મહાભારત · અધ્યાય 1.63

પૂરોર્વંશમહં ધન્યં રાજ્ઞામમિતતેજસામ્ ।
પ્રવક્ષ્યામિ પિતૄણાં તે તેષાં નામાનિ મે શૃમુ ॥

અવ્યક્તપ્રભવો બ્રહ્મા શાશ્વતો નિત્ય અવ્યયઃ ।
તસ્માન્મરીચિઃ સઞ્જજ્ઞે દક્ષશ્ચૈવ પ્રજાપતિઃ ॥

અઙ્ગુષ્ઠાદ્દક્ષમસૃજચ્ચક્ષુર્ભ્યાં ચ મરીચિનમ્ ।
મરીચેઃ કશ્યપઃ પુત્રો દક્ષસ્ય દુહિતાઽદિતિઃ ॥

અદિત્યાં કશ્યપાદ્વિવસ્થાન્ ।
વિવસ્વતો મનુર્મનોરિલા ॥

ઇલાયાઃ પુરૂરવાઃ । પુરૂરવસ આયુઃ ।
આયુષો નહુષઃ । નહુષસ્ય યયાતિઃ ॥

યયાતેર્દ્વે ભાર્યે બભૂવતુઃ ।
ઉશનસો દુહિતા દેવયાની વૃષપર્વણશ્ચ દુહિતા શર્મિષ્ઠા નામ ॥

તત્રાનુવંશો ભવતિ । યદું ચ તુર્વસું ચૈવ દેવયાની વ્યજાયત ।
દ્રુહ્યં ચાનું ચ પૂરું ચ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી ॥

તત્ર યદોર્યાદવાઃ । પૂરોઃ પૌરવાઃ ।
પૂરોર્ભાર્યા કૌસલ્યા બભૂવ । તસ્યામસ્ય જજ્ઞે જનમેજયઃ ॥

સ ત્રીન્હયમેધાનાજહાર ।
વિશ્વજિતા ચેષ્ટ્વા વનં પ્રવિવેશ ॥

જનમેજયસ્તુ સુનન્દાં નામોપયેમે માગધીં ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞે પ્રાચીન્વાન્ ॥

યઃ પ્રાચીં દિશં જિગાય ।
યાવત્સૂર્યાદયાત્ તત્તસ્ય પ્રાચીનત્વમ્ ॥

પ્રાચીન્વાંસ્તુ ખલ્વાશ્મકીમુપયેમે યાદવીમ્ ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞે શસ્યાતિઃ ॥

શય્યાતિસ્તુ ત્રિશઙ્કોર્દુહિતરં વરાઙ્ગીં નામોપયેમે તસ્યામસ્ય જજ્ઞેઽહંયાતિઃ ॥

અહંયાતિસ્તુ ખલુ કૃતવીર્યદુહિતરં ભાનુમતીં નામોપયેમે ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞે સાર્વભૌમઃ ॥

સાર્વભૌમસ્તુ ખલુ જિત્વાઽજહાર કૈકયીં સુન્દરાં નામ તામુપયેમે ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞે જયત્સેનઃ ॥

જયત્સેનસ્તુ ખલુ વૈદર્ભીમુપયેમે સુશ્રવાં નામ ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞેઽપરાચીનઃ ॥

અપરાચીનસ્તુ ખલુ વૈદર્ભીમપરામુપયેમે મર્યાદાં નામ ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞેઽરિહઃ ॥

અરિહઃ ખલ્વાઙ્ગીમુપેયેમે ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞે મહાભૌમઃ ॥

મહાભૌમસ્તુ ખલુ પ્રસેનજિદ્દુહિતરમુપયેમે સુયજ્ઞાં નામ ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞે અયુતાનાયી ॥

યઃ પુરુષમેધે પુરુષાણામયુતમાનયત્તત્તસ્યાયુતાનાયિત્વમ્ ॥

અયુતાનાયી તુ ખલુ પૃથુશ્રવસો દુહિતરમુપયેમે ભાસાં નામ ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞેઽક્રોધનઃ ॥

