મહાભારત · અધ્યાય 1.2
સમન્તપઞ્ચકમિતિ યદુક્તં સૂતનન્દન ।
એતત્સર્વં યથાતત્ત્વં શ્રોતુમિચ્છામહે વયમ્ ॥
સૌતિરુવાચ ।
શૃણુધ્વં મમ ભો વિપ્રા બ્રુવતશ્ચ કથાઃ શુભાઃ ।
સમન્તપઞ્ચકાખ્યં ચ શ્રોતુમર્હથ સત્તમાઃ ॥
ત્રેતાદ્વાપરયોઃ સન્ધૌ રામઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
અસકૃત્પાર્થિવં ક્ષત્રં જઘાનામર્ષચોદિતઃ ॥
સ સર્વં ક્ષત્રમુત્સાદ્ય સ્વવીર્યેણાનલદ્યુતિઃ ।
સમન્તપઞ્ચકે પઞ્ચ ચકાર રુધિરહ્રદાન્ ॥
સ તેષુ રુધિરામ્ભઃસુ હ્રદેષુ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
પિતૄન્સન્તર્પયામાસ રુધિરેણેતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥
અથર્ચીકાદયોઽભ્યેત્ય પિતરો રામમબ્રુવન્ ।
રામ રામ મહાભાગ પ્રીતાઃ સ્મ તવ ભાર્ગવ ॥
અનયા પિતૃભક્ત્યા ચ વિક્રમેણ તવ પ્રભો ।
વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે યમિચ્છસિ મહાદ્યુતે ॥
રામ ઉવાચ ।
યદિ મે પિતરઃ પ્રીતા યદ્યનુગ્રાહ્યતા મયિ ।
યચ્ચ રોષાભિભૂતેન ક્ષત્રમુત્સાદિતં મયા ॥
અતશ્ચ પાપાન્મુચ્યેઽહમેષ મે પ્રાર્થિતો વરઃ ।
હ્રદાશ્ચ તીર્થભૂતા મે ભવેયુર્ભુવિ વિશ્રુતાઃ ॥
એવં ભવિષ્યતીત્યેવં પિતરસ્તમથાબ્રુવન્ ।
તં ક્ષમસ્વેતિ નિષિષિધુસ્તતઃ સ વિરરામ હ ॥
તેષાં સમીપે યો દેશો હ્રદાનાં રુધિરામ્ભસામ્ ।
સમન્તપઞ્ચકમિતિ પુણ્યં તત્પરિકીર્તિતમ્ ॥
યેન લિઙ્ગેન યો દેશો યુક્તઃ સમુપલક્ષ્યતે ।
તેનૈવ નામ્ના તં દેશં વાચ્યમાહુર્મનીષિણઃ ॥
અન્તરે ચૈવ સમ્પ્રાપ્તે કલિદ્વાપરયોરભૂત્ ।
સમન્તપઞ્ચકે યુદ્ધં કુરુપાણ્ડવસેનયોઃ ॥
તસ્મિન્પરમધર્મિષ્ઠે દેશે ભૂદોષવર્જિતે ।
અષ્ટાદશ સમાજગ્મુરક્ષૌહિણ્યો યુયુત્સયા ॥
સમેત્ય તં દ્વિજાસ્તાશ્ચ તત્રૈવ નિધં ગતાઃ ।
એતન્નામાભિનિર્વૃત્તં તસ્ય દેશસ્ય વૈ દ્વિજાઃ ॥
પુણ્યશ્ચ રમણીયશ્ચ સ દેશો વઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
તદેતત્કથિતં સર્વં મયા બ્રાહ્મણસત્તમાઃ ॥
યથા દેશઃ સ વિખ્યાતસ્ત્રિષુ લોકેષુ સુવ્રતાઃ ॥
ઋષય ઊચુઃ ।
અક્ષૌહિણ્ય ઇતિ પ્રોક્તં યત્ત્વયા સૂતનન્દન ।
એતદિચ્છામહે શ્રોતું સર્વમેવ યથાતથમ્ ॥
અક્ષૌહિણ્યાઃ પરીમાણં નરાશ્વરથદન્તિનામ્ ।
યથાવચ્ચૈવ નો બ્રૂહિ સર્વં હિ વિદિતં તવ ॥
સૌતિરુવાચ ।
એકો રથો ગજશ્ચૈકો નરાઃ પઞ્ચ પદાતયઃ ।
ત્રયશ્ચ તુરગાસ્તજ્જ્ઞૈઃ પત્તિરિત્યભિધીયતે ॥
પત્તિં તુ ત્રિગુણામેતામાહુઃ સેનામુખં બુધાઃ ।
ત્રીણિ સેનામુખાન્યેકો ગુલ્મ ઇત્યભિધીયતે ॥
ત્રયો ગુલ્મા ગણો નામ વાહિની તુ ગણાસ્ત્રયઃ ।
સ્મૃતાસ્તિસ્રસ્તુ વાહિન્યઃ પૃતનેતિ વિચક્ષણૈઃ ॥
ચમૂસ્તુ પૃતનાસ્તિસ્રસ્તિસ્રશ્ચમ્વસ્ત્વનીકિની ।
અનીકિનીં દશગુણાં પ્રાહુરક્ષૌહિણીં બુધાઃ ॥
અક્ષૌહિણ્યાઃ પ્રસંખ્યાતા રથાનાં દ્વિજસત્તમાઃ ।
સંખ્યાગણિતતત્ત્વજ્ઞૈઃ સહસ્રાણ્યેકવિંશતિઃ ॥
શતાન્યુપરિ ચૈવાષ્ટૌ તથા ભૂયશ્ચ સપ્તતિઃ ।
ગજાનાં ચ પરીમાણમેતદેવ વિનિર્દિશેત્ ॥
જ્ઞેયં શતસહસ્રં તુ સહસ્રાણિ નવૈવ તુ ।
નરાણામપિ પઞ્ચાશચ્છતાનિ ત્રીણિ ચાનઘાઃ ॥
પઞ્ચ ષષ્ટિસહસ્રાણિ તથાશ્વાનાં શતાનિ ચ ।
દશોત્તરાણિ ષટ્ પ્રાહુર્યથાવદિહ સંખ્યયા ॥
એતામક્ષૌહિણીં પ્રાહુઃ સંખ્યાતત્ત્વદિતો જનાઃ ।
યાં વઃ કથિતવાનસ્મિ વિસ્તરેણ તપોધનાઃ ॥
એતયા સંખ્યયા હ્યાસન્કુરુપાણ્ડવસેનયોઃ ।
અક્ષૌહિણ્યો દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પિણ્ડિતાષ્ટાદશૈવ તુ ॥
