મહાભારત · અધ્યાય 1.76

યયાતિઃ સ્વપુરં પ્રાપ્ય મહેન્દ્રપુરસન્નિભમ્ ।
પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં તત્ર દેવયાનીં ન્યવેશયત્ ॥

દેવયાન્યાશ્ચાનુમતે સુતાં તાં વૃષપર્વણઃ ।
અશોકવનિકાભ્યાશે ગૃહં કૃત્વા ન્યવેશયત્ ॥

વૃતાં દાસીસહસ્રેણ શર્મિષ્ઠાં વાર્ષપર્વણીમ્ ।
વાસોભરન્નપાનૈશ્ચ સંવિભજ્ય સુસત્કૃતામ્ ॥

દેવયાન્યા તુ સહિતઃ સ નૃપો નહુષાત્મજઃ ।
પ્રીત્યા પરમયા યુક્તો મુમુદે શાશ્વતીઃ સમાઃ ॥

અશોકવનિકામધ્યે દેવયાની સમાગતા ।
શર્મિષ્ઠયા સા ક્રીડિત્વા રમણીયે મનોરમે ॥

તત્રૈવ તાં તુ નિર્દિશ્ય રાજ્ઞા સહ યયૌ ગૃહમ્ । એવમેવ સહ પ્રીત્યા બહુ કાલં મુમોદ ચ ॥

વિજહાર બહૂનબ્દાન્દેવવન્મુદિતઃ સુખી ॥

ઋતુકાલે તુ સમ્પ્રાપ્તે દેવયાની વરાઙ્ગના ।
લેભે ગર્ભં પ્રથમતઃ કુમારં ચ વ્યજાયત ॥

ગતે વર્ષસહસ્રે તુ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી ।
દદર્શ યૌવનં પ્રાપ્તા ઋતું સા ચાન્વચિન્તયત્ ॥

શુદ્ધા સ્નાતા તુ શર્મિષ્ઠા સર્વાલઙ્કારશોભિતા ।
અશોકશાખામાલમ્બ્ય સુપુષ્પસ્તબકૈર્વૃતામ્ ॥

આદર્શે મુખમુદ્વીક્ષ્ય ભર્તુર્દર્શનલાલસા ।
શોકમોહસમાવિષ્ટા વચનં ચેદમબ્રવીત્ ॥

અશોક શોકાપનુદ શોકોપહતચેતસામ્ । ત્વન્નામાનં કુરુષ્વાદ્ય પ્રિયસન્દર્શનેન મામ્ ।
એવમુક્તવતી સા તુ શર્મિષ્ઠા પુનરબ્રવીત્ ॥

ઋતુકાલશ્ચ સમ્પ્રાપ્તો ન ચ મેઽસ્તિ વૃતઃ પતિઃ ।
કિં પ્રાપ્તં કિં નુ કર્તવ્યં કિં વા કૃત્વા સુખં ભવેત્ ॥

દેવયાની પ્રજાતાઽસૌ વૃથાઽહં પ્રાપ્તયૌવના ।
યથા તયા વૃતો ભર્તા તથૈવાહં વૃણોમિ તમ્ ॥

રાજ્ઞા પુત્રફલં દેયમિતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ ।
અપીદાનીં સ ધર્માત્મા ઈયાન્મે દર્શનં રહઃ ॥

કેશૈર્બધ્યા તુ રાજાનં યાચેઽહં સદૃશં પતિમ્ । સ્પૃહેદિદં દેવયાની પુત્રમીક્ષ્ય પુનઃપુનઃ ।
ક્રીડન્નન્તઃપુરે તસ્યાઃ ક્વચિત્ક્ષણમવાપ્ય ચ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અથ નિષ્ક્રમ્ય રાજાઽસૌ તસ્મિન્કાલે યદૃચ્છયા ।
અશોકવનિકાભ્યાશે શર્મિષ્ઠાં પ્રાપ તિષ્ઠતીમ્ ॥

તમેકં રહિતે દૃષ્ટ્વા શર્મિષ્ઠા ચારુહાસિની ।
પ્રત્યુદ્ગમ્યાઞ્જલિં કૃત્વા રાજાનં વાક્યમબ્રવીત્ ॥
શર્મિષ્ઠોવાચ ।

સોમસ્યેન્દ્રસ્ય વિષ્ણોર્વા યમસ્ય વરુણસ્ય વા ।
તવ વા નાહુષ ગૃહે કઃ સ્ત્રિયં દ્રષ્ટુમર્હતિ ॥

રૂપાભિજનશીલૈર્હિ ત્વં રાજન્વેત્થ માં સદા ।
સા ત્વાં યાચે પ્રસાદ્યાહમૃતું દેહિ નરાધિપ ॥
યયાતિરુવાચ ।

વેદ્મિ ત્વાં શીલસમ્પન્નાં દૈત્યકન્યામનિન્દિતામ્ ।
રૂપં ચ તે ન પશ્યામિ સૂચ્યગ્રમપિ નિન્દિતમ્ ॥

તદાપ્રભૃતિ દૃષ્ટ્વા ત્વાં સ્મરામ્યનિશમુત્તમે । અબ્રવીદુશના કાવ્યો દેવયાનીં યદાઽવહમ્ ।
નેયમાહ્વયિતવ્યા તે શયને વાર્ષપર્વણી ॥

