મહાભારત · અધ્યાય 1.99

રાજન્સર્ષપમાત્રાણિ પરચ્છિદ્રાણિ પશ્યસિ ।
આત્મનો બિલ્વમાત્રાણિ પશ્યન્નપિ ન પશ્યસિ ॥

મેનકા ત્રિદશેષ્વેવ ત્રિદશાશ્ચાનુ મેનકામ્ ।
મમૈવોદ્રિચ્યતે જન્મ દુષ્યન્ત તવ જન્મતઃ ॥

ક્ષિતૌ ચરસિ રાજંસ્ત્વમન્તરિક્ષે ચરામ્યહમ્ ।
આવયોરન્તરં પશ્ય મેરુસર્ષપયોરિવ ॥

મહેન્દ્રસ્ય કુબેરસ્ય યમસ્ય વરુણસ્ય ચ ।
ભવનાન્યનુસંયામિ પ્રભાવં પશ્ય મે નૃપ ॥

પુરા નરવરઃ પુત્ર ઉર્વશ્યાં જનિતસ્તદા ।
આયુર્નામ મહારાજ તવ પૂર્વપિતામહઃ ॥

મહર્ષયશ્ચ બહવઃ ક્ષત્રિયાશ્ચ પરન્તપાઃ । અપ્સરઃસુ ઋષીણાં ચ માતૃદોષો ન વિદ્યતે ॥

સત્યશ્ચાપિ પ્રવાદોઽયં પ્રવક્ષ્યામિ ચ તે નૃપ ।
નિદર્શનાર્થં ન દ્વેષાચ્છ્રુત્વા તત્ક્ષન્તુમર્હસિ ॥

વિરૂપો યાવદાદર્શે નાત્મનો વીક્ષતે મુખમ્ ।
મન્યતે તાવદાત્માનમન્યેભ્યો રૂપવત્તરમ્ ॥

યદા તુ રૂપમાદર્શે વિરૂપં સોઽભિવીક્ષતે ।
તદા હ્રીમાંસ્તુ જાનીયાદન્તરં નેતરં જનમ્ ॥

અતીવ રૂપસમ્પન્નો ન કઞ્ચિદવમન્યતે ।
અતીવ જલ્પન્દુર્વાચો ભવતીહ વિહેતુકઃ ॥

પાંસુપાતેન હૃષ્યન્તિ કુઞ્જરા મદશાલિનઃ ।
તથા પરિવદન્નન્યાન્હૃષ્ટો ભવતિ દુર્મતિઃ ॥

સત્યધર્મચ્યુતાત્પુંસઃ ક્રુદ્ધાદાશીવિષાદિવ ।
સુનાસ્તિકોપ્યુદ્વિજતે જનઃ કિં પુનરાસ્તિકઃ ॥

સ્વયમુત્પાદ્ય પુત્રં વૈ સદૃશં યોઽવમન્યતે ।
તસ્ય દેવાઃ શ્રિયં ઘ્નન્તિ તત્રૈનં કલિરાવિશેત્ ॥

અભવ્યેઽપ્યનૃતેઽશુદ્ધે નાસ્તિકે પાપકર્મણિ । દુરાચારે કલિર્હ્યાશુ ન કલિર્ધર્મચારિષુ ॥

મૂર્ખો હિ જલ્પતાં પુંસાં શ્રુત્વા વાચઃ શુભાશુભાઃ ।
અશુભં વાક્યમાદત્તે પુરીષમિવ સૂકરઃ ॥

પ્રાજ્ઞસ્તુ જલ્પતાં પુંસાં શ્રુત્વા વાચઃ શુભાશુભાઃ ।
ગુણવદ્વાક્યમાદત્તે હંસઃ ક્ષીરમિવામ્ભસિ ॥

આત્મનો દુષ્ટભાવત્વં જાનન્નીચોઽપ્રસન્નધીઃ ।
પરેષામપિ જાનાતિ સ્વધર્મસદૃશાન્ગુણાન્ ॥

દહ્યમાનાસ્તુ તીવ્રેણ નીચાઃ પરયશોગ્નિના । અશક્તાસ્તદ્ગતિં ગન્તું તતો નિન્દાં પ્રકુર્વતે ॥

અન્યાન્પરિવદન્સાધુર્યથા હિ પરિતપ્યતે ।
તથા પરિવદન્નન્યાન્હૃષ્ટો ભવતિ દુર્જનઃ ॥

અપવાદરતા મૂર્ખા ભવન્તિ હિ વિશેષતઃ । નાપવાદરતાઃ સન્તો ભવન્તિ સ્મ વિશેષતઃ ॥

અભિવાદ્ય યથા વૃદ્ધાન્સાધુર્ગચ્છતિ નિર્વૃતિમ્ ।
એવં સજ્જનમાક્રુશ્ય મૂર્ખો ભવતિ નિર્વૃતઃ ॥

સુખં જીવન્ત્યદોષજ્ઞા મૂર્ખા દોષાનુદર્શિનઃ ।
યથા વાચ્યાઃ પરૈઃ સન્તઃ પરાનાહુસ્તથાવિધાન્ ॥

અતો હાસ્યતરં લોકે કિઞ્ચિદન્યન્ન વિદ્યતે ।
યદિ દુર્જન ઇત્યાહુઃ સજ્જનં દુર્જનાઃ સ્વયમ્ ॥

દારુણાલ્લોકસન્ક્લેશાદ્દુઃખમાપ્નોત્યસંશયમ્ ॥ કુલવંશપ્રતિષ્ઠાં હિ પિતરઃ પુત્રમબ્રુવન્ ॥

