મહાભારત · અધ્યાય 1.77

તસ્મિન્નક્ષત્રસંયોગે શુક્લે પુણ્યર્ક્ષગેન્દુના ।
સ રાજા મુમુદે સમ્રાટ્ તયા શર્મિષ્ઠયા સહ ॥

પ્રજાનાં શ્રીરિવાભ્યાશે શર્મિષ્ઠા હ્યભવદ્વધૂઃ ।
પન્નગીવોગ્રરૂપા વૈ દેવયાની મમાપ્યભૂત્ ॥

પર્જન્ય ઇવ સસ્યાનાં દેવાનામમૃતં યથા । તદ્વન્મમાપિ સમ્ભૂતા શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી ।
ઇત્યેવં મનસા જ્ઞાત્વા દેવયાનીમવર્જયત્ ॥

શ્રુત્વા કુમારં જાતં તુ દેવયાની શુચિસ્મિતા ।
ચિન્તયામાસ દુઃખાર્તા શર્મિષ્ઠાં પ્રતિ ભારત ॥

અભિગમ્ય ચ શર્મિષ્ઠાં દેવયાન્યબ્રવીદિદમ્ ।
દેવયાન્વુવાચ ।
કિમિદં વૃજિનં સુભ્રુ કૃતં વૈ કામલુબ્ધયા ॥
શર્મિષ્ઠોવાચ ।

ઋષિરભ્યાગતઃ કશ્ચિદ્ધર્માત્મા વેદપારગઃ ।
સ મયા વરદઃ કામં યાચિતો ધર્મસંહિતમ્ ॥

અપત્યાર્થે સ તુ મયા વૃતો વૈ ચારુહાસિનિ । નાહમન્યાયતઃ કામમાચરામિ શુચિસ્મિતે ।
તસ્માદૃષેર્મમાપત્યમિતિ સત્યં બ્રવીમિ તે ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

શોભનં ભીરુ યદ્યેવમથ સ જ્ઞાયતે દ્વિજઃ ।
ગોત્રનામાભિજનતો વેત્તુમિચ્છામિ તં દ્વિજમ્ ॥
શર્મિષ્ઠોવાચ ।

તપસા તેજસા ચૈવ દીપ્યમાનં યથા રવિમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વા મમ સમ્પ્રષ્ટું શક્તિર્નાસીચ્છુચિસ્મિતે ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

યદ્યેતદેવં શર્મિષ્ઠે ન મન્યુર્વિદ્યતે મમ ।
અપત્યં યદિ તે લબ્ધં જ્યેષ્ઠાચ્છ્રેષ્ઠાચ્ચ વૈ દ્વિજાત્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અન્યોન્યમેવમુક્ત્વા તુ સમ્પ્રહસ્ય ચ તે મિથઃ ।
જગામ ભાર્ગવી વેશ્મ તથ્યમિત્યવજગ્મુષી ॥

યયાતિર્દેવયાન્યાં તુ પુત્રાવજનયન્નૃપઃ ।
યદું ચ તુર્વસું ચૈવ શક્રવિષ્ણૂ ઇવાપરૌ ॥

તસ્મિન્કાલે તુ રાજર્ષિર્યયાતિઃ પૃથિવીપતિઃ ।
માધ્વીકરસસંયુક્તાં મદિરાં મદવર્ધનીમ્ ॥

પાયયામાસ શુક્રસ્ય તનયાં રક્તપિઙ્ગલામ્ ।
પીત્વા પીત્વા ચ મદિરાં દેવયાની મુમોહ સા ॥

રુદતી ગાયમાના ચ નૃત્યન્તી ચ મુહુર્મુહુઃ ।
બહુ પ્રલપતી દેવી રાજાનમિદમબ્રવીત્ ॥

રાજવદ્રૂપવેષૌ તે કિમર્થં ત્વમિહાગતઃ ।
કેન કાર્યેણ સમ્પ્રાપ્તો નિર્જનં ગહનં વનમ્ ॥