સમેતાસ્તત્ર વૈ દેશે તત્રૈવ નિધં ગતાઃ ।
કૌરવાન્કારણં કૃત્વા કાલેનાદ્ભુતકર્મણા ॥
અહાનિ યુયુધે ભીષ્મો દશૈવ પરમાસ્ત્રવિત્ ।
અહાનિ પઞ્ચ દ્રોણસ્તુ રરક્ષ કુરુવાહિનીમ્ ॥
અહની યુયુધે દ્વે તુ કર્ણઃ પરબલાર્દનઃ ।
શલ્યોઽર્ધદિવસં ચૈવ ગદાયુદ્ધમતઃ પરમ્ ॥
તસ્યૈવ દિવસસ્યાન્તે દ્રૌણિહાર્દિક્યગૌતમાઃ ।
પ્રસુપ્તં નિશિ વિશ્વસ્તં જઘ્નુર્યૌધિષ્ઠિરં બલમ્ ॥
યત્તુ શૌનક સત્રે તે ભારતાખ્યાનમુત્તમમ્ ।
જનમેજયસ્ય તત્સત્રે વ્યાસશિષ્યેણ ધીમતા ॥
કથિતં વિસ્તરાર્થં ચ યશો વીર્યં મહીક્ષિતામ્ ।
પૌષ્યં તત્ર ચ પૌલોમમાસ્તીકં ચાદિતઃ સ્મૃતમ્ ॥
વિચિત્રાર્થપદાખ્યાનમનેકસમયાન્વિતમ્ ।
પ્રતિપન્નં નરૈઃ પ્રાજ્ઞૈર્વૈરાગ્યમિવ મોક્ષિભિઃ ॥
આત્મેવ વેદિતવ્યેષુ પ્રિયેષ્વિવ હિ જીવિતમ્ ।
ઇતિહાસઃ પ્રધાનાર્થઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વાગમેષ્વયમ્ ॥
અનાશ્રિત્યેદમાખ્યાનં કથા ભુવિ ન વિદ્યતે ।
આહારમનપાશ્રિત્ય શરીરસ્યેવ ધારણમ્ ॥
તદેતદ્ભારતં નામ કવિભિસ્તૂપજીવ્યતે ।
ઉદયતેપ્સુભિર્ભૃત્યૈરભિજાત ઇવેશ્વરઃ ॥
ઇતિહાસોત્તમે યસ્મિન્નર્પિતા બુદ્ધિરુત્તમા ।
સ્વરવ્યઞ્જનયોઃ કૃત્સ્ના લોકવેદાશ્રયેવ વાક્ ॥
તસ્ય પ્રજ્ઞાભિપન્નસ્ય વિચિત્રપદપર્વણઃ ।
સૂક્ષ્માર્થન્યાયયુક્તસ્ય વેદાર્થૈર્ભૂષિતસ્ય ચ ॥
ભારતસ્યેતિહાસસ્ય શ્રૂયતાં પર્વસન્ગ્રહઃ ।
પર્વાનુક્રમણી પૂર્વં દ્વિતીયઃ પર્વસન્ગ્રહઃ ॥
પૌષ્યં પૌલોમમાસ્તીકમાદિરંશાવતારણમ્ ।
તતઃ સમ્ભવપર્વોક્તમદ્ભુતં રોમહર્ષણમ્ ॥
દાહો જતુગૃહસ્યાત્ર હૈડિમ્બં પર્વ ચોચ્યતે ।
તતો બકવધઃ પર્વ પર્વ ચૈત્રરથં તતઃ ॥
તતઃ સ્વયંવરો દેવ્યાઃ પાઞ્ચાલ્યાઃ પર્વ ચોચ્યતે ।
ક્ષાત્રધર્મેણ નિર્જિત્ય તતો વૈવાહિકં સ્મૃતમ્ ॥
વિદુરાગમનં પર્વ રાજ્યલાભસ્તથૈવ ચ ।
અર્જુનસ્ય વને વાસઃ સુભદ્રાહરણં તતઃ ॥
સુભદ્રાહરણાદૂર્ધ્વં જ્ઞેયા હરણહારિકા ।
તતઃ ખાણ્ડવદાહાખ્યં તત્રૈવ મયદર્શનમ્ ॥
સભાપર્વ તતઃ પ્રોક્તં મન્ત્રપર્વ તતઃ પરમ્ ।
જરાસન્ધવધઃ પર્વ પર્વ દિગ્વિજયં તથા ॥
પર્વ દિગ્વિજયાદૂર્ધ્વં રાજસૂયિકમુચ્યતે ।
તતશ્ચાર્ઘાભિહરણં શિશુપાલવધસ્તતઃ ॥
દ્યૂતપર્વ તતઃ પ્રોક્તમનુદ્યૂતમઃ પરમ્ ।
તત આરણ્યકં પર્વ કિર્મીરવધ એવચ ॥
અર્જુનસ્યાભિગમનં પર્વ જ્ઞેયમતઃ પરમ્ ।
ઈશ્વરાર્જુનયોર્યુદ્ધં પર્વ કૈરાતસઞ્જ્ઞિતમ્ ॥
ઇન્દ્રલોકાભિગમનં પર્વ જ્ઞેયમતઃ પરમ્ ।
નલોપાખ્યાનમપિ ચ ધાર્મિકં કરુણોદયમ્ ॥
તીર્થયાત્રા તતઃ પર્વ કુરુરાજસ્ય ધીમતઃ ।
જટાસુરવધઃ પર્વ યક્ષયુદ્ધમતઃ પરમ્ ॥
નિવાતકવચૈર્યુદ્ધં પર્વ ચાજગરં તતઃ ।
માર્કણ્ડેયસમાસ્યા ચ પર્વાનન્તરમુચ્યતે ॥
સંવાદશ્ચ તતઃ પર્વ દ્રૌપદીસત્યભામયોઃ । ઘોષયાત્રા તતઃ પર્વ તતઃ પ્રાયોપવેશનેમ્ ।
મન્ત્રસ્ય નિશ્ચયં ચૈવ મૃગસ્વપ્નોદ્ભવં તતઃ ॥
વ્રીહિદ્રૌણિકમાખ્યાનમૈન્દ્રદ્યુમ્નં તથૈવ ચ ।
દ્રૌપદીહરણં પર્વ જયદ્રથવિમોક્ષણમ્ ॥
રામોપાખ્યાનમત્રૈવ પર્વ જ્ઞેયમતઃ પરમ્ ।
પતિવ્રતાયા માહાત્મ્યં સાવિત્ર્યાશ્ચૈવમદ્ભુતમ્ ॥
કુણ્ડલાહરણં પર્વ તતઃ પરમિહોચ્યતે ।
આરણેયં તતઃ પર્વ વૈરાટં તદનન્તરમ્ ॥
પાણ્ડવાનાં પ્રવેશશ્ચ સમયસ્ય ચ પાલનમ્ ॥
કીચકાનાં વધઃ પર્વ પર્વ ગ્રોગ્રહણં તતઃ ।
અભિમન્યોશ્ચ વૈરાટ્યાઃ પર્વ વૈવાહિકં સ્મૃતમ્ ॥
ઉદ્યોગપર્વ વિજ્ઞેયમત ઊર્ધ્વં મહાદ્ભુતમ્ ।
તતઃ સઞ્જયયાનાખ્યં પર્વ જ્ઞેયમતઃ પરમ્ ॥