ઉત્તમં સર્વધર્માણાં તસ્માત્પુત્રં તુ ન ત્યજેત્ ।
સ્વપત્નીપ્રભવાઁલ્લબ્ધાન્કૃતાન્સમયવર્ધિતાન્ ॥

ક્રીતાન્કન્યાસુ ચોત્પન્નાન્પુત્રાન્વૈ મનુરબ્રવીત્ ।
તે ચ ષડ્વન્ધુદાયાદાઃ ષડદાયાદબાન્ધવાઃ ॥

ધર્મકૃત્યવહા નૄણાં મનસઃ પ્રીતિવર્ધનાઃ ।
ત્રાયન્તે નરકાજ્જાતાઃ પુત્રા ધર્મપ્લવાઃ પિતૄન્ ॥

સ ત્વં નૃપતિશાર્દૂલ ન પુત્રં ત્યક્તુમર્હસિ ।
તસ્માત્પુત્રં ચ સત્યં ચ પાલયસ્વ મહીપતે ॥

ઉભયં પાલયસ્વૈતન્નાનૃતં વક્તુમર્હસિ । આત્માનં સત્યધર્મૌ ચ પાલયેથા મહીપતે ।
નરેન્દ્રસિંહ કપટં ન હિ વોઢું ત્વમર્હસિ ॥

વરં કૂપશતાદ્વાપી વરં વાપીશતાત્ક્રતુઃ ।
વરં ક્રતુશતાત્પુત્રઃ સત્યં પુત્રશતાદ્વરમ્ ॥

અશ્વમેધસહસ્રં ચ સત્યં ચ તુલયા ધૃતમ્ ।
અશ્વમેધસહસ્રાદ્ધિ સત્યમેવ વિશિષ્યતે ॥

સર્વવેદાધિગમનં સર્વતીર્થાવગાહનમ્ ।
સત્યસ્યૈવ ચ રાજેન્દ્ર કલાં નાર્હતિ ષોડશીમ્ ॥

નાસ્તિ સત્યસમો ધર્મો ન સત્યાદ્વિદ્યતે પરમ્ ।
ન હિ તીવ્રતરં પાપમનૃતાદિહ વિદ્યતે ॥

રાજન્સત્યં પરો ધર્મઃ સત્યાચ્ચ સમયઃ પરઃ ।
માત્યાક્ષીઃ સમયં રાજન્સત્યં સઙ્ગતમસ્તુ તે ॥

યઃ પાપો ન વિજાનીયાત્કર્મ કૃત્વા નરાધિપ ।
ન હિ તાદૃક્પરં પાપમનૃતાદિહ વિદ્યતે ॥

યસ્ય તે હૃદયં વેદ સત્યસ્યૈવાનૃતસ્ય ચ ।
કલ્યાણાવેક્ષણં તસ્માત્કર્તુમર્હસિ ધર્મતઃ ॥

યો ન કામાન્ન ચ ક્રોધાન્ન દ્રોહાદતિવર્તતે । અમિત્રં વાપિ મિત્રં વા સ એવોત્તમપૂરુષઃ ॥

અનૃતશ્ચેત્પ્રસઙ્ગસ્તે શ્રદ્દધાસિ ન ચેત્સ્વયમ્ ।
આશ્રમં ગન્તુમિચ્છામિ ત્વાદૃશો નાસ્તિ સઙ્ગતં ॥

પુત્રત્વે શઙ્કમાનસ્ય ત્વં બુદ્ધ્યા નિશ્ચયં કુરુ ।
ગતિઃ સ્વરઃ સ્મૃતિઃ સત્વં શીલં વિદ્યા ચ વિક્રમઃ ॥

ધૃષ્ણુપ્રકૃતિભાવૌ ચ આવર્તા રોમરાજયઃ ।
સમા યસ્ય યદા સ્યુસ્તે તસ્ય પુત્રો ન સંશયઃ ॥

સાદૃશ્યેનોદ્ધઋતં બિમ્બં તવ દેહાદ્વિશામ્પતે ।
તાતેતિ ભાષમાણં વૈ મા સ્મ રાજન્વૃથા કૃથાઃ ॥

ઋતે ચ ગર્દભીક્ષીરાત્પયઃ પાસ્યતિ મે સુતઃ । ઋતેપિ ત્વાં ચ દુષ્યન્ત શૈલરાજાવતંસિકામ્ ।
ચતુરન્તામિમામુર્વીં પુત્રો મે પાલયિષ્યતિ ॥

શકુન્તલે તવ સુતશ્ચક્રવર્તી ભવિષ્યતિ ।
એવમુક્તં મહેન્દ્રેણ ભવિષ્યતિ ન ચાન્યથા ॥

સાક્ષિત્વે બહવો હ્યુક્તા દેવદૂતાદયો મયા ।
ન બ્રુવન્તિ તથા સત્યમુતાહો નાનૃતં કિલ ॥

અસાક્ષિણી મન્દબાગ્યા ગમિષ્યામિ યથાગતમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એતાવદુક્ત્વા વચનં પ્રાતિષ્ઠત શકુન્તલા ।
તસ્યાઃ ક્રોધસમુત્થોગ્નિઃ સધૂમો મૂર્ધ્ન્યદૃશ્યત ॥

સન્નિયમ્યાત્મનોઽઙ્ગેષુ તતઃ ક્રોધાગ્નિમાત્મજમ્ ।
પ્રસ્થિતૈવાનવદ્યાઙ્ગી સહ પુત્રેણ વૈ વનમ્ ॥