દ્વિજશ્રેષ્ઠ નૃપશ્રેષ્ઠો યયાતિશ્ચોગ્રદર્શનઃ ।
તસ્માદિતઃ પલાયસ્વ હિતમિચ્છસિ ચેદ્દ્વિજ ॥

ઇત્યેવં પ્રલપન્તીં તાં દેવયાનીં તુ નાહુષઃ ।
ભર્ત્સયામાસ વચનૈરનર્હાં પાપવર્ધનીમ્ ॥

તતો વર્ષવરાન્મૂકાન્વ્યઙ્ગાન્વૃદ્ધાંશ્ચ પઙ્ગુકાન્ ।
રક્ષણે દેવયાન્યાઃ સ પોષણે ચ શશાસ તાન્ ॥

તતસ્તુ નાહુષો રાજા શર્મિષ્ઠાં પ્રાપ્ય બુદ્ધિમાન્ । રેમે ચ સુચિરં કાલં તયા શર્મિષ્ઠયા સહ ॥

તસ્માદેવ તુ રાજર્ષેઃ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી ।
દ્રુહ્યું ચાનું ચ પૂરું ચ ત્રીન્કુમારાનજીજનત્ ॥

તતઃ કાલે તુ કસ્મિંશ્ચિદ્દેવયાની શુચિસ્મિતા ।
યયાતિસહિતા રાજઞ્જગામ રહિતં વનમ્ ॥

દદર્શ ચ તદા તત્ર કુમારાન્દેવરૂપિણઃ ।
ક્રીડમાનાન્સુવિશ્રબ્ધાન્વિસ્મિતા ચેદમબ્રવીત્ ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

કસ્યૈતે દારકા રાજન્દેવપુત્રોપમાઃ શુભાઃ ।
વર્ચસા રૂપતશ્ચૈવ સદૃશા મે મતાસ્તવ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં પૃષ્ટ્વા તુ રાજાનં કુમારાન્પર્યપૃચ્છત ॥

તસ્મિન્કાલે તુ તચ્છ્રુત્વા ધાત્રી તેષાં વચોઽબ્રવીત્ ।
કિં ન બ્રૂત કુમારા વઃ પિતરં વૈ દ્વિજર્ષભમ્ ॥
કુમારા ઊચુઃ ।

ઋષિશ્ચ બ્રાહ્મણશ્ચૈવ દ્વિજાતિશ્ચૈવ નઃ પિતા । શર્મિષ્ઠા નાનૃતં બ્રૂતે દેવયાનિ ક્ષમસ્વ નઃ ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

કિન્નામધેયગોત્રો વઃ પુત્રકા બ્રાહ્મણઃ પિતા ।
પ્રબ્રૂત તત્ત્વતઃ ક્ષિપ્રં કશ્ચાસૌ ક્વ ચ વર્તતે ॥

પ્રબ્રૂત મે યથા તથ્યં શ્રોતુમિચ્છામિ તં હ્યહમ્ ।
એવમુક્તાઃ કુમારસ્તે દેવયાન્યા સુમધ્યયા ॥

તેઽદર્શયન્પ્રદેશિન્યા તમેવ નૃપસત્તમમ્ ।
શર્મિષ્ઠાં માતરં ચૈવ તથાઽચખ્યુશ્ચ દારકાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા સહિતાસ્તે તુ રાજાનમુપચક્રમુઃ ।
નાભ્યનન્દત તાન્રાજા દેવયાન્યાસ્તદાન્તિકે ॥

રુદન્તસ્તેઽથ શર્મિષ્ઠામભ્યયુર્બાલકાસ્તતઃ ।
અવિબ્રુવન્તી કિઞ્ચિચ્ચ રાજાનં ચારુલોચના ॥

નાતિદૂરાચ્ચ રાજાનં સા ચાતિષ્ઠદવાઙ્મુખી ।
શ્રુત્વા તેષાં તુ બાલાનાં સવ્રીડ ઇવ પાર્થિવઃ ॥