અક્રોધનસ્તુ ખલુ કાલિઙ્ગીં કણ્ડૂં નામોપયેમે ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞે દેવાતિથિઃ ॥

દેવાતિથિસ્તુ ખલુ વૈદર્ભીમુપયેમે મર્યાદાં નામ તસ્યામસ્ય જજ્ઞે ઋચઃ ॥

ઋચસ્તુ ખલુ વામદેવ્યામઙ્ગરાજકન્યાયામૃક્ષં પુત્રમજીજનત્ ॥

ઋક્ષસ્તુ ખલુ તક્ષકદુહિતરં જ્વલન્તીં નામોપયેમે ।
તસ્યામન્ત્યનારમુત્પાદયામાસ ॥

અન્ત્યનારસ્તુ ખલુ સરસ્વત્યાં દ્વાદશવાર્ષિકં સત્રમાજહાર ।
તમુદવસાને સરસ્વત્યભિગમ્ય ભર્તારં વરયામાસ ॥

તસ્યાં પુત્રં જનયામાસ ત્રસ્નું નામ ।
અત્રાનુવંશો ભવતિ ॥

ત્રસ્નું સરસ્વતી પુત્રમન્ત્યનારાદજીજનત્ ।
ઇલિલં જનયામાસ કાલિન્દ્યાન્ત્રસ્નુરાત્મજમ્ ॥

ઇલિલસ્તુ રથન્તર્યાં દુષ્યન્તાદીન્પઞ્ચ પુત્રાનજીજનત્ ॥

દુષ્યન્તસ્તુ લાક્ષીં નામ ભાગીરથીમુપયેમે તસ્યામસ્ય જજ્ઞે જનમેજયઃ ॥

સએવ દુષ્યન્તો વિશ્વામિત્રદુહિતરં શકુન્તલાં નામોપયેમે ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞે ભરતઃ ॥

તત્રેમૌ શ્લોકૌ ભવતઃ । માતા ભસ્ત્રા પિતુઃ પુત્રો યસ્માજ્જાતઃ સ એવ સઃ ।
ભરસ્વ પુત્રં દૌષ્યન્તિં સત્યમાહ શકુન્તલા ॥

રેતોધાઃ પુત્ર ઉન્નયતિ નરદેવ યમક્ષયાત્ ।
ત્વં ચાસ્ય ધાતા ગર્ભસ્ય સત્યમાહ શકુન્તલા ॥

તતોઽસ્ય ભરતત્વમ્ । ભરતસ્તુ ખલુ કાશેયીં સાર્વસેનીમુપયેમે સુનન્દાં નામ ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞે ભુમન્યુઃ ॥

ભુમન્યુસ્તુ ખલુ દાશાર્હીમુપયેમે સુવર્ણાં નામ ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞે સુહોત્રઃ ॥

સુહોત્રસ્તુ ખલ્વૈક્ષ્વાકીમુપયેમે જયન્તીં નામ । તસ્યામસ્ય જજ્ઞે હસ્તી ।
ય ઇદં પુરં નિર્માપયામાસ ॥

તસ્માદ્ધાસ્તિનપુરત્વમ્ ।
હસ્તી ખલુ ત્રૈગર્તીમુપયેમે યશોદાં નામ તસ્યામસ્ય જજ્ઞે વિકુઞ્જતઃ ॥

વિકુઞ્જનસ્તુ ખલુ દાશાર્હીમુપયેમે સુન્દરાં નામ ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞેઽજમીઢઃ ॥

અજમીઢસ્ય તુ ચતુર્વિંશતિપુત્રશતં બભૂવ ।
કૈકય્યાં નાગાયાં ગાન્ધાર્યાં વિમલાયામૃક્ષાયામિતિ ॥

પૃથગ્વંશકર્તારો નૃપતયઃ ।
તત્ર અજમીઢાદૃક્ષાયાં સંવરણો જજ્ઞે સ વંશકરઃ ॥

સવરણસ્તુ વૈવસ્વતીં તપતીં નામોપયેમે ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞે કુરુઃ ॥

