મહાભારત · અધ્યાય 10.8

તથા પ્રયાતે શિબિરં દ્રોણપુત્રે મહારથે ।
કચ્ચિત્કૃપશ્ચ ભોજશ્ચ ભયાર્તૌ ન વ્યવર્તતામ્ ॥

કચ્ચિન્ન વારિતૌ ક્ષુદ્રૌ રક્ષિભિર્નોપલક્ષિતૌ ।
અસહ્યમિતિ મન્વાનૌ ન નિવૃત્તૌ મહારથૌ ॥

કચ્ચિદુન્મથ્ય શિબિરં હત્વા સોમકપાણ્ડવાન્ ।
કૃતા પ્રતિજ્ઞા સફલા કચ્ચિત્સઞ્જય સા નિશિ ॥

દુર્યોધનસ્ય પદવીં કચ્ચિત્પરમિકાં રણે ।
ગત્વાતિષ્ઠદસૌ દ્રૌણિઃ કૃત્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નશિખણ્ડિભ્યાં દ્રૌપદ્યાશ્ચ સુતૈઃ કિલ ।
સઞ્છન્ના મેદિની સુપ્તૈર્નિહતૈઃ પાણ્ડુસૈનિકૈઃ ॥

પાઞ્ચાલૈર્વા વિનિહતૈઃ શયાનૈ રુધિરોક્ષિતૈઃ ।
કચ્ચિન્મહીતલં છન્નં તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥

[પાઞ્ચાલૈર્નિહતૌ વીરૌ કચ્ચિત્તુ સ્વપતાં ક્ષિતૌ । કચ્ચિત્તાભ્યાં કૃતં કર્મ તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥ ]
સઞ્જય ઉવાચ ।

તસ્મિન્પ્રયાતે શિબિરં દ્રોણપુત્રે મહાત્મનિ ।
કૃપશ્ચ કૃતવર્મા ચ દ્રૌણિમેવાભ્યવર્તતામ્ ॥

અશ્વત્થામા તુ તૌ દૃષ્ટ્વા યત્નવન્તૌ મહારથૌ ।
પ્રહૃષ્ટઃ શનકૈ રાજન્નિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

યત્તૌ ભવન્તૌ પર્યાપ્તૌ સર્વક્ષત્રસ્ય નાશને ।
કિમ્પુનર્યોધશેષસ્ય પ્રસુપ્તસ્ય વિશેષતઃ ॥

અહં પ્રવેક્ષ્યે શિબિરં ચરિષ્યામિ ચ કાલવત્ । યથા ન કશ્ચિદપિ વાં જીવન્મુચ્યેત માનવઃ ।
તથા ભવદ્ધ્યાં કાર્યં સ્યાદિતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ ॥

ઇત્યુક્ત્વા પ્રાવિશદ્દ્રૌણિઃ પાર્થાનાં શિબિરં મહત્ ।
અદ્વારેણાભ્યવસ્કન્દ્ય વિહાય ભયમાત્મનઃ ॥

સ પ્રવિશ્ય મહાબાહુરુદ્દેશજ્ઞશ્ચ તસ્ય હ । દ્રૌણિઃ પરમસઙ્ક્રુદ્ધસ્તેજસા પ્રજ્વલન્નિવ ।
તતઃ પર્યચરત્સર્વં સમ્પ્રસુપ્તં જનં નિશિ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય નિલયં શનકૈરભ્યુપાગમત્ ॥

તે તુ કૃત્વા મહત્કર્મ શ્રાન્તાશ્ચ બલવદ્રણે ।
પ્રસુપ્તા વૈ સુવિશ્વસ્તાઃ સ્વસૈન્યપરિવારિતાઃ ॥

અથ પ્રવિશ્ય તદ્વેશ્મ ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય ભારત ।
પાઞ્ચાલ્યં શયને દ્રૌણિરપશ્યત્સુપ્તમન્તિકાત્ ॥

ક્ષૌમાવદાતે મહતિ સ્પર્દ્વ્યાસ્તરણસંવૃતે ।
માલ્યપ્રવરસંયુક્તે ધૂપૈશ્ચૂર્ણૈશ્ચ વાસિતે ॥

તં શયાનં મહાત્માનં વિસ્રબ્ધમકુતોભયમ્ ।
અપોથયત પાદેન શયનસ્થં મહીપતે ॥

સમ્બુધ્ય ચરણસ્પર્શાદુત્થાય રણદુર્મદઃ ।
અભ્યજાનાદમેયાત્મા દ્રોણપુત્રં મહારથમ્ ॥

તમુત્પતન્તં શયનાદશ્વત્થામા મહાબલઃ ।
કેશેષ્વાલભ્ય પાણિભ્યાં નિષ્પિપેષ મહીતલે ॥

સ બલાત્તેન નિષ્પિષ્ટઃ સાધ્વસેન ચ ભારત ।
અભ્યાક્રાન્તશ્ચ નિદ્રાન્ધો નાશકચ્ચેષ્ટિતું તદા ॥