પ્રજાગરં તથા પર્વ ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ચિન્તયા ।
પર્વ સાનત્સુજાતં વૈ ગુહ્યમધ્યાત્મદર્શનમ્ ॥
યાનસન્ધિસ્તતઃ પર્વ ભગવદ્યાનમેવ ચ ।
માતલીયમુપાખ્યાનં ચરિતં ગાલવસ્ય ચ ॥
સાવિત્રં વામદેવ્યં ચ વૈન્યોપાખ્યાનમેવ ચ ।
જામદગ્ન્યમુપાખ્યાનં પર્વ ષોડશરાજકમ્ ॥
સભાપ્રવેશઃ કૃષ્ણસ્ય વિદુલાપુત્રશાસનમ્ ।
ઉદ્યોગઃ સૈન્યનિર્યાણં વિશ્વોપાખ્યાનમેવ ચ ॥
જ્ઞેયં વિવાદપર્વાત્ર કર્ણસ્યાપિ મહાત્મનઃ ।
મન્ત્રસ્ય નિશ્ચયં કૃત્વા કાર્યસ્ય સમનન્તરમ્ ॥
શ્વેતસ્ય વાસુદેવેન ચિત્રં બહુકથાશ્રયમ્ । નિર્યાણં ચ તતઃ પર્વ કુરુપાણ્ડવસેનયોઃ ॥
રથાતિરથસંખ્યા ચ પર્વોક્તં તદનન્તરમ્ ।
ઉલૂકદૂતાગમનં પર્વામર્ષવિવર્ધનમ્ ॥
અમ્બોપાખ્યાનમત્રૈવ પર્વ જ્ઞેયમતઃ પરમ્ ॥
ભીષ્માભિષેચનં પર્વ તતશ્ચાદ્ભુતમુચ્યતે ॥
જમ્બૂખમ્ડવિનિર્માણં પર્વોક્તં તદનન્તરમ્ ॥
ભૂમિપર્વ તતઃ પ્રોક્તં દ્વીપવિસ્તારકીર્તનમ્ ॥
દિવ્યં ચક્ષુર્દદૌ યત્ર સઞ્જયાય મહામુનિઃ । પર્વોક્તં ભગવદ્ગીતા પર્વ ભીષ્મવધસ્તતઃ ।
દ્રોણાભિષેચનં પર્વ સંશપ્તકવધસ્તતઃ ॥
અભિમન્યુવધઃ પર્વ પ્રતિજ્ઞા પર્વ ચોચ્યતે ।
જયદ્રથવધઃ પર્વ ઘટોત્કચવધસ્તતઃ ॥
તતો દ્રોણવધઃ પર્વ વિજ્ઞેયં લોમહર્ષણમ્ ।
મોક્ષો નારાયણાસ્ત્રસ્ય પર્વાનન્તરમુચ્યતે ॥
કર્ણપર્વ તતો જ્ઞેયં શલ્યપર્વ તતઃ પરમ્ ।
હ્રદપ્રવેશનં પર્વ ગદાયુદ્ધમતઃ પરમ્ ॥
સારસ્વતં તતઃ પર્વ તીર્થવંશાનુકીર્તનમ્ ।
અત ઊર્ધ્વં સુબીભત્સં પર્વ સૌપ્તિકમુચ્યતે ॥
ઐષીકં પર્વ ચોદ્દિષ્ટમત ઊર્ધ્વં સુદારુણમ્ ।
જલપ્રદાનિકં પર્વ સ્ત્રીવિલાપસ્તતઃ પરમ્ ॥
શ્રાદ્ધપર્વ તતો જ્ઞેયં કુરૂણામૌર્ધ્વદેહિકમ્ ।
ચાર્વાકનિગ્રહઃ પર્વ રક્ષસો બ્રહ્મરૂપિણઃ ॥
આભિષેચનિકં પર્વ ધર્મરાજસર્ય ધીમતઃ ।
પ્રવિભાગો ગૃહાણાં ચ પર્વોક્તં તદનન્તરમ્ ॥
શાન્તિપર્વ તતો યત્ર રાજધર્માનુશાસનમ્ ।
આપદ્ધર્મશ્ચ પર્વોક્તં મોક્ષધર્મસ્તતઃ પરમ્ ॥
શુકપ્રશ્નાભિગમનં બ્રહ્મપ્રશ્નાનુશાસનમ્ ।
પ્રાદુર્ભાવશ્ચ દુર્વાસઃસંવાદશ્ચૈવ માયયા ॥
તતઃ પર્વ પરિજ્ઞેયમાનુશાસનિકં પરમ્ ।
સ્વર્ગારોહણિકં ચૈવ તતો ભીષ્મસ્ય ધીમતઃ ॥
તતોઽશ્વમેધિકં પર્વ સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ।
અનુગીતા તતઃ પર્વ જ્ઞેયમધ્યાત્મવાચકમ્ ॥
પર્વ ચાશ્રમવાસાખ્યં પુત્રદર્શનમેવ ચ ।
નારદાગમનં પર્વ તતઃ પરમિહોચ્યતે ॥
મૌસલં પર્વ ચોદ્દિષ્ટં તતો ઘોરં સુદારુણમ્ ।
મહાપ્રસ્થાનિકં પર્વ સ્વર્ગારોહણિકં તતઃ ॥
હરિવંશસ્તતઃ પર્વ પુરાણં ખિલસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
વિષ્ણુપર્વ શિશોશ્ચર્યા વિષ્ણોઃ કંસવધસ્તથા ॥
ભવિષ્યં પર્વ ચાપ્યુક્તં ખિલેષ્વેવાદ્ભુતં મહત્ ।
એતત્પર્વશતં પૂર્ણં વ્યાસેનોક્તં મહાત્મના ॥
યથાવત્સૂતપુત્રેણ રૌમહર્ષણિના તતઃ ।
ઉક્તાનિ નૈમિશારણ્યે પર્વાણ્યષ્ટાદશૈવ તુ ॥
સમાસો ભારતસ્યાયમત્રોક્તઃ પર્વસન્ગ્રહઃ ।
પૌષ્યં પૌલોમમાસ્તીકમાદિરંશાવતારણમ્ ॥
સમ્ભવો જતુવેશ્માખ્યં હિડિમ્બબકયોર્વધઃ ।
તથા ચૈત્રરથં દેવ્યાઃ પાઞ્ચાલ્યાશ્ચ સ્વયંવરઃ ॥
ક્ષાત્રધર્મેણ નિર્જિત્ય તતો વૈવાહિકં સ્મૃતમ્ ।
વિદુરાગમનં ચૈવ રાજ્યલાભસ્તથૈવ ચ ॥
વનવાસોઽર્જુનસ્યાપિ સુભદ્રાહરણં તતઃ ।
હરણાહરણં ચૈવ દહનં ખાણ્ડવસ્ય ચ ॥
મયસ્ય દર્શનં ચૈવ આદિપર્વણિ કથ્યતે ।
પૌષ્યે પર્વણિ માહાત્મ્યમુત્તઙ્કસ્યોપવર્ણિતમ્ ॥
