મહાભારત · અધ્યાય 1.91

તતો મૃગસહસ્રાણિ હત્વા સબલવાહનઃ ।
તત્ર મેઘઘનપ્રખ્યં સિદ્ધચારણસેવિતમ્ ॥

વનમાલોકયામાસ નગરાદ્યોજનદ્વયે ।
મૃગાનનુચરન્વન્યાઞ્શ્રમેણ પરિપીડિતઃ ॥

મૃગાનનુચરન્રાજા વેગેનાશ્વાનચોદયત્ ।
રાજા મૃગપ્રસઙ્ગેન વનમન્યદ્વિવેશ હ ॥

એક એવોત્તમબલઃ ક્ષુત્પિપાસાશ્રમાન્વિતઃ ।
સ વનસ્યાન્તમાસાદ્ય મહચ્છૂન્યં સમાસદત્ ॥

તચ્ચાપ્યતીત્ય નૃપતિરુત્તમાશ્રમસંયુતમ્ ।
મનઃપ્રહ્લાદજનનં દૃષ્ટિકાન્તમતીવ ચ ॥

સીતમારુતસંયુક્તં જગામાન્યન્મહદ્વનમ્ ।
પુષ્પિતૈઃ પાદપૈઃ કીર્ણમતીવ સુખશાદ્વલમ્ ॥

વિપુલં મધુરારાવૈર્નાદિતં વિહગૈસ્તથા ।
પુંસ્કોકિલનિનાદૈશ્ચ ઝિલ્લીકગણનાદિતમ્ ॥

પ્રવૃદ્ધવિટપૈર્વૃક્ષૈઃ સુખચ્છાયૈઃ સમાવૃતમ્ ।
ષટ્પદાઘૂર્ણિતતલં લક્ષ્મ્યા પરમયા યુતમ્ ॥

નાપુષ્પઃ પાદપઃ કશ્ચિન્નાફલો નાપિ કણ્ટકી ।
ષટ્પદૈર્નાપ્યપાકીર્ણસ્તસ્મિન્વૈ કાનનેઽભવત્ ॥

વિગહૈર્નાદિતં પુષ્પૈરલઙ્કૃતમતીવ ચ ।
સર્વર્તુકુસુમૈર્વૃક્ષૈઃ સુખચ્છાયૈઃ સમાવૃતમ્ ॥

મનોરમં સહેષ્વાસો વિવેશ વનમુત્તમમ્ ।
મારુતા કલિતાસ્તત્ર દ્રુમાઃ કુસુમશાખિનઃ ॥

પુષ્પવૃષ્ટિં વિચિત્રાં તુ વ્યસજંસ્તે પુનઃ પુનઃ ।
દિવસ્પૃશોઽથ સન્ઘુષ્ટાઃ પક્ષિભિર્મધુરસ્વનૈઃ ॥

વિરેજુઃ પાદપાસ્તત્ર વિચિત્રકુસુમામ્બરાઃ ।
તેષાં તત્ર પ્રવાલેષુ પુષ્પભારાવનામિષુ ॥

રુવન્તિ રાવાન્મધુરાન્ષટ્પદા મધુલિપ્સવઃ ।
તત્ર પ્રદેશાંશ્ચ બહૂન્કુસુમોત્કરમણ્ડિતાન્ ॥

લતાગૃહપરિક્ષિપ્તાન્મનસઃ પ્રીતિવર્ધનાન્ ।
સમ્પશ્યન્સુમહાતેજા બભૂવ મુદિતસ્તદા ॥

પરસ્પરાશ્લિષ્ટશાખૈઃ પાદપૈઃ કુસુમાન્વિતૈઃ ।
અશોભત વનં તત્તુ મહેન્દ્રધ્વજસન્નિભૈઃ ॥

સિદ્ધચારણસઙ્ઘૈશ્ચ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણૈઃ ।
સેવિતં વનમત્યર્થં મત્તવાનરકિન્નરૈઃ ॥