નિષ્પિષ્ય તુ તતો ભૂમૌ પાઞ્ચાલ્યં દ્રૌણિરઞ્જસા ।
ધનુષો જ્યાં વિમુચ્યાશુ ક્રૂરબુદ્ધિરમર્ષણઃ ॥

તસ્ય કણ્ઠેઽથ બદ્ધ્વા તાં ત્વરિતઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ । દ્રૌણિઃ ક્રૂરં મનઃ કૃત્વા પાઞ્ચાલ્યમવધીત્તદા ॥

તમાક્રમ્ય પદા રાજન્કણ્ઠે ચોરસિ પાદયોઃ ।
તદન્તં વિસ્ફુરન્તં ચ પશુમારમમારયત્ ॥

સ વાર્યમાણસ્તરસા બલાદ્બલવતા બલી ।
તુદન્નખૈસ્તુ સ દ્રૌણિં નાતિવ્યક્તમુદાહરત્ ॥

આચાર્યપુત્ર શસ્ત્રેણ જહિ માં મા ચિરં કૃથાઃ ।
ત્વત્કૃતે સુકૃતાં લોકાન્ગચ્છેયં દ્વિપદાંવર ॥

એવમુક્ત્વા તુ વચનં વિરરામ પરન્તપઃ ।
સુતઃ પાઞ્ચાલરાજસ્ય આક્રાન્તો બલિના ભૃશમ્ ॥

તસ્યાવ્યક્તાં તુ તાં વચં સંશ્રુત્ય દ્રૌણિરબ્રવીત્ । આચાર્યઘાતિનાં લોકા ન સન્તિ કુલપાંસન ।
તસ્માચ્છસ્ત્રેણ નિધનં ન ત્વમર્હસિ દુર્મતે ॥

નૃશંસેનાતિવૃત્તેન ત્વયા મે નિહતઃ પિતા । તસ્માત્ત્વમપિ વધ્યશ્ચ નૃશંસેન નૃશંસકૃત્ ॥

એવં બ્રુવાણસ્તં વીરં સિંહો મત્તમિવ દ્વિપમ્ ।
મર્મસ્વભ્યવધીત્ક્રુદ્ધઃ પાદઘાતૈઃ સુદારુણૈઃ ॥

તસ્ય વીરસ્ય શબ્દેન માર્યમાણસ્ય વેશ્મનિ ।
અબુધ્યન્ત મહારાજ સ્ત્રિયો યે ચાસ્ય રક્ષિણઃ ॥

તે દૃષ્ટ્વા ધર્ષયન્તં તમતિમાનુષવિક્રમમ્ ।
ભૂતમિત્યધ્યવસ્યન્તો ન સ્મ પ્રવ્યાહરન્ભયાત્ ॥

તં તુ તેનાભ્યુપાયેન ગમયિત્વા યમક્ષયમ્ ।
અધ્યતિષ્ઠત તેજસ્વી રથં પ્રાપ્ય સુદર્શનમ્ ॥

સ તસ્ય ભવનાદ્રાજન્નિષ્ક્રમ્યાનાદયન્દિશઃ ।
રથેન શિબિરં પ્રાયાજ્જિઘાંસુર્દ્વિષતો બલી ॥

અપક્રાન્તે તતસ્તસ્મિન્દ્રોણપુત્રે મહારથે ।
સહિતૈઃ રક્ષિભિઃ સર્વૈઃ પ્રાણેદુર્યોષિતસ્તદા ॥

રાજાનં નિહતં દૃષ્ટ્વા ભૃશં શોકપરાયણાઃ ।
વ્યાક્રોશન્ક્ષત્રિયાઃ સર્વે ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય ભારત ॥

તાસાં તુ તેન શબ્દેન સમીપે ક્ષત્રિયર્ષભાઃ ।
સમ્ભ્રાન્તાઃ સમનહ્યન્ત કિમેતદિતિ ચાબ્રુવન્ ॥

સ્ત્રિયસ્તુ રાજન્વિત્રસ્તા ભારદ્વાજં નિરીક્ષ્ય તાઃ ।
અબ્રુન્દીનકણ્ઠેન ક્ષિપ્રમાદ્રવતેતિ વૈ ॥

રાક્ષસો વા મનુષ્યો વા નૈનં જાનીમ કોન્વયમ્ ।
હત્વા પાઞ્ચાલરાજાનં રથમારુહ્ય તિષ્ઠતિ ॥

તતસ્તે યોધમુખ્યાસ્તં સહસા પર્યવારયન્ ।
સ તાનાપતતઃ સર્વાન્રુદ્રાસ્ત્રેણ વ્યપોથયત્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નં ચ હત્વા સ તાંશ્ચૈવાસ્ય પદાનુગાન્ ।
અપશ્યચ્છયને સુપ્તમુત્તમૌજસમન્તિકે ॥

તમપ્યાક્રમ્ય પાદેન કણ્ઠે ચોરસિ તેજસા ।
તથૈવ મારયામાસ વિનર્દન્તમરિન્દમમ્ ॥

યુધામન્યુશ્ચ વિક્રાન્તો મત્વા તં રાક્ષસં સ્મ સઃ ।
ગદામુદ્યમ્ય વેગેન હૃદિ દ્રૌણિમતાડયત્ ॥

