મહાભારત · અધ્યાય 1.92

તતો ગચ્છન્મહાબાહુરેકોઽમાત્યાન્વિસૃજ્ય તાન્ ।
નાપશ્યચ્ચાશ્રમે તસ્મિંસ્તમૃષિં સંશિતવ્રતમ્ ॥

સોઽપશ્યમાનસ્તમૃષિં શૂન્યં દૃષ્ટ્વા તથાઽશ્રમમ્ ।
ઉવાચ ક ઇહેત્યુચ્ચૈર્વનં સન્નાદયન્નિવ ॥

શ્રુત્વાઽથ તસ્ય તં શબ્દં કન્યા શ્રીરિવ રૂપિણી ।
નિશ્ચક્રામાશ્રમાત્તસ્માત્તાપસીવેષધારિણી ॥

સા તં દૃષ્ટ્વૈવ રાજાનં દુષ્યન્તમસિતેક્ષણા ।
સુપ્રીતાઽભ્યાગતં તં તુ પૂજ્યં પ્રાપ્તમથેશ્વરમ્ ॥

રૂપયૌવનસમ્પન્ના શીલાચારવતી શુભા ।
સા તમાયતપદ્માક્ષં વ્યૂઢોરસ્કં મહાભુજમ્ ॥

સિંહસ્કન્ધં દીર્ઘબાહું સર્વલક્ષણપૂજિતમ્ । સ્પૃષ્ટં મધુરયા વાચા સાઽબ્રવીજ્જનમેજયા ॥

સ્વાગતં ત ઇતિ ક્ષિપ્રમુવાચ પ્રતિપૂજ્ય ચ ।
આસનેનાર્ચયિત્વા ચ પાદ્યેનાર્ઘ્યેણ ચૈવ હિ ॥

પપ્રચ્છાનામયં રાજન્કુશલં ચ નરાધિપમ્ ।
યથાવદર્ચયિત્વાઽથ પૃષ્ટ્વા ચાનામયં તદા ॥

ઉવાચ સ્મયમાનેવ કિં કાર્યં ક્રિયતામિતિ ।
આશ્રમસ્યાભિગમને કિં ત્વં કાર્યં ચિકીર્ષસિ ॥

કસ્ત્વમદ્યેહ સમ્પ્રાપ્તો મહર્ષેરાશ્રમં શુભમ્ । તામબ્રવીત્તતો રાજા કન્યાં મધુરભાષિણીમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા સર્વાનવદ્યાઙ્ગીં યથાવત્પ્રતિપૂજિતઃ ।
રાજર્ષેસ્તસ્ય પુત્રોઽહમિલિનસ્ય મહાત્મનઃ ॥

દુષ્યન્ત ઇતિ મે નામ સત્યં પુષ્કરલોચને । આગતોઽહં મહાભાગમૃષિં કણ્વમુપાસિતુમ્ ॥

ક્વ ગતો ભગવાન્ભદ્રે ગન્મમાચક્ષ્વ શોભને ।
શકુન્તલોવાચ ।
ગતઃ પિતા મે ભગવાન્ફલાન્યાહર્તુમાશ્રમાત્ ।
મુહૂર્તં સમ્પ્રતીક્ષસ્વ દ્રષ્ટાસ્યેનમુપાગતમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અપશ્યમાનસ્તમૃષિં તથા ચોક્તસ્તયા ચ સઃ ।
તાં દૃષ્ટ્વા ચ વરારોહાં શ્રીમતીં ચારુહાસિનીમ્ ॥

વિભ્રાજમાનાં વપુષા તપસા ચ દમેન ચ ।
રૂપયૌવનસમ્પન્નામિત્યુવાચ મહીપતિઃ ॥

કા ત્વં કસ્યાસિ સુશ્રોણિ કિમર્થં ચાગતા વનમ્ ।
એવંરૂપગુણોપેતા કુતસ્ત્વમસિ શોભને ॥

દર્શનાદેવ હિ શુભે ત્વયા મેઽપહૃતં મનઃ ।
ઇચ્છામિ ત્વામહં જ્ઞાતું તન્મમાચક્ષ્વ શોભને ॥

સ્થિતોસ્મ્યમિતસૌભાગ્યે વિવક્ષુશ્ચાસ્મિ કિઞ્ચન ।
શૃણુ મે નાગનાસોરુ વચનં મત્તકાશિનિ ॥

રાજર્ષેરન્વયે જાતઃ પૂરોરસ્મિ વિશેષતઃ ।
વૃણ્વે ત્વામદ્ય સુશ્રોણિ દુષ્યન્તો વરવર્ણિનિ ॥