પૌલોમે ભૃગુવંશસ્ય વિસ્તારઃ પરિકીર્તિતઃ ।
આસ્તીકે સર્વનાગાનાં ગરુડસ્ય ચ સમ્ભવઃ ॥
ક્ષીરોદમથં ચૈવ જન્મોચ્ચૈઃશ્રવસસ્તથા ।
યજતઃ સર્પસત્રેણ રાજ્ઞઃ પારિક્ષિતસ્ય ચ ॥
કથેયમભિનિર્વૃત્તા ભારતાનાં મહાત્મનામ્ ।
વિવિધાઃ સમ્ભવા રાજ્ઞામુક્તાઃ સમ્ભવપર્વણિ ॥
અન્યેષાં ચૈવ શૂરાણામૃષેર્દ્વૈપાયનસ્ય ચ ।
અંશાવતરણં ચાત્ર દેવાનાં પરિકીર્તિતમ્ ॥
દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ યક્ષાણાં ચ મહૌજસામ્ ।
નાગાનામથ સર્પાણાં ગન્ધર્વાણાં પતત્ત્રિણામ્ ॥
અન્યેષાં ચૈવ ભૂતાનાં વિવિધાનાં સમુદ્ભવઃ ।
મહર્ષેરાશ્રમપદે કણ્વસ્ય ચ તપસ્વિનઃ ॥
શકુન્તલાયાં દુષ્યન્તાદ્ભરતશ્ચાપિ જજ્ઞિવાન્ ।
યસ્ય લોકેષુ નામ્નેદં પ્રથિતં ભારતં કુલમ્ ॥
વસૂનાં પુનરુત્પત્તિર્ભાગીરથ્યાં મહાત્મનામ્ ।
શન્તનોર્વેશ્મનિ પુનસ્તેષાં ચારોહણં દિવિ ॥
તેજોંશાનાં ચ સમ્પાતો ભીષ્મસ્યાપ્યત્ર સમ્ભવઃ ।
રાજ્યાન્નિવર્તનં તસ્ય બ્રહ્મચર્યવ્રતે સ્થિતિઃ ॥
પ્રતિજ્ઞાપાલનં ચૈવ રક્ષા ચિત્રાઙ્ગદસ્ય ચ ।
હતે ચિત્રાઙ્ગદે ચૈવ રક્ષા ભ્રાતુર્યવીયસઃ ॥
વિચિત્રવીર્યસ્ય તથા રાજ્યે સમ્પ્રતિપાદનમ્ ।
ધર્મસ્ય નૃષુ સમ્ભૂતિરણીમાણ્ડવ્યશાપજા ॥
કૃષ્ણદ્વૈપાયનાચ્ચૈવ પ્રસૂતિર્વરદાનજા ।
ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પાણ્ડોશ્ચ પાણ્ડવાનાં ચ સમ્ભવઃ ॥
વારણાવતયાત્રા ચ મન્ત્રો દુર્યોધનસ્ય ચ ।
કૂટસ્ય ધાર્તરાષ્ટ્રેણ પ્રેષણં પાણ્ડવાન્પ્રતિ ॥
હિતોપદેશશ્ચ પથિ ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ ।
વિદુરેણ કૃતો યત્ર હિતાર્થં મ્લેચ્છભાષયા ॥
વિદુરસ્ય ચ વાક્યેન સુરુઙ્ગોપક્રમક્રિયા ।
નિષાદ્યાઃ પઞ્ચપુત્રાયાઃ સુપ્તાયા જતુવેશ્મનિ ॥
પુરોચનસ્ય ચાત્રૈવ દહનં સમ્પ્રકીર્તિતમ્ ।
પાણ્ડવાનાં વને ઘોરે હિડિમ્બાયાશ્ચ દર્શનમ્ ॥
તત્રૈવ ચ હિડિમ્બસ્ય વધો ભીમાન્મહાબલાત્ ।
ઘટોત્કચસ્ય ચોત્પત્તિંરત્રૈવ પરિકીર્તિતા ॥
મહર્ષેર્દર્શનં ચૈવ વ્યાસસ્યામિતતેજસઃ ।
તદાજ્ઞયૈકચક્રાયાં બ્રાહ્મણસ્ય નિવેશને ॥
અજ્ઞાતચર્યયા વાસો યત્ર તેષાં પ્રકીર્તિતઃ ।
બકસ્ય નિધનં ચૈવ નાગરાણાં ચ વિસ્મયઃ ॥
સમ્ભવશ્ચૈવ કૃષ્ણાયા ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય ચૈવ હ ।
બ્રાહ્મણાત્સમુપશ્રુત્ય વ્યાસવાક્યપ્રચોદિતાઃ ॥
દ્રૌપદીં પ્રાર્થયન્તસ્તે સ્વયંવરદિદૃક્ષયા ।
પઞ્ચાલાનભિતો જગ્મુર્યત્ર કૌતૂહલાન્વિતાઃ ॥
અઙ્ગારપર્ણં નિર્જિત્ય ગઙ્ગાકૂલેઽર્જુનસ્તદા ।
સખ્યં કૃત્વા તતસ્તેન તસ્માદેવ ચ શુશ્રુવે ॥
તાપત્યમથ વાસિષ્ઠમૌર્વં ચાખ્યાનમુત્તમમ્ ।
ભ્રાતૃભિઃ સહિતઃ સર્વૈઃ પઞ્ચાલાનભિતો યયૌ ॥
પાઞ્ચાલનગરે ચાપિ લક્ષ્યં ભિત્ત્વા ધનઞ્જયઃ ।
દ્રૌપદીં લબ્ધવાનત્ર મધ્યે સર્વમહીક્ષિતામ્ ॥
ભીમસેનાર્જુનૌ યત્ર સંરબ્ધાન્પૃથિવીપતીન્ ।
શલ્યકર્ણૌ ચ તરસા જિતવન્તૌ મહામૃધે ॥
દૃષ્ટ્વા તયોશ્ચ તદ્વીર્યમપ્રમેયમમાનુષમ્ ।
શઙ્કમાનૌ પાણ્ડવાંસ્તાન્ રામકૃષ્ણૌ મહામતી ॥
જગ્મતુસ્તૈઃ સમાગન્તું શાલાં ભાર્ગવવેશ્મનિ ।
પઞ્ચાનામેકપત્નીત્વે વિમર્શો દ્રુપદસ્ય ચ ॥
પઞ્ચેન્દ્રાણામુપાખ્યાનમત્રૈવાદ્ભુતમુચ્યતે ।
દ્રૌપદ્યા દેવવિહીતો વિવાહશ્ચાપ્યમાનુષઃ ॥
ક્ષત્તુશ્ચ ધાર્તરાષ્ટ્રેણ પ્રેષણં પાણ્ડવાન્પ્રતિ ।
વિદુરસ્ય ચ સમ્પ્રાપ્તિર્દર્શનં કેશવસ્ય ચ ॥
ખાણ્ડવપ્રસ્થવાસશ્ચ તથા રાજ્યાર્ધસર્જનમ્ ।
નારદસ્યાજ્ઞયા ચૈવ દ્રૌપદ્યાઃ સમયક્રિયા ॥