ગદાપ્રહારાભિહતો નાચલદ્દ્રૌણિરાહવે ।
તમભિદ્રુત્ય વેગેન ક્ષિતૌ ચૈનમપાતયત્ ॥

વિસ્ફુરન્તં ચ પશુવત્તથૈવૈનમમારયત્ ।
તથા સ વીરો હત્વા તં તતોઽન્યાન્સમુપાદ્રવત્ ॥

સંસુપ્તાનેવ રાજેન્દ્ર તત્ર તત્ર મહારથાન્ । પાઞ્ચાલવીરાનાક્રમ્ય ક્રુદ્ધો ન્યહનદન્તિકે ।
સ્ફુરતો વેપમાનાંશ્ચ શમિતેવ પશૂન્મખે ॥

તતો નિસ્ત્રિંશમાદાય જઘાનાન્યાન્પૃથક્પૃથક્ ।
ભાગશો વિચરન્માર્ગાનસિયુદ્વવિશારદઃ ॥

તથૈવ ગુલ્મે સમ્પ્રેક્ષ્ય શયાનાન્મધ્યગૌલ્મિકાન્ ।
શ્રાન્તાન્વ્યસ્તાયુધાન્સર્વાનસિનૈવ વ્યપોથયત્ ॥

યોધાનશ્વાન્દ્વિપાંશ્ચૈવ પ્રાચ્છિનત્સ વરાસિના ।
રુધિરોક્ષિતસર્વાઙ્ગઃ કાલસૃષ્ટ ઇવાન્તકઃ ॥

વિસ્ફુરદ્ભિશ્ચ તૈર્દ્રૌણિર્નિસ્ત્રિંશસ્યોદ્યમેન ચ ।
અવક્ષેપેણ ચૈવાસેસ્ત્રિધા રક્તોક્ષિતોઽભવત્ ॥

તસ્ય લોહિતરક્તસ્ય દીપ્તખઙ્ગસ્ય યુધ્યતઃ ।
અમાનુષ ઇવાકારો બભૌ પરમભીષણઃ ॥

યે ત્વજાગ્રન્ત કૌરવ્ય તેઽપિ શબ્દેન મોહિતાઃ ।
વીક્ષમાણાસ્તુ તે તત્ર દ્રૌણિં દૃષ્ટ્વા પ્રવિવ્યથુઃ ॥

તદ્રૂપં તસ્ય તે દૃષ્ટ્વા ક્ષત્રિયાઃ શત્રુકર્શનમ્ ।
રાક્ષસં મન્યમાનાસ્તં નયનાનિ ન્યમીલયન્ ॥

સ ઘોરરૂપો વ્યચરત્કાલવચ્છિબિરે તદા ।
અપશ્યદ્દ્રૌપદીપુત્રાનવશિષ્ટાંશ્ચ સોમકાન્ ॥

તેન શબ્દેન વિત્રસ્તા ધનુર્હસ્તા મહારથાઃ । ધૃષ્ટદ્યુમ્નં હતં શ્રુત્વા દ્રૌપદેયા વિશામ્પતે ।
અવાકિરઞ્શરવ્રાતૈર્ભારદ્વાજમભીતવત્ ॥

તતસ્તેન નિનાદેન સમ્પ્રબુદ્ધાઃ પ્રભદ્રકાઃ ।
શિલીમુખૈઃ શિખણ્ડી ચ દ્રોણપુત્રં સમાર્દયન્ ॥

ભારદ્વાજઃ સ તાન્દૃષ્ટ્વા શરવર્ષાણિ વર્ષતઃ ।
નનાદ બલવન્નાદં જિઘાંસુસ્તાન્મહારથાન્ ॥

તતઃ પરમસઙ્ક્રુદ્ધઃ પિતુર્વધમનુસ્મરન્ ।
અવરુહ્ય રથોપસ્થાત્ત્વરમાણોઽભિદુદ્રુવે ॥

સહસ્રચન્દ્રવિમલં ગૃહીત્વા ચર્મ સંયુગે । ખઙ્ગં ચ વિમલં દિવ્યં જાતરૂપપરિષ્કૃતમ્ ।
દ્રૌપદેયાનભિદ્રુત્ય ખઙ્ગેન વ્યધમદ્બલી ॥

તતઃ સ નરશાર્દૂલઃ પ્રતિવિન્ધ્યં મહાહવે ।
કુક્ષિદેશેઽવધીદ્રાજન્સ હતો ન્યપતદ્ભુવિ ॥

પ્રાસેન વિદ્ધ્વા દ્રૌણિં તુ સુતસોમઃ પ્રતાપવાન્ ।
પુનશ્ચાસિં સમુદ્યમ્ય દ્રોણપુત્રમુપાદ્રવત્ ॥

સુતસોમસ્ય સાસિં તં બાહું છિત્ત્વા નરર્ષભ ।
પુનરપ્યાહનત્પાર્શ્વે સ ભિન્નહૃદયોઽપતત્ ॥