સુખઃ શીતઃ સુગન્ધી ચ પુષ્પરેણુવહોઽનિલઃ ।
પરિક્રામન્વને વૃક્ષાનુપૈતીવ રિરંસયા ॥

એવન્ગુણસમાયુક્તં દદર્શ સ વનં નૃપઃ ।
નદીકચ્છોદ્ભં કાન્તમુચ્છ્રિતધ્વજસન્નિભમ્ ॥

પ્રેક્ષમાણો વનં તત્તુ સુપ્રહૃષ્ટવિહઙ્ગમમ્ ।
આશ્રમપ્રવરં રમ્યં દદર્શ ચ મનોરમમ્ ॥

નાનાવૃક્ષસમાકીર્ણં સમ્પ્રજ્વલિતપાવકમ્ ।
તં તદાઽપ્રતિમં શ્રીમાનાશ્રમં પ્રત્યપૂજયત્ ॥

યતિભિર્વાલખિલ્યૈશ્ચ વૃતં મુનિગણાન્વિતમ્ ।
અગ્ન્યગારૈશ્ચ બહુભિઃ પુષ્પસંસ્તરસંસ્તૃતમ્ ॥

મહાકચ્છૈર્બૃહદ્ભિશ્ચ વિભ્રાજિતમતીવ ચ ।
માલિનીમભિતો રાજન્નદીં પુણ્યાં સુખોદકામ્ ॥

નૈકપક્ષિગણાકીર્ણાં તપોવનમનોરમામ્ ।
તત્રવ્યાલમૃગાન્સૈમ્યાન્પશ્યન્પ્રીતિમવાપ સઃ ॥

તં ચાપ્રતિરથઃ શ્રીમાનાશ્રમં પ્રત્યપદ્યત ।
દેવલોકપ્રતીકાશં સર્વતઃ સુમનોહરમ્ ॥

નદીં ચાશ્રમસંશ્લિષ્ટાં પુણ્યતોયાં દદર્શ સઃ ।
સર્વપ્રાણભૃતાં તત્ર જનનીમિવ ધિષ્ઠિતામ્ ॥

સચક્રવાકપુલિનાં પુષ્પફેનપ્રવાહિનીમ્ ।
સકિન્નરગણાવાસાં વારનર્ક્ષનિષેવિતામ્ ॥

પુણ્યસ્વાધ્યાયસન્ઘુષ્ટા પુલિનૈરુપશોભિતામ્ ।
મત્તવારણશાર્દૂલભુજગેન્દ્રનિષેવિતામ્ ॥

તસ્યાસ્તીરે ભગવતઃ કાશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ ।
આશ્રમપ્રવરં રમ્યં મહર્ષિગણસેવિતમ્ ॥

નદીમાશ્રમસમ્બદ્ધાં દૃષ્ટ્વાશ્રમપદં તથા ।
ચકારાભિપ્રવેશાય મતિં સ નૃપતિસ્તદા ॥

અલઙ્કૃતં દ્વીપવત્યા માલિન્યા રમ્યતીરયા ।
નરનારાયણસ્થાનં ગઙ્ગયેવોપશોભિતમ્ ॥

મત્તબર્હિણસન્ઘુષ્ટં પ્રવિવેશ મહદ્વનમ્ ।
તત્સ ચૈત્રરથપ્રખ્યં સમુપેત્ય નરર્ષભઃ ॥

અતીવ ગુણસમ્પન્નમનિર્દેશ્યં ચ વર્ચસા ।
મહર્ષિં કાશ્યપં દ્રષ્ટુમથ કણ્વં તપોધનમ્ ॥

ધ્વજિનીમશ્વસમ્બાધાં પદાતિગજસઙ્કુલામ્ ।
અવસ્થાપ્ય વનદ્વારિ સેનામિદમુવાચ સઃ ॥

મુનિં વિરજસં દ્રષ્ટું ગમિષ્યામિ તપોધનમ્ ।
કાશ્યપં સ્થીયતામત્ર યાવદાગમનં મમ ॥

તદ્વનં નન્દનપ્રખ્યમાસાદ્ય મનુજેશ્વરઃ ॥
ક્ષુત્પિપાસે જહૌ રાજા મુદં ચાવાપ પુષ્કલામ્ ॥