કુરુસ્તુ ખલુ દાશાર્હીમુપયેમે શુભાઙ્ગીં નામ ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞે વિદૂરથઃ ॥

વિદૂરથસ્તુ ખલુ માગધીમુપયેમે સમ્પ્રિયાં નામ ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞેઽનશ્વાન્ ॥

અનશ્વાંસ્તુ ખલુ માગધીમુપયેમેઽમૃતાં નામ ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞે પરિક્ષિત્ ॥

પરિક્ષિત્ખલુ બાહુકામુપયેમે સુવેષાં નામ ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞે ભીમસેનઃ ॥

ભીમસેનસ્તુ ખલુ કૈકયીમુપયેમે સુકુમારીં નામ ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞે પરિશ્રવાઃ ॥

યમાહુઃ પ્રતીપ ઇતિ । પ્રતીપસ્તુ ખલુ શૈબ્યામુપયેમે સુનન્દીં નામ ।
તસ્યાં ત્રીન્પુત્રાનુત્પાદયામાસ દેવાપિં શન્તનું બાહ્લીકં ચેતિ ॥

દેવાપિસ્તુ ખલુ બાલ એવારણ્યં પ્રવિવેશ ।
શન્તનુસ્તુ મહીપાલોઽભવત્ ॥

તત્ર શ્લોકો ભવતિ । યં યં કરાભ્યાં સ્પૃશતિ જીર્ણં સ સુખમશ્નુતે ।
પુનર્યુવા ચ ભવતિ તસ્માત્તં શન્તનું વિદુઃ ॥

તદસ્ય શન્તનુત્વં । શન્તનુસ્તુ ખલુ ગઙ્ગાં ભાગીરથીમુપયેમે તસ્યામસ્ય જજ્ઞે દેવવ્રતઃ ।
યમાહુર્ભીષ્મ ઇતિ ॥

ભીષ્મસ્તુ ખલુ પિતુઃ પ્રિયચિકીર્ષયા સત્યવતીમાનયામાસ માતરં ।
યામાહુઃ કાલીતિ ॥

તસ્યાં પૂર્વં પુરાશરાત્કન્યાગર્ભો દ્વૈપાયનઃ ।
તસ્યામેવ શન્તનોર્દ્વૌ પુત્રૌ બભૂવતુઃ ચિત્રાઙ્ગદો વિચિત્રવીર્યશ્ચ ॥

ચિત્રાઙ્ગદસ્તુ પ્રાપ્તરાજ્ય એવ ગન્ધર્વેણ નિહૃતઃ ।
તતો વિચિત્રવીર્યો રાજા બભૂવ ॥

વિચિત્રવીર્યસ્તુ ખલુકાશિરાજસ્ય સુતે અમ્બિકામ્બાલિકે ઉદવહત્ ।
વિચિત્રવીર્યોઽનુત્પન્નાપત્ય એવ વિદેહત્વં પ્રાપ્તઃ ॥

તતઃ સત્યવતી ચિન્તયામાસ કથં નુ ખલુ શન્તનોઃ પિણ્ડવિચ્છેદો ન સ્યાદિતિ ॥

સાથ દ્વૈપાયનં ચિન્તયામાસ સોઽગ્રતઃ સ્થિતઃ કિં કરવાણીતિ ।
તં સત્યવત્યુવાચ ભ્રાતા તેઽનપત્ય એવ સ્વર્ગતઃ તસ્યાર્થેઽપત્યમુત્પાદયેતિ ॥

સ પરમિત્યુવાચ સ તત્ર ત્રીન્પુત્રાનુત્પાદયામાસ ધૃતરાષ્ટ્રં પાણ્ડું વિદુરં ચેતિ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રાત્પુત્રશતં બભૂવ ગાન્ધાર્યાં વરદાનાદ્દ્વૈપાયનસ્ય તેષાં ચ ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં ચત્વારઃ પ્રધાનાઃ દુર્યોધનો દુશ્શાસનો વિકર્ણશ્ચિત્રસેનશ્ચેતિ ॥

