મહાભારત · અધ્યાય 1.75

અથ દીર્ઘસ્ય કાલસ્ય દેવયાની નૃપોત્તમ ।
વનં તદેવ નિર્યાતા ક્રીડાર્થં વરવર્ણિની ॥

તેન દાસીસહસ્રેણ સાર્ધં શર્મિષ્ઠયા તદા ।
તમેવ દેશં સમ્પ્રાપ્તા યથાકામં ચચાર સા ॥

તાભિઃ સખીભિઃ સહિતા સર્વાભિર્મુદિતા ભૃશમ્ ।
ક્રીડન્ત્યોઽભિરતાઃ સર્વાઃ પિબન્ત્યો મધુમાધવીં ॥

ખાદન્ત્યો વિવિધાન્ભક્ષ્યાન્વિદશન્ત્યઃ ફલાનિ ચ ।
પુનશ્ચ નાડુષો રાજા મૃગલિપ્સુર્યદૃચ્છયા ॥

તમેવ દેશં સમ્પ્રાપ્તો જલાર્થી શ્રમકર્શિતઃ ।
દદર્શ દેવયાનીં સ શર્મિષ્ઠાં તાશ્ચ યોષિતઃ ॥

પિબન્તીર્લલમાનાશ્ચ દિવ્યાભરણભૂષિતાઃ । આસનપ્રવરે દિવ્યે સર્વરત્નવિભૂષિતે ।
ઉપવિષ્ટાં ચ દદૃશે દેવયાનીં શુચિસ્મિતામ્ ॥

રૂપેણાપ્રતિમાં તાસાં સ્ત્રીણાં મધ્યે વરાઙ્ગનમ્ ।
આસનાચ્ચ તતઃ કિઞ્ચિદ્વિહીનાં હેમભીષિતામ્ ॥

અસુરેન્દ્રસુતાં ચાપિ નિષણ્ણાં ચારુહાસિનીમ્ ।
દદર્શ પાદૌ વિપ્રાયાઃ સંવહન્તીમનિન્દિતામ્ ॥

ગાયન્ત્યોઽથ પ્રનૃત્યન્ત્યો વાદયન્ત્યોઽથ ભારત । દૃષ્ટ્વા યયાતિમતુલં લજ્જયાઽવનતાઃ સ્થિતાઃ ॥
યયાતિરુવાચ ।

દ્વાભ્યાં કન્યાસહસ્રાભ્યાં દ્વે કન્યે પરિવારિતે । ગોત્રે ચ નામની ચૈવ દ્વયોઃ પૃચ્છામ્યહં શુભે ।
દેવયાન્યુવાચ ।

આખ્યાસ્યામ્યહમાદત્સ્વ વચનં મે નરાધિપ ।
શુક્રો નામાસુરગુરુઃ સુતાં જાનીહિ તસ્ય મામ્ ॥

ઇયં ચ મે સખી દાસી યત્રાહં તત્ર ગામિની ।
દુહિતા દાનવેન્દ્રસ્ય શર્મિષ્ઠા વૃષપર્વણઃ ॥
યયાતિરુવાચ ।

કથં તુ તે સખી દાસી કન્યેયં વરવર્ણિની ।
અસુરેન્દ્રસુતા સુભ્રૂઃ પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥

નૈવ દેવી ન ગન્ધર્વી ન યક્ષી ન ચ કિન્નરી ।
નૈવંરૂપા મયા નારી દૃષ્ટપૂર્વા મહીતલે ॥

શ્રીરિવાયતપદ્માક્ષી સર્વલક્ષણશોભના ।
અસુરેન્દ્રસુતા કન્યા સર્વાલઙ્કારભૂષિતા ॥

દૈવેનોપહતા સુભ્રૂરુતાહો તપસાપિ વા ।
અન્યથૈષાઽનવદ્યાઙ્ગી દાસી નેહ ભવિષ્યતિ ॥

અસ્યા રૂપેણ તે રૂપં ન કિઞ્ચિત્સદૃશં ભવેત્ । પુરા દુશ્ચરિતેનેયં તવ દાસી ભવત્યહો ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