નાકુલિસ્તુ શતાનીકો રથચક્રેણ વીર્યવાન્ ।
દોર્ભ્યામુત્ક્ષિપ્ય વેગેન વક્ષસ્યેનમતાડયત્ ॥

અતાડયચ્છતાનીકં મુક્તચક્રં દ્વિજસ્તુ સઃ ।
સ વિહ્વલો યયૌ ભૂમિં તતોઽસ્યાપાહરચ્છિરઃ ॥

શ્રુતકર્મા તુ પરિઘં ઘોરં ગૃહ્ય દુરાસદમ્ ।
અતાડયત્સમુદ્યમ્ય વેગેન દ્રૌણિમુત્સ્મયન્ ॥

સ તુ તં શ્રુતકર્માણમાસ્યે જઘ્ને વરાસિના ।
સ હતો ન્યપતદ્ભૂમૌ વિમૂર્ધા વિકૃતાનનઃ ॥

તેન શબ્દેન વીરસ્તુ શ્રુતકીર્તિરબુધ્યત ।
અશ્વત્થામાનમાસાદ્ય શરવર્ષૈરવાકિરત્ ॥

શરૈરાચ્છાદિતસ્તેન દ્રોણપુત્રો મહારથઃ । અદૃશ્યત મહારાજ શ્વાવિચ્છલલતો યથા ॥

તસ્યાપિ શરવર્ષાણિ ચર્મણા પ્રતિવાર્ય સઃ ।
સકુણ્ડલં શિરઃ કાયાદ્વાજમાનમપાહરત્ ॥

તતો ભીષ્મનિહન્તારં સહ સર્વૈઃ પ્રભદ્રકૈઃ ।
આહનત્સર્વતો વીરં નાનાપ્રહરણૈર્બલાત્ ॥

શિલીમુખેન ચાપ્યેનં ભ્રુવોર્મધ્યે સમાર્પયત્ ॥

સ તુ ક્રોધસમાવિષ્ટો દ્રોણપુત્રો મહાબલઃ ।
શિખણ્ડિનં સમાસાદ્ય દ્વિધા ચિચ્છેદ સોસિના ॥

શિખણ઼્ડિનં તતો હત્વા ક્રોધાવિષ્ટઃ પરન્તપઃ ।
પ્રભદ્રકગણાન્સર્વાનભિદુદ્રાવ વેગવાન્ ॥

યચ્ચ શિષ્ટં વિરાટસ્ય બલં તુ ભૃશમાદ્રવત્ । દ્રુપદસ્ય ચ પુત્રાણાં પૌત્રાણાં સુહૃદામપિ ।
ચકાર કદનં ઘોરં દૃષ્ટ્વા તત્ર મહાબલઃ ॥

અન્યાનન્યાંશ્ચ પુરુષાનભિસૃત્યાભિસૃત્ય ચ ।
ન્યકૃન્તદસિના દ્રૌણિરસિમાર્ગવિશારદઃ ॥

કાલીં રક્તાસ્યનયનાં રક્તમાલ્યાનુલેપનામ્ ।
રક્તામ્બરધરાં ઘોરાં પાશહસ્તાં કુટુમ્બિનીમ્ ॥

દદૃશુઃ કાલરાત્રિં તે સ્મયમાનામિવ સ્થિતામ્ ।
નરાશ્વકુઞ્જરાન્પાશૈર્બદ્ધા ઘોરૈઃ પ્રતસ્થુષીમ્ ॥

વહન્તીં વિવિધાન્પ્રેતાન્પાશબદ્વાન્વિમૂર્ધજાન્ ।
તથૈવ ચ સદા રાજન્ન્યસ્તશસ્ત્રાન્મહારથાન્ ॥

સ્વપ્ને સુપ્તાન્નયન્તીં તાં રાત્રિષ્વન્યાસુ મારિષ ।
દદૃશુર્યોધમુખ્યાસ્તે ઘ્નન્તં દ્રૌણિં ચ નિત્યદા ॥

યતઃ પ્રભૃતિ સઙ્ગ્રામઃ કુરુપાણ્ડવસેનયોઃ ।
તતઃ પ્રભૃતિ તાં કન્યામપશ્યન્દ્રૌણિમેવ ચ ॥

તાંસ્તુ દૈવહતાન્પૂર્વં પશ્ચાદ્દ્રૌણિર્વ્યપાતયત્ ।
ત્રાસયન્સર્વભૂતાનિ વિનદન્ભૈરવાન્રવાન્ ॥

તદનુસ્મૃત્ય તે વીરા દર્શનં પૂર્વકાલિકમ્ ।
ઇદં તદિત્યમન્યન્ત દૈવેનોપનિપીડિતાઃ ॥

તતસ્તેન નિનાદેન પ્રત્યબુધ્યન્ત ધન્વિનઃ ।
શિબિરે પાણ્ડવેયાનાં શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