પ્રતિવક્તુમશક્તોઽભૂત્તૂષ્ણીમ્ભૂતોઽભવન્નૃપઃ ।
દૃષ્ટ્વા તુ તેષાં બાલાનાં પ્રણયં પાર્થિવં પ્રતિ ॥

બુદ્ધ્વા તુ તત્ત્વતો દેવી શર્મિષ્ઠાપિદમબ્રવીત્ ।
અભ્યાગચ્છતિ માં કશ્ચિદૃષિરિત્યેવમબ્રવીઃ ॥

યયાતિમેવં રાજાનં ત્વં ગોપાયસિ ભામિનિ ।
પૂર્વમેવ મયા પ્રોક્તં ત્વયા તુ વૃજિનં કૃતમ્ ॥

મદધીના સતી કસ્માદકાર્ષીર્વિપ્રિયં મમ । તમેવાઽસુરધર્મં ત્વમાસ્થિતા ન બિભેષિ મે ॥
શર્મિષ્ઠોવાચ ।

યદુક્તમૃષિરિત્યેવ તત્સત્યં ચારુહાસિનિ ।
ન્યાયતો ધર્મતશ્ચૈવ ચરન્તી ન બિભેમિ તે ॥

યદા ત્વયા વૃતો ભર્તા વૃત એવ તદા મયા ।
સખીભર્તા હિ ધર્મેણ ભર્તા ભવતિ શોભને ॥

પૂજ્યાસિ મમ માન્યા ચ જ્યેષ્ઠા ચ બ્રાહ્મણી હ્યસિ ।
ત્વત્તોપિ મે પૂજ્યતમો રાજર્ષિઃ કિં ન વેત્થ તત્ ॥

ત્વત્પિત્રા મમ ગુરુણા સહ દત્તે ઉભે શુભે ।
તતો ભર્તા ચ પૂજ્યશ્ચ પોષ્યાં પોષયતીહ મામ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શ્રુત્વા તસ્યાસ્તતો વાક્યં દેવયાન્યબ્રવીદિદમ્ ।
રમસ્વેહ યથાકામં દેવ્યા શર્મિષ્ઠયા સહ ॥

રાજન્નાદ્યેહ વત્સ્યામિ વિપ્રિયં મે કૃતં ત્વયા ।
ઇતિ જજ્વાલ કોપેન દેવયાની તતો ભૃશમ્ ॥

નિર્દહન્તીવ સવ્રીડાં શર્મિષ્ઠાં સમુદીક્ષ્ય ચ । અપવિધ્ય ચ સર્વાણિ ભૂષણાન્યસિતેક્ષણા ॥

સહસોત્પતિતાં શ્યામાં દૃષ્ટ્વા તાં સાશ્રુલોચનામ્ ।
તૂર્ણં સકાશં કાવ્યસ્ય પ્રસ્થિતાં વ્યથિતસ્તદા ॥

અનુવવ્રાજ સમ્ભ્રાન્તઃ પૃષ્ઠતઃ સાન્ત્વયન્નૃપઃ ।
ન્યવર્તત નચૈવ સ્મ ક્રોધસંરક્તલોચના ॥

અવિબ્રુવન્તી કિઞ્ચિત્સા રાજાનં સાશ્રુલોચના ।
અચિરાદેવ સમ્પ્રાપ્તા કાવ્યસ્યોશનસોઽન્તિકમ્ ॥

સા તુ દૃષ્ટ્વૈ પિતરમભિવાદ્યાગ્રતઃ સ્થિતા ।
અનન્તરં યાયાતિસ્તુ પૂજયામાસ ભાર્ગવમ્ ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

અધર્મેણ જિતો ધર્મઃ પ્રવૃત્તમધરોત્તરમ્ ।
શર્મિષ્ઠયાઽતિવૃત્તાઽસ્મિ દુહિત્રા વૃષપર્વણઃ ॥