સુન્દોપસુન્દયોસ્તદ્વદાખ્યાનં પરિકીર્તિતમ્ ।
અનન્તરં ચ દ્રૌપદ્યા સહાસીનં યુધિષ્ઠિરમ્ ॥
અનુ પ્રવિશ્ય વિપ્રાર્થે ફાલ્ગુનો ગૃહ્ય ચાયુધમ્ ।
મોક્ષયિત્વા ગૃહં ગત્વા વિપ્રાર્થં કૃતનિશ્ચયઃ ॥
સમયં પાલયન્વીરો વનં યત્ર જગામ હ ।
પાર્થસ્ય વનવાસે ચ ઉલૂપ્યા પથિ સઙ્ગમઃ ॥
પુણ્યતીર્થાનુસંયાનં બભ્રુવાહનજન્મ ચ ।
તત્રૈવ મોક્ષયામાસ પઞ્ચ સોઽપ્સરસઃ શુભાઃ ॥
શાપાદ્ગ્રાહત્વમાપન્ના બ્રાહ્મણસ્ય તપસ્વિનઃ ।
પ્રભાસતીર્થે પાર્થેન કૃષ્ણસ્ય ચ સમાગમઃ ॥
દ્વારકાયાં સુભદ્રા ચ કામયાનેન કામિની ।
વાસુદેવસ્યાનુમતે પ્રાપ્તા ચૈવ કિરીટિના ॥
ગૃહીત્વા હરણં પ્રાપ્તે કૃષ્ણે દેવકિનન્દને ।
અભિમન્યોઃ સુભદ્રાયાં જન્મ ચોત્તમતેજસઃ ॥
દ્રૌપદ્યાસ્તનયાનાં ચ સમ્ભવોઽનુપ્રકીર્તિતઃ ।
વિહારાર્થં ચ ગતયોઃ કૃષ્ણયોર્યમુનામનુ ॥
સમ્પ્રાપ્તિશ્ચક્રધનુષોઃ ખાણ્ડવસ્ય ચ દાહનમ્ ।
મયસ્ય મોક્ષો જ્વલનાદ્ભુજઙ્ગસ્ય ચ મોક્ષણમ્ ॥
મહર્ષેર્મન્દપાલસ્ય શાર્ઙ્ગ્યા તનયસમ્ભવઃ ।
ઇત્યેતદાદિપર્વોક્તં પ્રથમં બહુ વિસ્તરમ્ ॥
અધ્યાયાનાં શતે દ્વે તુ સંખ્યાતે પરમર્ષિણા ।
સપ્તવિંશતિરધ્યાયા વ્યાસેનોત્તમતેજસા ॥
અષ્ટૌ શ્લોકસહસ્રાણિ અષ્ટૌ શ્લોકશતાનિ ચ ।
શ્લોકાશ્ચ ચતુરાશીતિર્મુનિનોક્તા મહાત્મના ॥
દ્વિતીયં તુ સભાપર્વ બહુવૃત્તાન્તમુચ્યતે । સભાક્રિયા પાણ્ડવાનાં કિઙ્કરાણાં ચ દર્શનમ્ ।
લોકપાલસભાખ્યાનં નારદાદ્દેવદર્શિનઃ ।
રાજસૂયસ્ય ચારમ્ભો જરાસન્ધવધસ્તથા ॥
ગિરિવ્રજે નિરુદ્ધાનાં રાજ્ઞાં કૃષ્ણેન મોક્ષણમ્ ।
તથા દિગ્વિજયોઽત્રૈવ પામ્ડવાનાં પ્રકીર્તિતઃ ॥
રાજ્ઞામાગમનં ચૈવ સાર્હણાનાં મહક્રતૌ ।
રાજસૂયેઽર્ઘસંવાદે શિશુપાલવધસ્તથા ॥
યજ્ઞે વિભૂતિં તાં દૃષ્ટ્વા દુઃખામર્ષાન્વિતસ્ય ચ ।
દુર્યોધનસ્યાવહાસો ભીમેન ચ સભાતલે ॥
યત્રાસ્ય મન્યુરુદ્ભૂતો યેન દ્યૂતમકારયત્ ।
યત્ર ધર્મસુતં દ્યૂતે શકુનિઃ કિતવોઽજયત્ ॥
યત્ર દ્યૂતાર્ણવે મગ્નાં દ્રૌપદીં નૌરિવાર્ણવાત્ ।
ધૃતરાષ્ટ્રો મહાપ્રાજ્ઞઃ સ્નુષાં પરમદુઃખિતામ્ ॥
તારયામાસ તાંસ્તીર્ણાઞ્જ્ઞાત્વા દુર્યોધનો નૃપઃ ।
પુનરેવ તતો દ્યૂતે સમાહ્વયત પાણ્ડવાન્ ॥
જિત્વા સ વનવાસાય પ્રેષયામાસ તાંસ્તતઃ ।
એતત્સર્વં સભાપર્વ સમાખ્યાતં મહાત્મના ॥
અધ્યાયાઃ સપ્તતિર્જ્ઞેયાસ્તથા ચાષ્ટૌ પ્રસંખ્યયા ।
શ્લોકાનાં દ્વે સહસ્રે તુ પઞ્ચ શ્લોકશતાનિ ચ ॥
શ્લોકાશ્ચૈકાદશ જ્ઞેયાઃ પર્વણ્યસ્મિન્દ્વિજોત્તમાઃ ।
અતઃ પરં તૃતીયં તુ જ્ઞેયમારણ્યકં મહત્ ॥
વનવાસં પ્રયાતેષુ પાણ્ડવેષુ મહાત્મસુ ।
પૌરાનુગમનં ચૈવ ધર્મપુત્રસ્ય ધીમતઃ ॥
અન્નૌષધીનાં ચ કૃતે પાણ્ડવેન મહાત્મના ।
દ્વિજાનાં ભરણાર્થં ચ કૃતમારાધનં રવેઃ ॥
ધૌમ્યોપદેશાત્તિગ્માંશુપ્રસાદાદન્નસમ્ભઃ ।
હિતં ચ બ્રુવતઃ ક્ષત્તુઃ પરિત્યાગોઽમ્બિકાસુતાત્ ॥
ત્યક્તસ્ય પાણ્ડુપુત્રાણાં સમીપગમનં તથા ।
પુનરાગમનં ચૈવ ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય શાસનાત્ ॥
કર્ણપ્રોત્સાહનાચ્ચૈવ ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્મતેઃ ।
વનસ્થાન્પાણ્ડવાન્હન્તું મન્ત્રો દુર્યોધનસ્યચ ॥
તં દુષ્ટભાવં વિજ્ઞાય વ્યાસસ્યાગમનં દ્રુતમ્ ।
નિર્યાણપ્રતિષેધશ્ચ સુરભ્યાખ્યાનમેવ ચ ॥
મૈત્રેયાગમનં ચાત્ર રાજ્ઞશ્ચૈવાનુશાસનમ્ ।
શાપોત્સર્ગશ્ચ તેનૈવ રાજ્ઞો દુર્યોધનસ્ય ચ ॥
કિર્મીરસ્ય વધશ્ચાત્ર ભીમસેનેન સંયુગે ।
