ક્રતવો મુખ્યા બહવો ભૂરિદક્ષિણાઃ ॥

કુતશ્ચાપીદૃશં પાપાઃ પ્રવર્તિષ્યામહે વયમ્ ।
યાદૃશેન પુરસ્કૃત્ય ત્વં ગતઃ સર્વપાર્થિવાન્ ॥

વયમેવ ત્રયો રાજન્ગચ્છન્તં પરમાં ગતિમ્ । યદ્વૈ ત્વાં નાનુગચ્છાભસ્તેન તપ્સ્યામહે વયમ્ ।

તત્સ્વર્ગહીના હીનાર્થાઃ સ્મરન્તઃ સુકૃતસ્ય તે ।
કિં નામ તદ્ભવેત્કર્મ યેન ત્વાં ન વ્રજામ વૈ ॥

દુઃખં નૂન કુરુશ્રેષ્ઠ ચરિષ્યામ મહીમિમામ્ ।
હીનાનાં નસ્ત્વયા રાજન્કુતઃ શાન્તિઃ કુતઃ સુખં ॥

ગત્વૈવ તુ મહારાજ સમેત્ય ચ મહારથાન્ ।
યથાજ્યેષ્ઠં યથાશ્રેષ્ઠં પૂજયેર્વચનાન્મમ ॥

આચાર્યં પૂજયિત્વા ચ કેતું સર્વધનુષ્મતામ્ ।
હતં મયાઽદ્ય શંશેથા દૃષ્ટદ્યુમ્નં નરાધિપ ॥

પરિષ્વજેથા રાજાનં બાહ્લિકં સુમહારથમ્ ।
સૈન્ધવં સોમદત્તં ચ ભૂરિશ્રવસમેવ ચ ॥

તથા પૂર્વગતાનન્યાન્સ્વર્ગે પાર્થિવસત્માન્ ।
અસ્મદ્વાક્યાત્પરિષ્વજ્ય સમ્પૃચ્છેસ્્વમનામયમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ઇત્યેવમુક્્વા રાજાનં ભગ્નસક્થમચેતસમ્ ।
અશ્વત્થામા લઘુપ્રાણં પુનર્વચનમબ્રવીત્ ॥

દુર્યોધન જીવસિ ચેદ્વાક્યં શ્રોત્રમુખં શૃણુ ।
સપ્ પાણ્ડવતઃ શિષ્ટા ધાર્તરાષ્ટ્રાસ્ત્રયો વયમ્ ॥

તે ચૈવ ભ્રાતરઃ પઞ્ચ વાસુદેવોઽથ સાત્યકિઃ ।
અહં ચ કૃતવર્મા ચ કૃપઃ શારદ્વતસ્તથા ॥

દ્રૌપદેયા હતાઃ સર્વે ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય ચાત્મજાઃ ।
પઞ્ચાલા નિહતાઃ સર્વે મત્સ્યશેષં ચ ભારત ॥

કૃતે પ્રતિકૃતં પશ્ય હતપુત્રા હિ પાણ્ડવાઃ ।
સૌપ્તિકે શિબિરં તેષાં હતં સનરવાહનમ્ ॥

મયા ચ પાપકર્માઽસૌ ધૃષ્ટદ્યુમ્નો મહીપતે ।
પ્રવિશ્ય શિબિરં રાત્રૌ પશુમારેણ મારિતઃ ॥

દુર્યોધનસ્તુ તાં વાચં નિશમ્ય મનસઃ પ્રિયામ્ ।
પ્રતિલભ્ય પુનશ્ચેત ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥

ન મેઽકરોત્દ્ગાઙ્ગેયો ન કર્ણો ન ચ તે પિતા ।
યત્ત્વયા કૃપભોજાભ્યાં સહિતેનાદ્ય મે કૃતમ્ ॥

સ ચ સેનાપતિઃ ક્ષુદ્રો હતઃ સાર્ધં શિખણ્ડિના ।
તેન મન્યે મઘવતા સમમાત્માનમદ્ય વૈ ॥

સ્વસ્તિ પ્રાપ્નુત ભદ્રં વઃ સ્વર્ગે નઃ સઙ્ગમઃ પુનઃ ।
ઇત્યેવમુક્ત્વા પુત્રસ્તે કુરુરાજો મહામનાઃ ॥

પ્રાણાનુપાસૃજદ્વીરઃ સુહૃદાં દુઃખમાદધત્ ।
અપાક્રામદ્દિવં પુણ્યાં શરીરં ક્ષિતિમાવિશત્ ॥

એવં તે નિધનં યાતઃ પુત્રો દુર્યોધનો નૃપ ।
અગ્રે યાત્વા રણે શૂરઃ પશ્રાદ્વિનિહતઃ પરૈઃ ॥

તથૈવ તે પરિષ્વક્તાઃ પરિષ્વજ્ય ચ તે નૃપમ્ ।
પુનઃ પુનઃ પ્રેક્ષમાણાઃ સ્વકાનારુરુહૂ રથાન્ ॥

ઇત્યેવં દ્રોણપુત્રસ્ય નિશમ્ય કરુણાં ગિરમ્ ।
પ્રત્યૂષકાલે શોકાર્તાઃ પ્રાદ્રવન્નગરં પ્રતિ ॥

એવમેષ ક્ષયો વૃત્તઃ કુરુપાણ્ડવસેનયોઃ ।
ઘોરો વિશસનો રૌદ્રો રાજન્દુર્મન્ત્રિતે તવ ॥

તવ પુત્રે ગતે સ્વર્ગં શોકાર્સ્ય મમાનઘ ।
ઋષિદત્તં પ્રનષ્ટં તદ્દિવ્યદર્શિત્વમદ્ય વૈ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇતિ શ્રુત્વા સ નૃપતિર્જ્ઞાતિપુત્રવધં તદા ।
નિઃશ્વસ્ય દીર્ઘમુષ્ણં ચ તતશ્ચિન્તાપરોઽભવત્ ॥