સોઽચ્છિનત્કસ્યચિત્પદૌ જઘનં ચૈવ કસ્યચિત્ ।
કાંશ્ચિદ્બિભેદપાર્શ્વેષુ કાલસૃષ્ટ ઇવાન્તકઃ ॥

અત્યુગ્રપ્રતિપિષ્ટૈશ્ચ નદદ્ભિશ્ચ ભૃશોત્કટૈઃ ।
ગજાશ્વમથિતૈશ્ચાન્યૈર્મહી કીર્ણાઽભવત્પ્રભો ॥

ક્રોશતાં કિમિદં કોઽયં કઃ શબ્દઃ કિન્નુ કિં કૃતમ્ ।
પાઞ્ચાલાનાં તથા દ્રૌણિરન્તકઃ સમપદ્યત ॥

અપેતશસ્ત્રસન્નાહાન્સન્નદ્વાન્પાણ્ડુસૃઞ્જયાન્ ।
પ્રાહિણોન્મૃત્યુલોકાય દ્રૌણિઃ પ્રહરતાં વરઃ ॥

તતસ્તચ્છસ્ત્રવિત્રસ્તા ભયાદભ્યપતન્નરાઃ ।
નિદ્રાન્ધા નષ્ટસઞ્જ્ઞાશ્ચ તત્રતત્ર નિપેતિરે ॥

ઊરુસ્તમ્ભગૃહીતાશ્ચ કશ્મલાભિહતૌજસઃ ।
વિનદન્તો ભૃશં ત્રસ્તા નિરૈક્ષન્ત પરસ્પરમ્ ॥

તતો રથં પુનર્દ્રૌણિરાસ્થિતો ભીમદર્શનઃ ।
ધનુષ્પાણિઃ શરૈરન્યાન્પ્રૈષયદ્વૈ યમક્ષયમ્ ॥

પુનરુત્પતતશ્ચાપિ દૂરાદપિ નરોત્તમાન્ ।
શૂરાન્સમ્પતતશ્ચાન્યાન્કાલરાત્ર્યૈ ન્યવેદયત્ ॥

તથૈવ સ્યન્દનાગ્રેણ પ્રમથન્સ વ્યરોચત ।
શરવર્ષૈશ્ચ વિવિધૈરવર્ષચ્છાત્રવાંસ્તતઃ ॥

પુનશ્ચ સુવિચિત્રેણ શતચન્દ્રેણ ચર્મણા ।
તેન ચાકાશવર્ણેન તથાચરત સોઽસિના ॥

તથા સ શિબિરં તેષાં દ્રૌણિરાહવદુર્મદઃ ।
વ્યક્ષોભયત રાજેન્દ્ર મહાહ્્દમિવ દ્વિપઃ ॥

ઉત્પેતુસ્તેન શબ્દેન યોધા રાજન્વિચેતસઃ ।
નિદ્રાર્તાશ્ચ ભયાર્તાશ્ચ વ્યધાવન્ત તતસ્તતઃ ॥

વિસ્વરં ચુક્રુશુશ્ચાન્યે બહ્વબદ્વં તથાઽવદન્ ।
ન ચ સ્મ પ્રત્યપદ્યન્ત શસ્ત્રાણિ વસનાનિ ચ ॥

વિમુક્તકેશાશ્ચાપ્યન્યે નાભ્યજાનન્પરસ્પરમ્ । ઉત્પતન્તોઽપતઞ્શ્રાન્તાઃ કેચિત્તત્રાભ્રમંસ્તદા ।
પુરીષમસૃજન્કેચિત્કેચિન્મૂત્રં પ્રસુસ્રુવુઃ ॥

બન્ધનાનિ ચ રાજેન્દ્ર સઞ્છિદ્ય તુરગા દ્વિપાઃ ।
સમં પર્યપતંશ્ચાન્યે કુર્વન્તો મહદાકુલમ્ ॥

તત્ર કેચિન્નરા ભીતા વ્યલીયન્ત મહીતલે ।
તથૈવ તાન્નિપતિતાનપિંષન્ગજવાજિનઃ ॥

તસ્મિંસ્તથા વર્તમાને રક્ષાંસિ પુરુષર્ષભ ।
હૃષ્ટાનિ વ્યનદન્નુચ્ચૈર્મુદા યુક્તાનિ સત્તમ ॥

સ શબ્દઃ પ્રેરિતો રાજન્ભૂતસઙ્ઘૈર્મુદા યુતૈઃ ।
અપૂરયદ્દિશઃ સર્વા દિવં ચાતિમહાન્સ્વનઃ ॥

તેષામાર્તરવં શ્રુત્વા વિત્રસ્તા ગજવાજિનઃ ।
મુક્તાઃ પર્યપતન્રાજન્મૃદ્ગન્તઃ શિબિરે જનમ્ ॥

તૈસ્તત્ર પરિધાવદ્ભિશ્ચરણોદીરિતં રજઃ ।
અકરોચ્છિબિરે તેષાં રજન્યાં દ્વિગુણં તમઃ ॥

તસ્મિંસ્તમસિ સઞ્જાતે પ્રમૂઢાઃ સર્વતો જનાઃ ।
નાજાનન્પિતરઃ પુત્રાન્ભ્રાતૄન્ભ્રાતર એવ ચ ॥