વૃષ્ણીનામાગમશ્ચાત્ર પાઞ્ચાલાનાં ચ સર્વશઃ ॥
શ્રુત્વા શકુનિના દ્યૂતે નિકૃત્યા નિર્જિતાંશ્ચ તાન્ ।
ક્રુદ્ધસ્યાનુપ્રશમનં હરેશ્ચૈવ કિરીટિના ॥
પરિદેવનં ચ પાઞ્ચાલ્યા વાસુદેવસ્ય સન્નિધૌ ।
આશ્વાસનં ચ કૃષ્ણેન દુઃખાર્તાયાઃ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
તથા સૌભવધાખ્યાનમત્રૈવોક્તં મહર્ષિણા ।
સુભદ્રાયાઃ સપુત્રાયાઃ કૃષ્ણેન દ્વારકાં પુરીમ્ ॥
નયનં દ્રૌપદેયાનાં ધૃષ્ટદ્યુમ્નેન ચૈવ હ ।
પ્રવેશઃ પાણ્ડવેયાનાં રમ્યે દ્વૈતવને તતઃ ॥
ધર્મરાજસ્ય ચાત્રૈવ સંવાદઃ કૃષ્ણયા સહ ।
સંવાદશ્ચ તથા રાજ્ઞા ભીમસ્યાપિ પ્રકીર્તિતઃ ॥
સમીપં પાણ્ડુપુત્રાણાં વ્યાસસ્યાગમનં તથા ।
પ્રતિશ્રુત્યાથ વિદ્યાયા દાનં રાજ્ઞો મહર્ષિણા ॥
ગમનં કામ્યકે ચાપિ વ્યાસે પ્રતિગતે તતઃ ।
અસ્ત્રહેતોર્વિવાસશ્ચ પાર્થસ્યામિતતેજસઃ ॥
મહાદેવેન યુદ્ધં ચ કિરાતવપુષા સહ ।
દર્શનં લોકપાલાનામસ્ત્રપ્રાપ્તિસ્તથૈવ ચ ॥
મહેન્દ્રલોકગમનમસ્ત્રાર્થે ચ કિરીટિનઃ ।
યત્ર ચિન્તા સમુત્પન્ના ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ભૂયસી ॥
દર્શનં બૃહદશ્વસ્ય મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ ।
યુધિષ્ઠિરસ્ય ચાર્તસ્ય વ્યસને પરિદેવનમ્ ॥
નલોપાખ્યાનમત્રૈવ ધર્મિષ્ઠં કરુણોદયમ્ ।
દમયન્ત્યાઃ સ્થિતિર્યત્ર નલસ્ય ચરિતં તથા ॥
તથાક્ષહૃદયપ્રાપ્તિસ્તસ્માદેવ મહર્ષિતઃ ।
લોમશસ્યાગમસ્તત્ર સ્વર્ગાત્પાણ્ડુસુતાન્પ્રતિ ॥
વનવાસગતાનાં ચ પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્ ।
સ્વર્ગે પ્રવૃત્તિરાખ્યાતા લોમશેનાર્જુનસ્ય વૈ ॥
સન્દેશાદર્જુનસ્યાત્ર તીર્થાભિગમનક્રિયા ।
તીર્થાનાં ચ ફલપ્રાપ્તિઃ પુણ્યત્વં ચાપિ કીર્તિતમ્ ॥
પુલસ્ત્યતીર્થયાત્રા ચ નારદેન મહર્ષિણા ।
તીર્થયાત્રા ચ તત્રૈવ પાણ્ડવાનાં મહાત્મનાં ॥
તથા યજ્ઞવિભૂતિશ્ચ ગયસ્યાત્ર પ્રકીર્તિતા ॥
આગસ્ત્યમપિ ચાખ્યાનં યત્ર વાતાપિભક્ષણમ્ ।
લોપામુદ્રાભિપમનમપત્યાર્થમૃષેસ્તથા ॥
ઋશ્યશૃઙ્ગસ્ય ચરિતં કૌમારબ્રહ્મચારિણઃ ।
જામદગ્ન્યસ્ય રામસ્ય ચરિતં ભૂરિતેજસઃ ॥
કાર્તવીર્યવધો યત્ર હૈહયાનાં ચ વર્ણ્યતે ।
પ્રભાસતીર્થે પાણ્ડૂનાં વૃષ્ણિભિશ્ચ સમાગમઃ ॥
સૌકન્યમપિ ચાખ્યાનં ચ્યવનો યત્ર ભાર્ગવઃ ।
શર્યાતિયજ્ઞે નાસત્યૌ કૃતવાન્સોમપીથિનૌ ॥
તાભ્યાં ચ યત્ર સ મુનિર્યૌવનં પ્રતિપાદિતઃ ।
માન્ધાતુશ્ચાપ્યુપાખ્યાનં રાજ્ઞોઽત્રૈવપ્રકીર્તિતં ॥
જન્તૂપાખ્યાનમત્રૈવ યત્ર પુત્રેણ સોમકઃ ।
પુત્રાર્થમયજદ્રાજા લેભે પુત્રશતં ચ સઃ ॥
તતઃ શ્યેનકપોતીયમુપાખ્યાનમનુત્તમમ્ ।
ઇન્દ્રાગ્ની યત્ર ધર્મશ્ચાપ્યજિજ્ઞાસઞ્શિબિં નૃપમ્ ॥
અષ્ટાવક્રીયમત્રૈવ વિવાદો યત્ર બન્દિના ।
અષ્ટાવક્રસ્ય વિપ્રર્ષેર્જનકસ્યાધ્વરેઽભવત્ ॥
નૈયાયિકાનાં મુખ્યેન વરુણસ્યાત્મજેન ચ ।
પરાજિતો યત્ર બન્દી વિવાદેન મહાત્મના ॥
વિજિત્ય સાગરં પ્રાપ્તં પિતરં લબ્ધવાનૃષિઃ । યવક્રીતસ્ય ચાખ્યાનં રૈભ્યસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।
ગન્ધમાદનયાત્રા ચ વાસો નારાયણાશ્રમે ॥
નિયુક્તો ભીમસેનશ્ચ દ્રૌપદ્યા ગન્ધમાદને ।
વ્રજન્પથિ મહાબાહુર્દૃષ્ટવાન્પવનાત્મજમ્ ॥
કદલીષણ્ડમધ્યસ્થં હનૂમન્તં મહાબલમ્ ।
યત્ર મન્દારપુષ્પાર્થે નલિનીં તામધર્ષયત્ ॥
યત્રાસ્ય યુદ્ધમભવત્સુમહદ્રાક્ષસૈઃ સહ ।
યક્ષૈશ્ચૈવ મહાવીર્યૈર્મણિમત્પ્રમુખૈસ્તથા ॥
જટાસુરસ્ય ચ વધો રાક્ષસસ્ય વૃકોદરાત્ ।