ત્રયોઽસ્યાં જનિતાઃ પુત્રા રાજ્ઞાઽનેન યયાતિના ।
દુર્ભગાયા મમ દ્વૌ તુ પુત્રૌ તાત બ્રવીમિ તે ॥

ધર્મજ્ઞ ઇતિ વિખ્યાત એષ રાજા ભૃગૂદ્વહ ।
અતિક્રાન્તશ્ચ મર્યાદાં કાવ્યૈતત્કથયામિ તે ॥
શુક્ર ઉવાચ ।

ધર્મજ્ઞઃ સન્મહારાજ યોઽધર્મમકૃથાઃ પ્રિયમ્ ।
તસ્માજ્જરા ત્વામચિરાદ્ધર્ષયિષ્યતિ દુર્જયા ॥
યયાતિરુવાચ ।

ઋતું વૈ યાચમાનાયા ભગવન્નાન્યચેતસા ।
દુહિતુર્દાનવેન્દ્રસ્ય ધર્મ્યમેતત્કૃતં મયા ॥

ઋતું વૈ યાચમાનાયા ન દદાતિ પુમાનૃતુમ્ ।
ભ્રૂણહેત્યુચ્યતે બ્રહ્મન્ સ ઇહ બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥

અભિકામાં સ્ત્રિયં યશ્ચ ગમ્યાં રહસિ યાચિતઃ ।
નોપૈતિ સ ચ ધર્મેષુ ભ્રૂણહેત્યુચ્યતે બુધૈઃ ॥

યદ્યદ્વૃણોતિ માં કશ્ચિત્તત્તદ્દેયમિતિ વ્રતમ્ ।
ત્વયા ચ સાપિ દત્તા મે નાન્યં નાથમિહેચ્છતિ ॥

ઇત્યેતાનિ સમીક્ષ્યાહં કારણાનિ ભૃગૂદ્વહ । અધર્મભયસંવિગ્નઃ શર્મિષ્ઠામુપજગ્મિવાન્ ।
મત્વૈતન્મે ધર્મ ઇતિ કૃતં બ્રહ્મન્ક્ષમસ્વ મામ્ ॥
શુક્ર ઉવાચ ।

નન્વહં પ્રત્યવેક્ષ્યસ્તે મદધીનોઽસિ પાર્થિવ ।
મિથ્યાચારસ્ય ધર્મેષુ ચૌર્યં ભવતિ નાહુષ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ક્રુદ્ધેનોશનસા શપ્તો યયાતિર્નાહુષસ્તદા ।
પૂર્વં વયઃ પરિત્યજ્ય જરાં સદ્યોઽન્વપદ્યત ॥
યયાતિરુવાચ ।

અતૃપ્તો યૌવનસ્યાહં દેવયાન્યાં ભૃગૂદ્વહ ।
પ્રસાદં કુરુ મે બ્રહ્મઞ્જરેયં ન વિશેચ્ચ મામ્ ॥
શુક્ર ઉવાચ ।

નાહં મૃષા બ્રવીમ્યેતજ્જરાં પ્રાપ્તોઽસિ ભૂમિપ ।
જરાં ત્વેતાં ત્વમન્યસ્મિન્સન્ક્રામય યદીચ્છસિ ॥
યયાતિરુવાચ ।

રાજ્યભાક્સ ભવેદ્બ્રહ્મન્પુણ્યભાક્કીર્તિભાક્તથા ।
યો મે દદ્યાદ્વયઃ પુત્રસ્તદ્ભવાનનુમન્યતામ્ ॥
શુક્ર ઉવાચ ।

સન્ક્રામયિષ્યસિ જરાં યેથેષ્ટં નહુષાત્મજ ।
મામનુધ્યાય ભાવેન ન ચ પાપમવાપ્સ્યસિ ॥

વયો દાસ્યતિ તે પુત્રો યઃ સ રાજા ભવિષ્યતિ ।
આયુષ્માન્કીર્તિમાંશ્ચૈવ બહ્વપત્યસ્તથૈવ ચ ॥