મહાભારત · અધ્યાય 1.84

યદાઽવસો નન્દને કામરૂપી સંવત્સરાણામયુતં શતાનામ્ ।
કિં કારણં કાર્તયુગપ્રધાન હિત્વા ચ ત્વં વસુધામન્વપદ્યઃ ॥
યયાતિરુવાચ ।

જ્ઞાતિઃ સુહૃત્સ્વજનો વા યથેહ ક્ષીણે વિત્તે ત્યજ્યતે માનવૈર્હિ ।
તથા તત્ર ક્ષીણપુણ્યં મનુષ્યં ત્યજન્તિ સદ્યઃ સેશ્વરા દેવસઙ્ઘાઃ ॥
અષ્ટક ઉવાચ ।

તસ્મિન્કથં ક્ષીણપુણ્યા ભવન્તિ સમ્મુહ્યતે મેઽત્ર મનોઽતિમાત્રમ્ ।
કિં વા વિશિષ્ટાઃ કસ્ય ધામોપયાન્તિ તદ્વૈ બ્રૂહિ ક્ષેત્રવિત્ત્વં મતો મે ॥
યયાતિરુવાચ ।

ઇમં ભૌમં નરકં તે પતન્તિ લલાપ્યમાના નરદેવ સર્વે ।
તે કઙ્કગોમાયુબલાશનાર્થે ક્ષીણે પુણ્યે બહુધા પ્રવ્રજન્તિ ॥

તસ્માદેતદ્વર્જનીયં નરેન્દ્ર દુષ્ટં લોકે ગર્હણીયં ચ કર્મ ।
આખ્યાતં તે પાર્થિવ સર્વમેવ ભૂયશ્ચેદાનીં વદ કિં તે વદામિ ॥
અષ્ટક ઉવાચ ।

યદા તુ તાન્વિતુદન્તે વયાંસિ તથા ગૃધ્રાઃ શિતિકણ્ઠાઃ પતઙ્ગાઃ ।
કથં ભવન્તિ કથમાભવન્તિ ન ભૌમમન્યં નરકં શૃણોમિ ॥
યયાતિરુવાચ ।

ઊર્ધ્વં દેહાત્કર્મણો જૃમ્ભમાણા- દ્વ્યક્તં પૃથિવ્યામનુસઞ્ચરન્તિ ।
ઇમં ભૌમં નરકં તે પતન્તિ નાવેક્ષન્તે વર્ષપૂગાનનેકાન્ ॥

ષષ્ટિં સહસ્રાણિ પતન્તિ વ્યોમ્નિ તથા અશીતિં પરિવત્સરાણિ ।
તાન્વૈ તુદન્તિ પતતઃ પ્રપાતં ભીમા ભૌમા રાક્ષસાસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાઃ ॥
અષ્ટક ઉવાચ ।

યદેનસસ્તે પતતસ્તુદન્તિ ભીમા ભૌમા રાક્ષસાસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાઃ ।
કથં ભવન્તિ કથમાભવન્તિ કથમ્ભૂતા ગર્ભભૂતા ભવન્તિ ॥
યયાતિરુવાચ ।

અસ્રં રેતઃ પુષ્પફલાનુપૃક્ત- મન્વેતિ તદ્વૈ પુરુષેણ સૃષ્ટમ્ ।
સ વૈ તસ્યા રજ આપદ્યતે વૈ સ ગર્ભભૂતઃ સમુપૈતિ તત્ર ॥

વનસ્પતીનોષધીશ્ચાવિશન્તિ આપો વાયું પૃથિવીં ચાન્તરિક્ષમ્ ।
ચતુષ્પદં દ્વિપદં ચાતિ સર્વ- મેવમ્ભૂતા ગર્ભભૂતા ભવન્તિ ॥
અષ્ટક ઉવાચ ।

અન્યદ્વપુર્વિદધાતીહ ગર્ભ- મુતાહોસ્વિત્સ્વેન કાયેન યાતિ ।
આપદ્યમાનો નરયોનિમેતા- માચક્ષ્વ મે સંશયાત્પ્રબ્રવીમિ ॥

શરીરદેહાતિસમુચ્છ્રયં ચ ચક્ષુઃશ્રોત્રે લભતે કેન સઞ્જ્ઞામ્ ।
એતત્તત્ત્વં સર્વમાચક્ષ્વ પૃષ્ટઃ ક્ષેત્રજ્ઞં ત્વાં તાત મન્યામ સર્વે ॥
યયાતિરુવાચ ।