વૃષપર્વણો રાજર્ષેસ્તતોઽભિગમનં સ્મૃતમ્ ॥
આર્ષ્ટિષેણાશ્રમે ચૈષાં ગમનં વાસ એવ ચ ।
પ્રોત્સાહનં ચ પાઞ્ચાલ્યા ભીમસ્યાત્ર મહાત્મનઃ ॥
કૈલાસારોહણં પ્રોક્તં યત્ર યક્ષૈર્બલોત્કટૈઃ ।
યુદ્ધમાસીન્મહાઘોરં મણિમત્પ્રમુખૈઃ સહ ॥
સમાગમશ્ચ પાણ્ડૂનાં યત્ર વૈશ્રવણેન ચ ।
સમાગમશ્ચાર્જુનસ્ય તત્રૈવ ભ્રાતૃભિઃ સહ ॥
અવાપ્ય દિવ્યાન્યસ્ત્રાણિ ગુર્વર્થં સવ્યસાચિના ।
નિવાતકવચૈર્યુદ્ધં હિરણ્યપુરવાસિભિઃ ॥
નિવાતકવચૈર્ઘોરૈર્દાનવૈઃ સુરશત્રુભિઃ ।
પૌલોમૈઃ કાલકેયૈશ્ચ યત્ર યુદ્ધં કિરીટિનઃ ॥
વધશ્ચૈષાં સમાખ્યાતો રાજ્ઞસ્તેનૈવ ધીમતા ।
અસ્ત્રસન્દર્શનારમ્ભો ધર્મરાજસ્ય સન્નિધૌ ॥
પાર્થસ્ય પ્રતિષેધશ્છ નારદેન સુરર્ષિણા ।
અવરોહણં પુનશ્ચૈવ પાણ્ડૂનાં ગન્ધમાદનાત્ ॥
ભીમસ્ય ગ્રહણં ચાત્ર પર્વતાભોગવર્ષ્મણા ।
ભુજગેન્દ્રેણ બલિના તસ્મિન્સુગહને વને ॥
અમોક્ષયદ્યત્ર ચૈનં પ્રશ્નાનુક્ત્વા યુધિષ્ઠિરઃ ।
કામ્યકાગમનં ચૈવ પુનસ્તેષાં મહાત્મનામ્ ॥
તત્રસ્થાંશ્ચ પુનર્દ્રષ્ટું પાણ્ડવાન્પરુષર્ષભાન્ ।
વાસુદેવસ્યાગમનમત્રૈવ પરિકીર્તિતમ્ ॥
માર્કણ્ડેયસમાસ્યાયામુપાખ્યાનાનિ સર્વશઃ ।
પૃથોર્વૈન્યસ્ય યત્રોક્તમાખ્યાનં પરમર્ષિણા ॥
સંવાદશ્ચ સરસ્વત્યાસ્તાર્ક્ષ્યર્ષેઃ સુમહાત્મનઃ ।
મત્સ્યોપાખ્યાનમત્રૈવ પ્રોચ્યતે તદનન્તરમ્ ॥
માર્કણ્ડેયસમાસ્યા ચ પુરાણં પરિકીર્ત્યતે ।
ઐન્દ્રદ્યુમ્નામુપાખ્યાનં તથૈવાઙ્ગિરસં સ્મૃતમ્ ॥
પતિવ્રતાયાશ્ચાખ્યાનં તથૈવાઙ્ગિરસં સ્મૃતમ્ ।
દ્રૌપદ્યાઃ કીર્તિતશ્ચાત્ર સંવાદઃ સત્યભામયા ॥
પુનર્દ્વૈતવનં ચૈવ પાણ્ડવાઃ સમુપાગતાઃ ।
ઘોષયાત્રા ચ ગન્ધર્વૈર્યત્ર બદ્ધઃ સુયોધનઃ ॥
હ્રિયમાણસ્તુ મન્દાત્મા મોક્ષિતોઽસૌ કિરીટિના ।
ધર્મરાજસ્ય ચાત્રૈવ મૃગસ્વપ્નનિદર્શનાત્ ॥
કામ્યકે કાનનશ્રેષ્ઠે પુનર્ગમનમુચ્યતે ।
વ્રીહિદ્રૌણિકમાખ્યાનમત્રૈવ બહુવિસ્તરમ્ ॥
દુર્વાસસોઽપ્યુપાખ્યાનમત્રૈવ પરિકીર્તિતમ્ ।
જયદ્રથેનાપહારો દ્રૌપદ્યાશ્ચાશ્રમાન્તરાત્ ॥
યત્રૈનમન્વયાદ્ભીમો વાયુવેગસમો જવે ।
ચક્રે ચૈનં પઞ્ચશિખં યત્ર ભીમો મહાબલઃ ॥
રામાયણમુપાખ્યાનમત્રૈવ બહુવિસ્તરમ્ ।
યત્ર રામેણ વિક્રમ્ય નિહતો રાવણો યુધિ ॥
સાવિત્ર્યાશ્ચાપ્યુપાખ્યાનમત્રૈવ પરિકીર્તિતમ્ ।
કર્ણસ્ય પરિમોક્ષોઽત્ર કુણ્ડલાભ્યાં પુરન્દરાત્ ॥
યત્રાસ્ય શક્તિં તુષ્ટોઽસાવદાદેકવધાય ચ ।
આરણેયમુપાખ્યાનં યત્ર ધર્મોઽન્વશાત્સુતમ્ ॥
જગ્મુર્લબ્ધવરા યત્ર પાણ્ડવાઃ પશ્ચિમાં દિશમ્ ।
એતદારણ્યકં પર્વ તૃતીયં પરિકીર્તિતમ્ ॥
અત્રાધ્યાયશતે દ્વે તુ સંખ્યયા પરિકીર્તિતે ।
એકોનસપ્તતિશ્ચૈવ તથાઽધ્યાયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
એકાદશ સહસ્રાણિ શ્લોકાનાં ષટ્ શતાનિ ચ ।
ચતુઃષષ્ટિસ્તથા શ્લોકાઃ પર્વણ્યસ્મિન્પ્રકીર્તિતાઃ ॥
અતઃ પરં નિબોધેદં વૈરાટં પર્વ વિસ્તરમ્ ।
વિરાટનગરે ગત્વા શ્મશાને વિપુલાં શમીમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા સન્નિદધુસ્તત્ર પાણ્ડવા હ્યાયુધાન્યુત ।
યત્ર પ્રવિશ્ય નગરં છદ્મના ન્યવસંસ્તુ તે ॥
પાઞ્ચાલીં પ્રાર્થયાનસ્ય કામોપહતચેતસઃ ।
દુષ્ટાત્મનો વધો યત્ર કીચકસ્ય વૃકોદરાત્ ॥
પાણ્ડવાન્વેષણાર્થં ચ રાજ્ઞો દુર્યોધનસ્ય ચ ।
ચારાઃ પ્રસ્થાપિતાશ્ચાત્ર નિપુણાઃ સર્વતોદિશં ॥
ન ચ પ્રવૃત્તિસ્તૈર્લબ્ધા પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્ ।