ન મેઽન્યત્ર ક્ષત્રિયાયા મનો જાતુ પ્રવર્તતે ।
ઋષિપુત્રીષુ ચાન્યાસુ નાવરાસુ પરાસુ ચ ॥

તસ્માત્પ્રણિહિતાત્માનં વિદ્દિ માં કલભાષિણિ ।
યસ્યાં મે ત્વયિ ભાવોઽસ્તિ ક્ષત્રિયા હ્યસિ કા વદા ॥

ન હિ મે ભીરુ વિપ્રાયાં મનઃ પ્રસહતે ગતિમ્ । ભજે ત્વામાયતાપાઙ્ગે ભક્તં ભજિતુમર્હસિ ।
ભુઙ્ક્ષ રાજ્યં વિશાલાક્ષિ બુદ્ધિં માત્વન્યથા કૃથાઃ ॥

એવમુક્તા તુ સા કન્યા તેન રાજ્ઞા તમાશ્રમે ।
ઉવાચ હસતી વાક્યમિદં સુમધુરાક્ષરમ્ ॥

કણ્વસ્યાહં ભગવતો દુષ્યન્ત દુહિતા મતા ।
તપસ્વિનો ધૃતિમતો ધર્મજ્ઞસ્ય મહાત્મનઃ ॥

અસ્વતન્ત્રાસ્મિ રાજેન્દ્ર કાશ્યપો મે ગુરુઃ પિતા । તમેવ પ્રાર્થય સ્વાર્થં નાયુક્તં કર્તુમર્હસિ ॥
દુષ્યન્ત ઉવાચ ।

ઊર્ધ્વરેતા મહાભાગે ભગવાઁલ્લોકપૂજિતઃ ।
ચલેદ્ધિ વૃત્તાદ્ધર્મોપિ ન ચલેત્સંશિતવ્રતઃ ॥

કથં ત્વં તસ્ય દુહિતા સમ્ભૂતા વરવર્ણિની ।
સંશયો મે મહાનત્ર તન્મે છેત્તુમિહાર્હસિ ॥
શકુન્તલોવાચ ।

યથાઽયમાગમો મહ્યં યથા ચેદમભૂત્પુરા ।
અન્યથા સન્તમાત્માનમન્યથા સત્સુ ભાષતે ॥

સ પાપેનાવૃતો મૂર્ખસ્તેન આત્માપહારકઃ । શૃણુ રાજન્યથાતત્ત્વં યથાઽસ્મિ દુહિતા મુનેઃ ॥

ઋષિઃ કશ્ચિદિહાગમ્ય મમ જન્માભ્યચોદયત્ ।
ઊર્ધ્વરેતા યથાસિ ત્વં કુતસ્ત્વેયં શકુન્તલા ॥

પુત્રી ત્વત્તઃ કથં જાતા તત્ત્વં મે બ્રૂહિ કાશ્યપ । તસ્મૈ પ્રોવાચ ભગવાન્યથા તચ્છૃણુ પાર્થિવા ॥
કણ્વ ઉવાચ ।

તપ્યમાનઃ કિલ પુરા વિશ્વામિત્રો મહત્તપઃ ।
સુભૃશં તાપયામાસ શક્રં સુરગણેશ્વરમ્ ॥

તપસા દીપ્તવીર્યોઽયં સ્થાનાન્માં ચ્યાવયેદિતિ ।
ભીતઃ પુરન્દરસ્તસ્માન્મેનકામિદમબ્રવીત્ ॥

ગુણૈરપ્સરસાં દિવ્યૈર્મેનકે ત્વં વિશિષ્યસે ।
શ્રેયો મે કુરુ કલ્યાણિ યત્ત્વાં વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ ॥

અસાવાદિત્યશઙ્કાશો વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ ।
તપ્યમાનસ્તપો ઘોરં મમ કમ્પયતે મનઃ ॥

મેનકે તવ ભારોઽયં વિશ્વામિત્રઃ સુમધ્યમે ।
શંસિતાત્મા સુદુર્ધર્ષ ઉગ્રે તપસિ વર્તતે ॥

સ માં ન ચ્યાવયેત્સ્થાનાત્તં વૈ ગત્વા પ્રલોભય ।
ચર તસ્ય તપોવિઘ્નં કુરુ મે પ્રિયમુત્તમમ્ ॥

રૂપયૌવનમાધુર્યચેષ્ટિતસ્મિતભાષણૈઃ ।
લોભયિત્વા વરારોહે તપસસ્તં નિવર્તય ॥
મેનકોવાચ ।