ગજો રાજાનતિક્રમ્ય નિર્મનુષ્યા હયા હયાન્ ।
અતાડયંસ્તથાઽભઞ્જંસ્તથાઽમૃદ્ગંશ્ચ ભારત ॥

તે ભગ્નાઃ પ્રપતન્તિ સ્મ મૃદ્રન્તશ્ચ પરસ્પરમ્ ।
ન્યપાતયંસ્તથા ચાન્યાન્પાતયિત્વા તદાઽપિષન્ ॥

વિચેતસઃ સનિદ્રાશ્ચ તમસા ચાવૃતા નરાઃ ।
જઘ્રુઃ સ્વાનેવ તત્રાથ કાલેનૈવ પ્રચોદિતાઃ ॥

ત્યક્ત્વાદ્વારાણિ ચ દ્વાસ્થાસ્તથાગુલ્માનિગૌલ્મિકાઃ ।
પ્રાદ્રવન્ત યથાશક્તિ કાન્દિશીકા વિચેતસઃ ॥

વિપ્રનષ્ટાશ્ચ તેઽન્યોન્યં નાજાનન્તસ્તથા વિભો ।
ક્રોશન્તસ્તાત પુત્રેતિ દૈવોપહતચેતસઃ ॥

પલાયતાં દિશસ્તેષાં સ્વાનપ્યુત્સૃજ્ય બાન્ધવાન્ ।
ગોત્રનામભિરન્યોન્યમાક્રન્દન્ત તતો જનાઃ ॥

હાહાકારં ચ કુર્વાણાઃ પૃથિવ્યાં શેરતે પરે ।
તાન્બુદ્ધા રણમધ્યેઽસૌ દ્રોણપુત્રો વ્યપોથયત્ ॥

તત્રાપરે વધ્યમાના મુહુર્મહુરચેતસઃ ।
શિબિરાન્નિષ્પતન્તિ સ્મ ક્ષત્રિયા ભયપીડિતાઃ ॥

તાંસ્તુ નિષ્પતિતાંસ્ત્રસ્તાઞ્શિબિરાજ્જીવિતૈષિણઃ ।
કૃતવર્મા કૃપશ્ચૈવ દ્વારદેશે નિજઘ્નતુઃ ॥

વિસસ્તયન્ત્રકવચાન્મુક્તકેશાન્કૃતાઞ્જલીન્ ।
વેપમાનાન્ક્ષિતૌ ભીતાન્ત્રૈવ કાંશ્ચિદમુચ્યતામ્ ॥

નામુચ્યત તયોઃ કશ્ચિન્નિષ્ક્રાન્તઃ શિબિરાદ્બહિઃ ॥ કૃપશ્ચૈવ મહારાજ હાર્દિક્યશ્ચૈવ દુર્મતિઃ ।

ભૂયશ્ચૈવ ચિકીર્ષન્તૌ દ્રૌણપુત્રસ્ય તૌ પ્રિયમ્ ।
ત્રિષુ દેશેષુ દદતુઃ શિબિરસ્ય હુતાશનમ્ ॥

તતઃ પ્રકાશે શિબિરે ખઙ્ગેન પિતૃનન્દનઃ ।
અશ્વત્થામા મહારાજ વ્યચરત્કૃતહસ્તવત્ ॥

કાંશ્ચિદાપતતો વીરાનપરાંશ્ચૈવ ધાવતઃ ।
વ્યયોજયત ખઙ્ગેન પ્રાણૈર્દ્વિજવરોત્તમઃ ॥

કાંશ્ચિદ્યોધાન્સ ખઙ્ગેન મધ્યે સઞ્છિદ્ય વીર્યવાન્ ।
અશાતયદ્દ્રોણપુત્રઃ સંરબ્ધસ્તિલકાણ્ડવત્ ॥

નિનદદ્ભિર્ભૃશાયસ્તૈર્નરાશ્વદ્વિરદોત્તમૈઃ ।
પતિતૈરભવત્કીર્ણા મેદિની ભરતર્ષભ ॥

માનુષાણાં સહસ્રેષુ હતેષુ પતિતેષુ ચ ।
ઉદતિષ્ઠન્કબન્ધાનિ બહૂન્યુત્થાય ચાપતન્ ॥

સાયુધાન્સાઙ્ગદાન્બાહૂન્વિચકર્ત શિરાંસિ ચ ।
હસ્તિહસ્તોપમાનૂરૂન્હસ્તાન્પાદાંશ્ચ ભારત ॥

પૃષ્ઠચ્છિન્નાન્પાર્શ્વચ્છિન્નાઞ્શિરશ્છિન્નાંસ્તથાપરાન્ ।
સ મહાત્માકરોદ્દ્રૌણિઃ કાંશ્ચિચ્ચાપિ પરાઙ્મુખાન્ ॥

મધ્યદેશે નરાનન્યાંશ્ચિચ્છેદાન્યાંશ્ચ કર્ણતઃ ।
અંસદેશે નિહત્યાન્યાન્કાયે પ્રાવેશયચ્છિરઃ ॥

