મહાભારત · અધ્યાય 9.66

વાદિકાનાં સકાશાત્તુ શ્રુત્વા દુર્યોધનં હતમ્ ।
હતશિષ્ટાસ્તદા રાજન્કૌરવાણાં મહારથાઃ ॥

વિનિર્ભિન્નાઃ શિતૈર્બાણૈર્ણદાતોમરશક્તિભિઃ । અશ્વત્થામા કૃપશ્ચૈવ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ ।
ત્વરિતા જવનૈરશ્વૈરાયોધનમુપાગમન્ ॥

તત્રાપશ્યન્મહાત્માનં ધાર્તરાષ્ટ્રં નિપાતિતમ્ ।
પ્રભગ્નં વાયુવેગેન મહાસાલં યથા વને ॥

ભૂમૌ વિવેષ્ટમાનં તં રુધિરેણ સમુક્ષિતમ્ ।
મહાગર્જામેવારણ્યે વ્યાધેન વિનિપાતિતમ્ ॥

વિવર્તમાનં બહુશો રુધિરૌઘપરિપ્લુતમ્ ।
યદૃચ્છયા નિપતિતં ચન્દ્રમાદિત્યગોચરાત્ ॥

યુગાન્તમારુતેનેવ શોષિતં મકરાલયમ્ ।
પૂર્ણચન્દ્રમિવ વ્યોમ્નિ તુષારાવૃતમણ્ડલમ્ ॥

રેણુધ્વસ્તં દીર્ઘભુજં માતઙ્ગમિવ વિક્રમે ।
વૃતં ભૂતગણૈર્ઘોરૈઃ ક્રવ્યાદૈશ્ચ સમન્તતઃ ॥

યથા ધનં લિપ્સમાનૈર્ભૃત્યૈર્નૃપતિસત્તમમ્ । ભ્રુકુટીકૃતવક્ત્રાન્તં ક્રોધાદુદ્વૃત્તચક્ષુષમ્ ।
સામર્ષં તં નરવ્યાઘ્રં ભૌમં નિપતિતં તથા ॥

તે તં દૃષ્ટ્વા મહેષ્વાસં ભૂતલે પતિતં નૃપમ્ ।
મોહમભ્યાગમન્સર્વે કૃપપ્રભૃતયો રથાઃ ॥

અવતીર્ય રથેભ્યશ્ચ પ્રાદ્રવન્રાજસન્નિધૌ ।
દુર્યોધનં ચ સમ્પ્રાપ્ય સર્વે ભૂમાવુપાવિશન્ ॥

તતો દ્રૌણિર્મહારાજ બાષ્પપૂર્ણેક્ષણઃ શ્વસન્ ।
ઉવાચ ભરતશ્રેષ્ઠં સર્વલોકેશ્વરેશ્વરમ્ ॥

ન નૂનં વિદ્યતે પુણ્યં માનુષે કિઞ્ચિદેવ હિ ।
યત્ર ત્વં પુરુષવ્યાઘ્ર શેષે પાંસુષુ રૂષિતઃ ॥

ભૂત્વા હિ નૃપતિઃ પૂર્વં સમાજ્ઞાપ્ય ચ મેદિનીમ્ ।
કથમેકોઽદ્ય રાજેન્દ્ર તિષ્ઠસે નિર્જને વને ॥

દુઃશાસનં ન પશ્યામિ નાપિ કર્ણં મહારથમ્ ।
નાપિ તાન્સુહૃદઃ સર્વાન્કિમિદં ભરતર્ષભ ॥

દુઃખં નૂનં કૃતાન્તસ્ય ગતિં જ્ઞાતું કથઞ્ચન ।
લોકનાથો ભવાન્યત્ર શેષે પાંસુષુ રૂષિતઃ ॥

એષ મૂર્ધાભિષિક્તાનામગ્રે ગત્વા પરન્તપઃ ।
સતૃણં ગ્રસતે પાંસું પશ્ય કાલસ્ય પર્યયમ્ ॥

ક્વ તે તદમલં છત્રં વ્યજનં ક્વ ચ પાર્થિવ ।
સા ચ તે મહતી સેના ક્વ ગતા પાર્થિવોત્તમ ॥

દુર્વિજ્ઞેયા ગતિર્નૂનં કાર્યાણાં કારણાન્તરે ।
યો વૈ લોકગુરુર્નાથો ભવાનેતાં દશાં ગતાઃ ॥

અધ્રુવા સર્વમર્ત્યેષુ ધ્રુવૈવ શ્રીર્વિચિન્ત્યતે ।
ભવતો વ્યસનં દૃષ્ટ્વા શક્રવિસ્પર્ધિનો ભૃશમ્ ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા દુઃખિતસ્ય વિશેષતઃ ।
ઉવાચ રાજન્પુત્રસ્તે પ્રાપ્તકાલમિદં વચઃ ॥

વિમૃજ્ય નેત્રે પાણિભ્યાં શોકજં બાષ્પમુત્સૃજન્ ।
કૃપાદીન્સ તદા વીરાન્સર્વાનેવ નરાધિપઃ ॥

ઈદૃશો લોકધર્મોઽયં ધાત્રા નિર્દિષ્ટ ઉચ્યતે ।
વિનાશઃ સર્વભૂતાનાં કાલપર્યાયકારિતઃ ॥

સોઽયં માં સમનુપ્રાપ્તઃ પ્રત્યક્ષો ભવતાં હિ યઃ ।
પૃથિવીં પાલયિત્વાઽહમેતાં નિષ્ઠામુપાગતઃ ॥