સર્વ એવ નરશ્રેષ્ઠ વિધાનમનુવર્તતે ।
વિધાનવિહિતં મત્વા મા વિચિત્રાઃ કથાઃકૃથાઃ ॥

રાજવદ્રૂપવેષૌ તે બ્રાહ્મીં વાચં બિભર્ષિ ચ ।
કો નામ ત્વં કુતશ્ચાસિ કસ્ય પુત્રશ્ચ શસ મે ॥
યયાતિરુવાચ ।

બ્રહમચર્યેણ વેદો મે કૃત્સ્રઃ શ્રુતિપથં ગતઃ ।
રાજાહં રાજપુત્રશ્ચ યયાતિરિતિ વિશ્રુતઃ ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

કેનાસ્યર્થેન નૃપતે ઇમં દેશમુપાગતઃ ।
જિઘૃક્ષુર્વારિજં કિઞ્ચિદથવા મૃગલિપ્સયા ॥
યયાતિરુવાચ ।

મૃગલિપ્સુરહં ભદ્રે પાનીયાર્થમુપાગતઃ ।
બહુધાઽપ્યનુયુક્તોઽસ્મિ તદનુજ્ઞાતુમર્હસિ ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

દ્વાભ્યાં કન્યાસહસ્રાભ્યાં દાસ્યા શર્મિષ્ઠયા સહ ।
ત્વદધીનાઽસ્મિ ભદ્રં તે સખા ભર્તા ચ મે ભવ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અસુરેન્દ્રસુતામીક્ષ્ય તસ્યાં સક્તેન ચેતસા ।
શર્મિષ્ઠા મહિષી મહ્યમિતિ મત્વા વચોઽબ્રવીત્ ॥
યયાતિરુવાચ ।

વિદ્ધ્યૌશનસિ ભદ્રં તે ન ત્વામર્હોઽસ્મિ ભામિનિ ।
અવિવાહ્યા હિ રાજાનો દેવયાનિ પિતુસ્તવ ॥

પરભાર્યા સ્વસા શ્રેષ્ઠા સગોત્રા પતિતા સ્નુષા ।
અવરા ભિક્ષુકાઽસ્વસ્થા અગમ્યાઃ કીર્તિતા બુધૈઃ ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

સંસૃષ્ટં બ્રહ્મણા ક્ષત્રં ક્ષત્રેણ બ્રહ્મ સંહિતમ્ । અન્યત્વમસ્તિ ન તયોરેકાન્તતરમાસ્થિતે ।
ઋષિશ્ચાપ્યૃષિપુત્રશ્ચ નાહુષાઙ્ગ વહસ્વ મામ્ ॥
યયાતિરુવાચ ।

એકદેહોદ્ભવા વર્ણાશ્ચત્વારોઽપિ વરાઙ્ગને ।
પૃથગ્ધર્માઃ પૃથક્શૌચાસ્તેષાં તુ બ્રાહ્મણો વરઃ ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

પાણિ ધર્મો નાહુષાઽયં ન પુમ્ભિઃ સેવિતઃ પુરા ।
તં મે ત્વમગ્રહીરગ્રે વૃણોમિ ત્વામહં તતઃ ॥

કથં નુ મે મનસ્વિન્યાઃ પાણિમન્યઃ પુમાન્સ્પૃશેત્ ।
ગૃહીતમૃષિપુત્રેણ સ્વયં વાપ્યૃષિણા ત્વયા ॥
યયાતિરુવાચ ।

ક્રુદ્ધાદાશીવિષાત્સર્પાજ્જ્વલનાત્સર્વતોમુખાત્ ।
દુરાધર્ષતરો વિપ્રો જ્ઞેયઃ પુંસા વિજાનતા ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

કથમાશીવિષાત્સર્પાજ્જ્વલનાત્સર્વતોમુખાત્ ।
દુરાધર્ષતરો વિપ્ર ઇત્યાત્થ પુરુષર્ષભ ॥
યયાતિરુવાચ ।

એકમાશીવિષો હન્તિ શસ્ત્રેણૈકશ્ચ વધ્યતે ।
હન્તિ વિપ્રઃ સરાષ્ટ્રાણિ પુરાણ્યપિ હિ કોપિતઃ ॥