પાણ્ડોસ્તુ કુન્તી માદ્રીતિ સ્ત્રીરત્ને બભૂવતુઃ ।
સ મૃગયાં ચરન્મૈથુનગતમૃષિં મૃગચારિણં બાણેન જઘાન ॥

સ બાણવિદ્ધ ઉવાચ પાણ્ડુમ્ ।
અત્ર શ્લોકો ભવતિ ॥

યોઽકૃતાર્થં હિ માં ગ્રૂર બાણેનાઘ્ના મૃગવ્રતમ્ ।
ત્વામપ્યેતાદૃશો ભાવઃ ક્ષિપ્રમેવાગમિષ્યતિ ॥

ઇતિ મૃગવ્રતચારિણા ઋષિણા શપ્તઃ ।
સ વિષણ્ણરૂપઃ પાણ્ડુસ્તં શાપં પરિહરન્નોપસર્પતિ ભાર્યે ॥

કદાચિત્સ આહ । સ્વચાપલ્યાદિદં પ્રાપ્તવાનહમ્ ।
પુરાણેષુ પઠ્યમાનં શૃણોમિ નાનપત્યસ્ય લોકાઃ સન્તીતિ ॥

સા ત્વં મદર્થે પુત્રાનુત્પાદયેતિ કુન્તીમુવાચ ॥

સા કુન્તી પુત્રાનુત્પાદયામાસ ધર્માદ્યુધિષ્ઠિરં મારુતાદ્ભીમસેનમિન્દ્રાદર્જુનમિતિ । સ હૃષ્ટરૂપઃ પાણ્ડુરુવાચ ।
ઇયં તે સપત્ની ભવતિ માદ્ર્યનપત્યા વ્રીડિતા સાધ્વી અસ્યામપત્યમુત્પાદ્યતામિતિ ॥

સા કુન્તી તસ્યૈ માદ્ર્યૈ તથેતિ વ્રતમાદિદેશ ।
તતસ્તસ્યાં નકુલસહદેવૌ યમાવશ્વિભ્યાં જજ્ઞાતે ॥

માદ્રીં તુ ખલુ સ્વલઙ્કૃતાં દૃષ્ટ્વા પાણ્ડુર્ભાવં ચક્રે ।
સ તાં પ્રાપ્યૈવ વિદેહત્વં પ્રાપ્તઃ ॥

તતસ્તેન સહ ચિતામન્વારુરોહ માદ્રી ।
કુન્તીં ચોવાચ યમયોરાર્યયાઽપ્રમત્તયા ભવિતવ્યમિતિ ॥

તતઃ પઞ્ચપાણ્ડવાન્સહ કુન્ત્યા હાસ્તિનપુરં નયન્તિ સ્મ તપસ્વિનઃ ॥

તત્ર ભીષ્માય ધૃતરાષ્ટ્રવિદુરયોઃ પાણ્ડોઃ સ્વર્ગગમનં યાથાતથ્યં નિવેદયન્તિસ્મ તપસ્વિનઃ ॥

પાણ્ડવાન્સહ કુન્ત્યા જતુગૃહે દાહયિતુકામો ધૃતરાષ્ટ્રાત્મજોઽભૂત્ ॥

તાંશ્ચ વિદુરો મોક્ષયામાસ ।
તતો ભીમો હિડિમ્બં હત્વા પુત્રમુત્પાદયામાસ હિડિમ્બાયાં ઘટોત્કચં નામ ॥

તતશ્ચૈકચક્રાં જગ્મુઃ કુશલિનઃ ।
તતઃ પાઞ્ચાલવિષયં ગત્વા સ્વયંવરે દ્રૌપદીં લબ્ધ્વાઽર્ધરાજ્યં પ્રાપ્યેન્દ્રપ્રસ્થનિવાસિનસ્તસ્યાં પુત્રાનુત્પાદયામાસુર્દ્રૌપદ્યામ્ ॥