દેવયાન્યાઃ પ્રિયં કૃત્વા શર્મિષ્ઠામપિ પોષય ॥
શર્મિષ્ઠોવાચ ।

ન નર્મયુક્તમનૃતં હિનસ્તિ ન સ્ત્રીષુ રાજન્ન વિવાહકાલે ।
પ્રાણાત્યયે સર્વધનાપહારે પઞ્ચાનૃતાન્યાહુરપાતકાનિ ॥

પૃષ્ટં તુ સાક્ષ્યે પ્રવદન્તમન્યથા વદન્તિ મિથ્યા પતિતં નરેન્દ્ર ।
એકાર્થતાયાં તુ સમાહિતાયાં મિથ્યા વદન્તં હ્યનૃતં હિનસ્તિ ॥

અનૃતં નાનૃતં સ્ત્રીષુ પરિહાસવિવાહયોઃ । આત્મપ્રાણાર્થઘાતે ચ તદેવોત્તમતાં વ્રજેત્ ॥
યયાતિરુવાચ ।

રાજા પ્રમાણં ભૂતાનાં સ નશ્યેત મૃષા વદન્ ।
અર્થકૃચ્છ્રમપિ પ્રાપ્ય ન મિથ્યા કર્તુમુત્સહે ॥
શર્મિષ્ઠોવાચ ।

સમાવેતૌ મતો રાજન્પતિઃ સખ્યાશ્ચ યઃ પતિઃ ।
સમં વિવાહમિત્યાહુઃ સખ્યા મેઽસિ વૃતઃ પતિઃ ॥

સહ દત્તાસ્મિ કાવ્યેન દેવયાન્યા મનીષિણા । પૂજ્યા પોષયિતવ્યેતિ ન મૃષા કર્તુમર્હસિ ॥

સુવર્ણમણિમુક્તાનિ વસ્ત્રાણ્યાભરણાનિ ચ ।
યાચિતૄણાં દદાસિ ત્વં ગોભૂમ્યાદીનિ યાનિ ચ ॥

બહિઃસ્થં દાનમિત્યુક્તં ન શરીરાશ્રિતં નૃપ ।
દુષ્કરં પુત્રદાનં ચ આત્મદાનં ચ દુષ્કરમ્ ॥

શરીરદાનાત્તત્સર્વં દત્તં ભવતિ મારિષ ।
યસ્ય યસ્ય યથા કામસ્તસ્ય તસ્ય દદામ્યહમ્ ॥

ઇત્યુક્ત્વા નગરે રાજંસ્ત્રિકાલં ઘોષિતં ત્વયા । ત્વયોક્તમનૃતં રાજન્વૃથા ઘોષિતમેવ વા ।
તત્સત્યં કુરુ રાજેન્દ્ર યથા વૈશ્રવણસ્તથા ॥
યયાતિરુવાચ ।

દાતવ્યં યાચમાનેભ્ય ઇતિ મે વ્રતમાહિતમ્ ।
ત્વં ચ યાચસિ માં કામં બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે ॥

ધનં વા યદિ વા કિઞ્ચિદ્રાજ્યં વાઽપિ શુચિસ્મિતે ।
શર્મિષ્ઠોવાચ ।
અધર્માત્પાહિ માં રાજન્ધર્મં ચ પ્રતિપાદય ॥

નાન્યં વૃણે પુત્રકામા પુત્રાત્પરતરં ન ચ । ત્વત્તોઽપત્યવતી લોકે ચરેયં ધર્મમુત્તમમ્ ॥

ત્રય એવાધના રાજન્ભાર્યા દાસસ્તથા સુતઃ ।
યત્તે સમધિગચ્છન્તિ યસ્યૈતે તસ્ય તદ્ધનમ્ ॥

પુત્રાર્થં ભર્તૃપોષાર્થં સ્ત્રિયઃ સૃષ્ટાઃ સ્વયમ્ભુવા । અપતિર્વાપિ યા કન્યા અનપત્યા ચ યા ભવેત્ ।
તાસાં જન્મ વૃથા લોકે ગતિસ્તાસાં ન વિદ્યતે ॥

દેવયાન્યા ભુજિષ્યાઽસ્મિ વશ્યા ચ તવ ભાર્ગવી ।
સા ચાહં ચ ત્વયા રાજન્ભજનીયે ભજસ્વ મામ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તુ રાજા સ તથ્યમિત્યભિજજ્ઞિવાન્ ।
પૂજયામાસ શર્મિષ્ઠાં ધર્મં ચ પ્રત્યપાદયત્ ॥

સ સમાગમ્ય શર્મિષ્ઠાં યથા કામમવાપ્ય ચ ।
અન્યોન્યં ચાભિસમ્પૂજ્ય જગ્મતુસ્તૌ યથાગતમ્ ॥

તસ્મિન્સમાગમે સુભ્રૂઃ શર્મિષ્ઠા ચારુહાસિની ।
લેભે ગર્ભં પ્રથમતસ્તસ્માન્નૃપતિસત્તમાત્ ॥

પ્રયજ્ઞે ચ તતઃ કાલે રાજન્રાજીવલોચના ।
કુમારં દેવગર્ભાભં રાજીવનિભલોચનમ્ ॥