એવં હિ બહુભિઃ શસ્ત્રૈર્ઘ્નતોઽપિ બલવત્તરાન્ ।
તમસા રજની ઘોરા બભૌ દારુણદર્શના ॥

કિઞ્ચિત્પ્રાણૈશ્ચ પુરુષૈર્હતૈશ્ચાન્યૈઃ સહસ્રશઃ ।
બહુના ચ ગજાશ્વેન ભૂતભૂદ્ભીમદર્શના ॥

યક્ષરક્ષઃસમાકીર્ણે રથાશ્વદ્વિપદારુણે । ક્રુદ્ધેન દ્રોણપુત્રેણ સઞ્છિન્નાઃ પ્રાપતન્ભુવિ ।
ભ્રાતૄનન્યે પિતૄનન્યે પુત્રાનન્યે વિચુક્રુશુઃ ॥

કેચિદૂચુર્ન તત્ક્રુદ્ધૈર્ધાર્તરાષ્ટ્રૈઃ કૃતં રણે । યત્કૃતં નઃ પ્રસુપ્તાનાં રક્ષોભિઃ ક્રૂગ્કર્મભિઃ ।
અસાન્નિધ્યાદ્વિ પાર્થાનામિદં વઃ કદનં કૃતમ્ ॥

ન ચાસુરૈર્ન ગન્ધર્વૈર્ન યક્ષૈર્ન ચ રાક્ષસૈઃ । શક્યો વિજેતું કૌન્તેયો નેતા યસ્ય જનાર્દનઃ ।
બ્રહ્મણ્યઃ મત્યવાગ્દાન્તઃ સર્વભૂતાનુકમ્પકઃ ॥

ન ચ સુપ્તં પ્રમત્તં વા ન્યસ્તશસ્ત્રં કૃતાઞ્જલિમ્ ।
ધાવન્તં મુક્તકેશં વા હન્તિ પાર્થો ધનઞ્જયઃ ॥

તદિદં નઃ કૃતં ઘોરં રક્ષોભિઃ ક્રૂરકર્મભિઃ ।
ઇતિ લાલપ્યમાનાઃ સ્મ શેરતે બહવો જનાઃ ॥

સ્તનતાં ચ મનુષ્યાણામપરેષાં ચ કૂજતામ્ ।
તતો મુહૂર્તાત્પ્રાશામ્યત્સ શબ્દસ્તુમુલો મહાન્ ॥

શોણિતવ્યતિષિક્તાયાં વસુધાયાં ચ ભૂમિપ ।
તદ્રજસ્તુમુલં ઘોરં ક્ષણેનાન્તરધીયત ॥

સ ચેષ્ટમાનાનુદ્વિગ્નાન્નિરુત્સાહાન્સહસ્રશઃ ।
ન્યપાતયન્નરાન્ક્રુદ્વઃ પશૂન્પશુપતિર્યથા ॥

અન્યોન્યં સમ્પરિષ્વજ્ય શયાનાઞ્જીવતોઽપરાન્ ।
સંલીનાન્યુધ્યમાનાંશ્ચ સર્વાન્દ્રૌણિરપોથયત્ ॥

બ્રહ્મમાના હુતાશેન વધ્યમાનાશ્ચ તેન તે ।
પરસ્પરં તદા યોધાનનયદ્યમસાદનમ્ ॥

તસ્યા રજન્યાસ્ત્વર્ધેન પાણ્ડવાનાં મહદ્બલમ્ ।
ગમયામાસ રાજેન્દ્ર દ્રૌણિર્યમનિવેશનમ્ ॥

નિશાચરાણાં સત્વાનાં રાત્રિઃ સા હર્ષવર્ધિની ।
આસીન્નરગજાશ્વાનાં રૌદ્રી ક્ષયકરી ભૃશમ્ ॥

તત્રાદૃશ્યન્ત રક્ષાંસિ પિશાચાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ ।
ખાદન્તો નરમાંસાનિ પિબન્તઃ શોણિતાનિ ચ ॥

કરાલાઃ પિઙ્ગલા રૌદ્રાઃ શૈલદન્તા રજસ્વલાઃ ।
જટિલા ભીમવક્ત્રાશ્ચ પઞ્ચપાદા મહોદરાઃ ॥

પઞ્ચાદઙ્ગુલયો રૂક્ષા વિરૂપા ભૈરવસ્વનાઃ ।
ગજાનનાશ્ચ હસ્વાશ્ચ નીલવર્ણા બિભીષણાઃ ॥

સપુત્રદારાઃ સુક્રૂરાઃ સુદુર્દર્શાઃ સુનિર્ઘૃણાઃ ।
વિવિધાનિ ચ રૂપાણિ તત્રાદૃશ્યન્ત રક્ષસામ્ ॥

પીત્વા ચ શોણિતં હૃષ્ટાઃ પ્રાનૃત્યન્ગણશોઽપરે ।
ઇદં પરમિદં મેધ્યમિદં સ્વાદ્વિતિ ચાબ્રુવન્ ॥