પ્રતિવિન્ધ્યાં યુધિષ્ઠિરઃ । સુતસોમં વૃકોદરઃ ।
શ્રુતકીર્તિમર્જુનઃ । શતાનીકં નકુલઃ । શ્રુતસેનં સહદેવ ઇતિ ॥

શૈવ્યસ્ય કન્યાં દેવકીં નામોપયેમે યુધિષ્ઠિરઃ ।
તસ્યાં પુત્રં જનયામાસ યૌધેયં નામ ॥

ભીમસેનસ્તુ વારાણસ્યાં કાશિરાજકન્યાં જલન્ધરાં નામોપયેમે સ્વયંવરસ્થાં ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞે શર્વત્રાતઃ ॥

અર્જુનસ્તુ ખલુ દ્વારવતીં ગત્વા ભગવતો વાસુદેવસ્ય ભગિનીં સુભદ્રાં નામોદવહદ્ભાર્યાં ।
તસ્યામભિમન્યું નામ પુત્રં જનયામાસ ॥

નકુલસ્તુ ખલુ ચૈદ્યાં રેણુમતીં નામોદવહત્ ।
તસ્યાં પુત્રં જનયામાસ નિરમિત્રં નામ ॥

સહદેવસ્તુ ખલુ માદ્રીમેવ સ્વયંવરે વિજયાં નામોદવહદ્ભાર્યામ્ ।
તસ્યાં પુત્રં જનયામાસ સુહોત્રં નામ ॥

ભીમસેનશ્ચ પૂર્વમેવ હિડિમ્બાયાં રાક્ષસ્યાં પુત્રમુત્પાદયામાસ ઘટોત્કચં નામ ।
અર્જુનસ્તુ નાગકન્યાયામુલૂપ્યામિરાવન્તં નામ પુત્રં જનયામાસ ॥

તતો મણલૂરુપતિકન્યાયાં ચિત્રાઙ્ગદાયામર્જુનઃ પુત્રમુત્પાદયામાસ બભ્રુવાહનં નામ ।
એતે ત્રયોદશ પુત્રાઃ પાણ્ડવાનામ્ ॥

વિરાટસ્ય દુહિતરમુત્તરાં નામાભિમન્યુરુપેયેમે ।
તસ્યામસ્ય પરાસુર્ગર્ભોઽજાયત ॥

તમુત્સઙ્ગે પ્રતિજગ્રાહ પૃથા નિયોગાત્પુરુષોત્તમસ્ય ।
ષાણ્માસિકં ગર્ભમહં જીવયામિ પાદસ્પર્શાદિતિ વાસુદેવ ઉવાચ ॥

અહં જીવયામિ કુમારમનન્તવીર્યં જાત એવાયમજાયત । અભિમન્યોઃ સત્યેન ચેયં પૃથિવી ધારયત્વિતિ વાસુદેવસ્ય પાદસ્પર્શાત્સજીવોઽજાયત ।
નામ તસ્યાકરોત્સુભદ્રા ॥

પરિક્ષીણે કુલે જાત ઉત્તરાયાં પરન્તપઃ ।
પરિક્ષિદભવત્તસ્માત્સૌભદ્રાત્તુ યશસ્વિનઃ ॥

પરીક્ષિત્તુ ખલુ ભદ્રવતીં નામોપયેમે ।
તસ્યાં તત્ર ભવાઞ્જનમેજયઃ ॥

જનમેજયાત્તુ ભવતઃ ખલુ વપુષ્ટમાયાં પુત્રૌ દ્વૌ શતાનીકઃ શઙ્કુકર્ણશ્ચ ॥

શતાનીકસ્તુ ખલુ વૈદેહીમુપયેમે ।
તસ્યામસ્ય જજ્ઞે પુત્રોઽશ્વમેધદત્તઃ ॥

ઇત્યેષ પૂરોર્વંશસ્તુ પાણ્ડવાનાં ચ કીર્તિતઃ ।
પૂરોર્વંશમિમં શ્રુત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