મહાતેજાઃ સ ભગવાંસ્તથૈવ ચ મહાતપાઃ ।
કોપનશ્ચ તથા હ્યેનં જાનાતિ ભગવાનપિ ॥

તેજસ્તપસશ્ચૈવ કોપસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।
ત્વમપ્યુદ્વિજસે યસ્ય નોદ્વિજેયમહં કથમ્ ॥

મહાભાગં વસિષ્ઠં યઃ પુત્રૈરિષ્ટૈર્વ્યયોજયત્ ।
ક્ષત્રજાતશ્ચ યઃ પૂર્વમભવદ્બ્રાહ્મણો બલાત્ ॥

શૌચાર્થં યો નદીં ચક્રે દુર્ગમાં બહુભિર્જલૈઃ ।
યાં તાં પુણ્યતમાં લોકે કૌશિકીતિ વિદુર્જનાઃ ॥

બભાર યત્રાસ્ય પુરા કાલે દુર્ગે મહાત્મનઃ ।
દારાન્મતઙ્ગો ધર્માત્મા રાજર્ષિર્વ્યાધતાં ગતઃ ॥

અતીતકાલે દુર્ભિક્ષે અભ્યેત્ય પુનરાક્ષમમ્ ।
મુનિઃ પારેતિ નદ્યા વૈ નામ ચક્રે તદા પ્રભુઃ ॥

મતઙ્ગં યાજયાઞ્ચક્રે યત્ર પ્રીતમનાઃ સ્વયમ્ ।
ત્વં ચ સોમં ભયાદ્યસ્ય ગતઃ પાતું સુરેશ્વર ॥

ચકારાન્યં ચ લોકં વૈ ક્રુદ્ધો નક્ષત્રસમ્પદા । પ્રતિશ્રવણપૂર્વાણિ નક્ષત્રાણિ ચકાર યઃ ।
ગુરુશાપહતસ્યાપિ ત્રિશઙ્કોઃ શરણં દદૌ ॥

બ્રહ્મર્ષિશાપં રાજર્ષિઃ કથં મોક્ષ્યતિ કૌશિકઃ ।
અવમત્ય તદા દેવૈર્યજ્ઞાઙ્ગં તદ્વિનાશિતમ્ ॥

અન્યાનિ ચ મહાતેજા યજ્ઞાઙ્ગાન્યસૃજત્પ્રભુઃ ।
નિનાય ચ તદા સ્વર્ગં ત્રિશઙ્કું સ મહાતપાઃ ॥

એતાનિ યસ્ય કર્માણિ તસ્યાહં ભૃશમુદ્વિજે ।
યથાઽસૌ ન દહેત્ક્રુદ્ધસ્તથાઽજ્ઞાપય માં વિભો ॥

તેજસા નિર્દહેલ્લોકાન્કમ્પયેદ્ધરણીં પદા ।
સન્ક્ષિપેચ્ચ મહામેરું તૂર્ણમાવર્તયેદ્દિશઃ ॥

તાદૃશં તપસા યુક્તં પ્રદીપ્તમિવ પાવકમ્ ।
કથમસ્મદ્વિધા નારી જિતેન્દ્રિયમભિસ્પૃશેત્ ॥

હુતાશનમુખં દીપ્તં સૂર્યચન્દ્રાક્ષિતારકમ્ ।
કાલજિહ્વં સુરશ્રેષ્ઠ કથમસ્મદ્વિધા સ્પૃશેત્ ॥

યમશ્ચ સોમશ્ચ મહર્ષયશ્ચ સાધ્યા વિશ્વે વાલસ્વિલ્યાશ્ચ સર્વે ।
એતેઽપિ યસ્યોદ્વિજન્તે પ્રભાવા- ત્તસ્માત્કસ્માન્માદૃશી નોદ્વિજેત ॥

ત્વયૈવમુક્તા ચ કથં સમીપ- મૃષેર્ન ગચ્છેયમહં સુરેન્દ્ર ।
રક્ષાં ચ મે ચિન્તય દેવરાજ યથા ત્વદર્થં રક્ષિતાઽહં ચરેયમ્ ॥

કામં તુ મે મારુતસ્તત્ર વાસઃ પ્રક્રીડિતાયા વિવૃણોતુ દેવ ।
ભવેચ્ચ મે મન્મથસ્તત્ર કાર્યે સહાયભૂતસ્તુ તવ પ્રસાદાત્ ॥

વનાચ્ચ વાયુઃ સુરભિઃ પ્રવાયા- ત્તસ્મિન્કાલે તમૃષિં લોભયન્ત્યાઃ ।
તથેત્યુક્ત્વા વિહિતે ચૈવ તસ્મિં- સ્તતો યયૌ સાઽશ્રમં કૌશિકસ્ય ॥