મેદોમજ્જાસ્થિરક્તાનાં માંસાનાં ચ ભૃશાશિતાઃ ।
પરે માંસાનિ ખાદન્તઃ ક્રવ્યાદા માંસજીવિનઃ ॥

વસાશ્ચૈવાપરે પીત્વા પર્યધાવન્વિકુક્ષિકાઃ ।
નાનાવક્ત્રાસ્તથા રૌદ્રાઃ ક્રવ્યાદાઃ પિશિતાશનાઃ ॥

અયુતાનિ ચ તત્રાસન્પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ ।
રક્ષસાં ઘોરરૂપાણાં મહતાં ક્રુરકર્મણામ્ ॥

મુદિતાનાં વિતૃપ્તાનાં તસ્મિન્મહતિ વૈશસે । સમેતાનિ બહૂન્યાસન્ભૂતાનિ ચ જનાધિપ ।

એવંવિધા હિ સા રાત્રિઃ સોમકાનાં જનક્ષયે ।
પ્રસુપ્તાનાં પ્રમત્તાનામાસીત્સુભૃશદારુણા ॥

અસંશયં હિ કાલસ્ય પર્યાયો દુરતિક્રમઃ ।
તાદૃશા નિહતા યત્ર કૃત્વાઽસ્માકં જનક્ષયમ્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

પ્રાગેવ સુમહત્કર્મ દ્રૌણિરેતન્મહારથઃ ।
નાકરોદીદૃશં કસ્માન્મત્પુત્રવિજયે ધૃતઃ ॥

અથ કસ્્માદ્વતે ક્ષત્રે કર્મેદં કૃતવાનસૌ ।
દ્રોણપુત્રો મહાત્મા સ તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તેષાં નૂનં ભયાન્નાસૌ કૃતવાન્કુરુનન્દન । અસાન્નિધ્યાદ્ધિ પાર્થાનાં કેશવસ્ય ચ ધીમતઃ ।
સાત્યકેશ્ચાપિ કર્મેદં દ્રોમપુત્રેણ સાધિતમ્ ॥

કો હિ તેષાં સમક્ષં તાન્હન્્યાદપિ મરુત્પતિઃ ।
એતદીદૃશકં વૃત્તં રાજન્સુપ્તજને વિભો ॥

તતો જનક્ષયં કૃત્વા પાણ્ડવાનાં મહાત્યયમ્ ।
પ્રત્યૂષકાલે શિબિરાત્પ્રતિગન્તુમિયેષ સઃ ॥

નૃશોણિતાવસિક્તસ્ય દ્રૌણેરાસીદસિત્સરુઃ ।
પાણિના સહ સંશ્લિષ્ટ એકીભૂત ઇવ પ્રભો ॥

સ નિઃશેષાનરીન્કૃત્વા વિરરામ નિશાક્ષયે ।
યુગાન્તે સર્વભૂતાનિ ભસ્મ કૃત્વેવ પાવકઃ ॥

યથાપ્રતિજ્ઞં તત્કર્મ કૃત્વા દ્રૌણાયનિઃ પ્રભો ।
દુર્ગમાં પદવીં ગચ્છન્પિતુરાસીદ્ગતજ્વરઃ ॥

યથૈવ સંસુપ્તજને શિબિરે પ્રાવિશન્નિશિ ।
તથૈવ હત્વા નિઃશબ્દો નિશ્ચક્રામ નરર્ષભઃ ॥

નિષ્ક્રમ્ય શિબિરાત્તસ્માત્તાભ્યાં સઙ્ગમ્ય વીર્યવાન્ ।
આચખ્યૌ કર્મ તત્સર્વં હૃષ્ટઃ સંહર્ષયન્વિભો ॥

તાવથાચખ્યતુસ્તસ્મૈ પ્રિયં પ્રિયકરૌ તદા ।
પાઞ્ચાલાન્સૃઞ્જયાંશ્ચૈવ વિનિકૃત્તાન્સહસ્રશઃ ॥

પ્રીત્યા ચોચ્ચૈરુદ્રક્રોશંસ્તથૈવાસ્ફોટયંસ્તલાન્ ।
દિષ્ટ્યાદિષ્ટ્યેતિ ચાન્યોન્યં સમેત્યોચુર્મહારથાઃ ॥

પર્યષ્વજત્તતો દ્રૌણિસ્તાભ્યાં સમ્પ્રતિનન્દિતઃ ।
ઇદં હર્ષાત્તુ સુમહદાદદે વાક્યમુત્તમમ્ ॥

પાઞ્ચાલા નિહતાઃ સર્વે દ્રૌપદેયાશ્ચ સર્વશઃ ।
સોમકા મત્સ્યશેષાશ્ચ સર્વે વિનિહતા મયા ॥

ઇદાનીં કૃતકૃત્યાઃ સ્મ યામ તત્રૈવ મા ચિરમ્ ।
યદિ જીવતિ નો રાજા તસ્મૈ શંસામહે પ્રિયમ્ ॥