વાયુઃ સમુત્કર્ષતિ ગર્ભયોનિ- મૃતૌ રેતઃ પુષ્પફલાનુપૃક્તમ્ ।
સ તત્ર તન્માત્રકૃતાધિકારઃ ક્રમેણ સંવર્ધયતીહ ગર્ભમ્ ॥

સ જાયમાનો વિગૃહીતમાત્રઃ સઞ્જ્ઞામધિષ્ઠાય તતો મનુષ્યઃ ।
સ શ્રોત્રાભ્યાં વેદયતીહ શબ્દં સ વૈ રૂપં પશ્યતિ ચક્ષુષા ચ ॥

ઘ્રાણેન ગન્ધં જિહ્વયાઽથો રસં ચ ત્વચા સ્પર્શં મનસા વેદભાવમ્ ।
ઇત્યષ્ટકેહોપહિતં હિ વિદ્ધિ મહાત્મનઃ પ્રાણભૃતઃ શરીરે ॥
અષ્ટક ઉવાચ ।

યઃ સંસ્થિતઃ પુરુષો દહ્યતે વા નિખન્યતે વાપિ નિકૃષ્યતે વા ।
અભાવભૂતઃ સ વિનાશમેત્ય કેનાત્માનં ચેતયતે પરસ્તાત્ ॥
યયાતિરુવાચ ।

હિત્વા સોઽસૂન્સુપ્તવન્નિષ્ટનિત્વા પુરોધાય સુકૃતં દુષ્કૃતં વા ।
અન્યાં યોનિં પવનાગ્રાનુસારી હિત્વા દેહં ભજતે રાજસિંહ ॥

પુણ્યાં યોનિં પુણ્યકૃતો વ્રજન્તિ પાપાં યોનિં પાપકૃતો વ્રજન્તિ ।
કીટાઃ પતઙ્ગાશ્ચ ભવન્તિ પાપા ન મે વિવક્ષાસ્તિ મહાનુભાવ ॥

ચતુષ્પદા દ્વિપદાઃ ષટ્પદાશ્ચ તથાભૂતા ગર્ભભૂતા ભવન્તિ ।
આખ્યાતમેતન્નિખિલેન સર્વં ભૂયસ્તુ કિં પૃચ્છસિ રાજસિંહ ॥
અષ્ટક ઉવાચ ।

કિંસ્વિત્કૃત્વા લભતે તાત લોકા- ન્મર્ત્યઃ શ્રેષ્ઠાંસ્તપસા વિદ્યયા ચ ।
તન્મે પૃષ્ટઃ શંસ સર્વં યથાવ- ચ્છુભાઁલ્લોકાન્યેન ગચ્છેત્ક્રમેણ ॥
યયાતિરુવાચ ।

તપશ્ચ દાનં ચ શમો દમશ્ચ હ્રીરાર્જવં સર્વભૂતાનુકમ્પા ।
સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય વદન્તિ સન્તો દ્વારાણિ સપ્તૈવ મહાન્તિ પુંસામ્ । નશ્યન્તિ માનેન તમોઽભિભૂતાઃ પુંસઃ સદૈવેતિ વદન્તિ સન્તઃ ॥

અધીયાનઃ પણ્ડિતમ્મન્યમાનો યો વિદ્યયા હન્તિ યશઃ પરેષામ્ ।
તસ્યાન્તવન્તશ્ચ ભવન્તિ લોકા ન ચાસ્ય તદ્બ્રહ્મ ફલં દદાતિ ॥

ચત્વારિ કર્માણ્યભયઙ્કરાણિ ભયં પ્રયચ્છન્ત્યયથાકૃતાનિ ।
માનાગ્નિહોત્રમુત માનમૌનં માનેનાધીતમુત માનયજ્ઞઃ ॥

ન માનમાન્યો મુદમાદદીત ન સન્તાપં પ્રાપ્નુયાચ્ચાવમાનાત્ ।
સન્તઃ સતઃ પૂજયન્તીહ લોકે નાસાધવઃ સાધુબુદ્ધિં લભન્તે ॥

ઇતિ દદ્યામિતિ યજ ઇત્યદીય ઇતિ વ્રતમ્ ।
ઇત્યેતાનિ ભયાન્યાહુસ્તાનિ વર્જ્યાનિ સર્વશઃ ॥

યે ચાશ્રયં વેદયન્તે પુરાણં મનીષિણો માનસમાર્ગરુદ્ધમ્ ।
તન્નિઃશ્રેયસ્તેન સંયોગમેત્ય પરાં શાન્તિં પ્રત્યુઃ પ્રેત્ય ચેહ ॥