દુરાધર્ષતરો વિપ્રસ્તસ્માદ્ભીરુ મતો મમ ।
અતોઽદત્તાં ચ પિત્રા ત્વાં ભદ્રે ન વિવહામ્યહમ્ ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

દત્તાં વહસ્વ તન્મા ત્વં પિત્રા રાજન્વૃતો મયા ।
આયચતો ભયં નાસ્તિ દત્તાં ચ પ્રતિગૃહ્ણતઃ ॥

તિષ્ઠ રાજન્મુહૂર્તં ચ પ્રેષયિષ્યામ્યહં પિતુઃ । ગચ્છ ત્વં ધાત્રિકે શીઘ્રં બ્રહ્મકલ્પમિહાનય ।
સ્વયંવરે વૃતં શીઘ્રં નિવેદય ચ નાહુષમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ત્વરિતં દેવયાન્યાથ સન્દિષ્ટં પિતુરાત્મનઃ ।
સર્વં નિવેદયામાસ ધાત્રી તસ્મૈ યથાતથમ્ ॥

શ્રુત્વૈવ ચ સ રાજાનં દર્શયામાસ ભાર્ગવઃ । દૃષ્ટ્વૈવ ચાગતં શુક્રં યયાતિઃ પૃથિવીપતિઃ ।
વવન્દે બ્રાહ્મણં કાવ્યં પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતઃ સ્થિતઃ ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

રાજાયં નાહુષસ્તાત દુર્ગમે પાણિમગ્રહીત્ । નાન્યપૂર્વગૃહીતં મે તેનાહમભયા કૃતા ।
નમસ્તે દેહિ મામસ્મૈ લોકે નાન્યં પતિં વૃણે ॥
શુક્ર ઉવાચ ।

અન્યો ધર્મઃ પ્રિયસ્ત્વન્યો વૃતસ્તે નાહુષઃ પતિઃ ।
કચશાપાત્ત્વયા પૂર્વં નાન્યદ્ભવિતુમર્હતિ ॥

વૃતોઽનયા પતિર્વીર સુતયા ત્વં મમેષ્ટયા । સ્વયં ગ્રહે મહાન્દોષો બ્રાહ્મણ્યા વર્ણસન્કરાત્ ।
ગૃહાણેમાં મયા દત્તાં મહિષીં નહુષાત્મજ ॥
યયાતિરુવાચ ।

અધર્મો ન સ્પૃશેદેષ મહાન્મામિહ ભાર્ગવ ।
વર્ણસન્કરજો બ્રહ્મન્નિતિ ત્વાં પ્રવૃણોમ્યહમ્ ॥
શુક્ર ઉવાચ ।

અધર્માત્ત્વાં વિમુઞ્ચામિ શૃણુ ત્વં વરમીપ્સિતમ્ ।
અસ્મિન્વિવાહે મા મ્લાસીરહં પાપં નુદામિ તે ॥

વહસ્વ ભાર્યાં ધર્મેણ દેવયાનીં સુમધ્યમામ્ ।
અનયા સહ સમ્પ્રીતિમતુલાં સમવાપ્નુહિ ॥

ઇયં ચાપિ કુમારી તે શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી ।
સમ્પૂજ્યા સતતં રાજન્મા ચૈનાં શયને હ્વયેઃ ॥

રહસ્યેનાં સમાહૂય ન વદેર્ન ચ સંસ્પૃશેઃ ।
વહસ્વ ભાર્યાં ભદ્રં તે યથા કામમવાપ્સ્યસિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તો યયાતિસ્તુ શુક્રં કૃત્વા પ્રદક્ષિણમ્ ।
શાસ્ત્રોક્તવિધિના રાજા વિવાહમકરોચ્છુભમ્ ॥

લબ્ધ્વા શુક્રાન્મહદ્વિત્તં દેવયાનીં તદોત્તમામ્ ।
દ્વિસહસ્રેણ કન્યાનાં તથા શર્મિષ્ઠયા સહ ॥

સમ્પૂજિતશ્ચ શુક્રેણ દૈત્યૈશ્ચ નૃપસત્તમઃ ।
જગામ સ્વપુરં હૃષ્ટોઽનુજ્ઞાતોઽથ મહાત્મના ॥