સામાત્યો રાજલિઙ્ગાનિ સોપનીય નરાધિપઃ ।
પુરોહિતસહાયશ્ચ જગામાશ્રમમુત્તમમ્ ॥

દિદૃક્ષુસ્તત્ર તમૃષિં તપોરાશિમથાવ્યયમ્ । બ્રહ્મલોકપ્રતીકાશમાશ્રમં સોઽભિવીક્ષ્ય હ ।
ષટ્પદોદ્ગીતસન્ઘુષ્ટં નાનાદ્વિજગણાયુતમ્ ॥

વિસ્મયોત્ફુલ્લનયનો રાજા પ્રીતો બભૂવહ । ઋચો બહ્વૃચમુખ્યૈશ્ચ પ્રેર્યમાણાઃ પદક્રમૈઃ ।
શુશ્રાવ મનુજવ્યાઘ્રો વિતતેષ્વિહ કર્મસુ ॥

યજ્ઞવિદ્યાઙ્ગવિદ્ભિશ્ચ યજુર્વિદ્ભિશ્ચ શોભિતમ્ ।
મધુરૈઃ સામગીતૈશ્ચ ઋષિભિર્નિયતવ્રતૈઃ ॥

ભારુણ્ડસામગીતાભિરથર્વશિરસોદ્ગતૈઃ ।
યતાત્મભિઃ સુનિયતૈઃ શુશુભે સ તદાશ્રમઃ ॥

અથર્વવેદપ્રવરાઃ પૂગયજ્ઞિયસામગાઃ ।
સંહિતામીરયન્તિ સ્મ પદક્રમયુતાં તુ તે ॥

શબ્દસંસ્કારસંયુક્તર્બ્રુવદ્ભિશ્ચાપરૈર્દ્વિજૈઃ ।
નાદિતઃ સ બભૌ શ્રીમાન્બ્રહ્મલોક ઇવાપરઃ ॥

યજ્ઞસંસ્તરવિદ્ભિશ્ચ ક્રમશિક્ષાવિશારદૈઃ ।
ન્યાયતત્ત્વાત્મવિજ્ઞાનસમ્પન્નૈર્વેદપારગૈઃ ॥

નાનાવાક્યસમાહારસમવાયવિશારદૈઃ ।
વિશેષકાર્યવિદ્ભિશ્ચ મોક્ષધર્મપરાયણૈઃ ॥

સ્તાપનાક્ષેપસિદ્ધાન્તપરમાર્થજ્ઞતાં ગતૈઃ ।
શબ્દચ્છન્દોનિરુક્તજ્ઞૈઃ કાલજ્ઞાનવિશારદૈઃ ॥

દ્રવ્યકર્મગુણજ્ઞૈશ્ચ કાર્યકારણવેદિભિઃ ।
પક્ષિવાનરરુતજ્ઞૈશ્ચ વ્યાસગ્રન્થસમાશ્રિતૈઃ ॥

નાનાશાસ્ત્રેષુ મુખ્યૈશ્ચ શુશ્રાવ સ્વનમીરિતમ્ ।
લોકાયતિકમુખ્યૈશ્ચ સમન્તાદનુનાદિતમ્ ॥

તત્રતત્ર ચ વિપ્રેન્દ્રાન્નિયતાન્સંશિતવ્રતાન્ ।
જપહોમપરાન્વિપ્રાન્દદર્શ પરવીરહા ॥

આસનાનિ વિચિત્રાણિ રુચિરાણિ મહીપતિઃ ।
પ્રયત્નોપહિતાનિ સ્મ દૃષ્ટ્વા વિસ્મયમાગમત્ ॥

દેવતાયતનાનાં ચ પ્રેક્ષ્ય પૂજાં કૃતાં દ્વિજૈઃ ।
બ્રહ્મલોકસ્થમાત્માનં મેને સ નૃપસત્તમઃ ॥

સ કાશ્યપતપોગુપ્તમાશ્રમપ્રવરં શુભમ્ ।
નાતૃપ્યત્પ્રેક્ષમાણો વૈ તપોવનગુણૈર્યુતમ્ ॥

સ કાશ્યપસ્યાયતનં મહાવ્રતૈ- ર્વૃતં સમાન્તાદૃષિભિસ્તપોધનૈઃ ।
વિવેશ સામાત્યપુરોહિતોઽરિહા વિવિક્તમત્યર્થમનોહરં શુભમ્ ॥