દિષ્ટ્યા નાહં પરાવૃત્તો યુદ્ધે કસ્યાઞ્ચિદાપદિ ।
દિષ્ટ્યાઽહં નિહતઃ પાપૈશ્ચલેનૈવ વિશેષતઃ ॥

ઉત્સાહશ્ચ કૃતો નિત્યં મયા દિષ્ટ્યા યુયુત્સતા ।
દિષ્ટ્યા ચાસ્મિન્હતો યુદ્ધે નિહતજ્ઞાતિબાન્ધવઃ ॥

દિષ્ટ્યા ચ વોઽહં પશ્યામિ મુક્તાનસ્માજ્જનક્ષયાત્ ।
સ્વસ્તિયુક્તાંશ્ચ કલ્યાણાંસ્તન્મે પ્રિયમનુત્તમમ્ ॥

મા ભવન્તોઽત્ર તપ્યન્તાં સૌહૃદાન્નિધનેન મે ।
યદિ વેદાઃ પ્રમાણં વો જિતા લોકા મયાઽક્ષયાઃ ॥

જાનમાનઃ પ્રભાવં ચ કૃષ્ણસ્યામિતતેજસઃ ।
તેન ન ચ્યાવિતશ્ચાહં ક્ષત્રધર્માત્સ્વનુષ્ઠિતાત્ ॥

સ મયા સમનુપ્રાપ્તો નાસ્મિ શોચ્યઃ કથઞ્ચન । કૃતં ભવદ્ભિઃ સદૃશમનુરૂપમિવાત્મનઃ ।
યતિતં વિજયે શક્ત્યા દૈવં તુ દુરતિક્રમમ્ ॥

એતાવદુક્ત્વા વચનં બાષ્પવ્યાકુલલોચનઃ ।
તૂષ્ણીબભૂવ રાજેન્દ્ર રુજાઽસૌ વિહ્વલો ભૃશમ્ ॥

તથા દૃષ્ટ્વા તુ રાજાનં બાષ્પશોકસમન્વિતમ્ ।
દ્રૌણિઃ ક્રોધેન જજ્વાલ યથા વહ્નિર્જગત્ક્ષયે ॥

સ ચ ક્રોધસમાવિષ્ટઃ પાણૌ પાણિં નિપીડ્ય ચ ।
બાષ્પવિહ્વલયા વાચા રાજાનમિદમબ્રવીત્ ॥

પિતા મે નિહતઃ ક્ષુદ્રૈઃ સુનૃશંસેન કર્મણા ।
ન તથા તેન તપ્યામિ તથા રાજંસ્ત્વયાઽદ્ય વૈ ॥

શૃણુ ચેદં વચો મહ્યં સત્યેન વદતઃ પ્રભો ।
ઇષ્ટાપૂર્તેન દાનેન ધર્મેણ સુકૃતેન ચ ॥

અદ્યાહં સર્વપાઞ્ચાલાન્વાસુદેવસ્ય પશ્યતઃ ।
અદ્ય રાત્રૌ મહારાજ નિહનિષ્યામિ પાણ્ડવાન્ ॥

અનુજ્ઞાં તુ મહારાજ ભવાન્મે દાતુમર્હતિ ॥

તચ્છ્રુત્વા વચનં દ્રૌણેર્ધૃતરાષ્ટ્ર તવાત્મજઃ । મનસઃ પ્રીતિજનનં કૃપં વચનમબ્રવીત્ ।
દુર્યોધન ઉવાચ ।
આચાર્ય શીઘ્રં કલશં જલપૂર્ણં સમાનય ॥

સ તદ્વચનમાજ્ઞાય રાજ્ઞો બ્રાહ્મણસત્તમઃ ।
કલશં પૂર્ણમાદાય રાજ્ઞોઽન્તિકમુપાગમત્ ॥

તમબ્રવીન્મહારાજ પુત્રસ્તવ વિશામ્પતે । મમાજ્ઞયા દ્વિજશ્રેષ્ઠ દ્રોણપુત્રોઽભિષિચ્યતામ્ ।
સૈનાપત્યેન ભદ્રં તે મમ ચેદિચ્છસિ પ્રિયમ્ ॥

રાજ્ઞો નિયોગાદ્યોદ્વવ્યં બ્રાહ્મણેન વિશેષતઃ ।
વર્તતા ક્ષત્રધર્મેણ હ્યેવં ધર્મવિદો વિદુઃ ॥

રાજ્ઞસ્તુ વચનં શ્રુત્વા કૃપઃ શારદ્વતસ્તતઃ ।
દ્રૌણિં રાજ્ઞો નિયોગેન સૈનાપત્યેઽભ્યષેચયત્ ॥

સોઽભિષિક્તો મહારાજ પરિષ્વજ્ય નૃપોત્તમમ્ ।
પ્રયયૌ સિંહનાદેન દિશઃ સર્વા વિનાદયન્ ॥

દુર્યોધનોઽપિ રાજેન્દ્ર શોણિતેન પરિપ્લુતઃ ।
તાં નિશાં પ્રતિપેદેઽથ સર્વભૂતભયાવહામ્ ॥

અપક્રમ્ય તુ તે તૂર્ણં તસ્માદાયોધનાન્નૃપ ।
શોકસંવિગ્નમનસશ્ચિન્તામાપેદિરે ભૃશમ્ ॥

અતઃ પરં સૌપ્તિકં પર્વ ભવિષ્યતિ । તસ્યાયમાદ્યઃ શ્લોકઃ ।
સઞ્જય ઉવાચ ।
તતસ્તે સહિતાઃ સર્વે પ્રયાતા દક્ષિણામુખાઃ । ઉપાસ્તમયવેલાયાં શિબિરાભ્યાશમાગતાઃ ॥