ગોગ્રહશ્ચ વિરાટસ્ય ત્રિગર્તૈઃ પ્રથમં કૃતઃ ॥
યત્રાસ્ય યુદ્ધં સુમહત્તૈરાસીલ્લોમહર્ષણમ્ ।
હ્રિયમાણશ્ચ યત્રાસૌ ભીમસેનેન મોક્ષિતઃ ॥
ગોધનં ચ વિરાટસ્ય મોક્ષિતં યત્ર પાણ્ડવૈઃ ।
અનન્તરં ચ કુરુભિસ્તસ્ય ગોગ્રહણં કૃતમ્ ॥
સમસ્તા યત્ર પાર્થેન નિર્જિતાઃ કુરવો યુધિ ।
પ્રત્યાહૃતં ગોધનં ચ વિક્રમેણ કિરીટિના ॥
વિરાટેનોત્તરા દત્તા સ્નુષા યત્ર કિરીટિનઃ ।
અભિમન્યું સમુદ્દિશ્ય સૌભદ્રમરિઘાતિનમ્ ॥
ચતુર્થમેતદ્વિપુલં વૈરાટં પર્વ વર્ણિતમ્ ।
અત્રાપિ પરિસંખ્યાતા અધ્યાયાઃ પરમર્ષિણા ॥
સપ્તષષ્ટિરથો પૂર્ણાઃ શ્લોકાનામપિ મે શૃણુ ।
શ્લોકાનાં દ્વે સહસ્રે તુ શ્લોકાઃ પઞ્ચાશદેવ તુ ॥
ઉક્તાનિ વેદવિદુષા પર્વણ્યસ્મિન્મહર્ષિણા ।
ઉદ્યોગપર્વ વિજ્ઞેયં પઞ્ચમં શૃણ્વતઃ પરમ્ ॥
ઉપપ્લાવ્યે નિવિષ્ટેષુ પાણ્ડવેષુ જિગીષયા ।
દુર્યોધનોઽર્જુનશ્ચૈવ વાસુદેવમુપસ્થિતૌ ॥
સાહાય્યમસ્મિન્સમરે ભવાન્નૌ કર્તુમર્હતિ ।
ઇત્યુક્તે વચને કૃષ્ણો યત્રોવાચ મહામતિઃ ॥
અયુધ્યમાનમાત્માનં મન્ત્રિણં પુરુષર્ષભૌ ।
અક્ષૌહિણીં વા સૈન્યસ્ય કસ્ય કિં વા દદામ્યહમ્ ॥
વવ્રે દુર્યોધનઃ સૈન્યં મન્દાત્મા યત્ર દુર્મતિઃ ।
અયુધ્યભાનં સચિવં વવ્રે કૃષ્મં ધનઞ્જયઃ ॥
મદ્રરાજં વ રાજાનમાયાન્તં પાણ્ડવાન્પ્રતિ ।
ઉપહારૈર્વઞ્ચાયત્વા વર્ત્મન્યેવ સુયોધનઃ ॥
વરદં તં વરં વવ્રે સાહાય્યં ક્રિયતાં મમ ।
શલ્યસ્તસ્મૈ પ્રતિશ્રુત્ય જગામોદ્દિશ્ય પાણ્ડવાન્ ॥
શાન્તિપૂર્વં ચાકથયદ્યત્રેન્દ્રવિજયં નૃપઃ ।
પુરોહિતપ્રેષણં ચ પાણ્ડવૈઃ કૌરવાન્પ્રતિ ॥
વૈચિત્રવીર્યસ્ય વચઃ સમાદાય પુરોધસઃ ।
તથેન્દ્રવિજયં ચાપિ યાનં ચૈવ પુરોધસઃ ॥
સઞ્જયં પ્રેષયામાસ શમાર્થી પાણ્ડવાન્પ્રતિ ।
યત્ર દૂતં મહારાજો ધૃતરાષ્ટ્રઃ પ્રતાપવાન્ ॥
શ્રુત્વા ચ પાણ્ડવાન્યત્ર વાસુદેવપુરોગમાન્ ।
પ્રજાગરઃ સમ્પ્રજજ્ઞે ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ચિન્તયા ॥
વિદુરો યત્ર વાક્યાનિ વિચિત્રાણિ હિતાનિ ચ ।
શ્રાવયામાસ રાજાનં ધૃતરાષ્ટ્રં મનીષિણમ્ ॥
તથા સનત્સુજાતેન યત્રાધ્યાત્મમનુત્તમમ્ ।
મનસ્તાપાન્વિતો રાજા શ્રાવિતઃ શોકલાલસઃ ॥
પ્રભાતે રાજસમિતૌ સઞ્જયો યત્ર વા વિભો ।
ઐકાત્મ્યં વાસુદેવસ્ય પ્રોક્તવાનર્જુનસ્ય ચ ॥
યત્ર કૃષ્ણો દયાપન્નઃ સન્ધિમિચ્છન્મહામતિઃ ।
સ્વયમાગાચ્છણં કર્તું નગરં નાગસાહ્વયમ્ ॥
પ્રત્યાખ્યાનં ચ કૃષ્ણસ્ય રાજ્ઞા દુર્યોધનેન વૈ ।
શમાર્થે યાચમાનસ્ય પક્ષયોરુભયોર્હિતમ્ ॥
દમ્ભોદ્ભવસ્ય ચાખ્યાનમત્રૈવ પરિકીર્તિતમ્ ।
વરાન્વેષણમત્રૈવ માતલેશ્ચ મહાત્મનઃ ॥
મહર્ષેશ્ચાપિ ચરિતં કથિતં ગાલવસ્ય વૈ ।
વિદુલાયાશ્ચ પુત્રસ્ય પ્રોક્તં ચાપ્યનુશાસનમ્ ॥
કર્ણદુર્યોધનાદીનાં દુષ્ટં વિજ્ઞાય મન્ત્રિતમ્ ।
યોગેશ્વરત્પં કૃષ્ણેન યત્ર રાજ્ઞાં પ્રદર્શિતમ્ ॥
રથમારોપ્ય કૃષ્ણેન યત્ર કર્ણોઽનુમન્ત્રિતઃ ।
ઉપાયપૂર્વં શૌટીર્યાત્પ્રત્યાખ્યાતશ્ચ તેન સઃ ॥
આગમ્ય હાસ્તિનપુરાદુપપ્લાવ્યમરિન્દમઃ ।
પાણ્ડવાનાં યથાવૃત્તં સર્વમાખ્યાતવાન્હરિઃ ॥
તે તસ્ય વચનં શ્રુત્વા મન્ત્રયિત્વા ચ યદ્ધિતમ્ ।
સાઙ્ગ્રામિકં તતઃ સર્વં સઞ્જં ચક્રુઃ પરન્તપાઃ ॥
તતો યુદ્ધાય નિર્યાતા નરાશ્વરથદન્તિનઃ ।
નગરાદ્ધાસ્તિનપુરાદ્વલસંખ્યાનમેવચ ॥
યત્ર રાજ્ઞા હ્યુલૂકસ્ય પ્રેષણં પામ્ડવાન્પ્રતિ ।
શ્વોભાવિનિ મહાયુદ્ધે દૌત્યેન કૃતવાન્પ્રભુઃ ॥
રથાતિરથસંખ્યાનમમ્બોપાખ્યાનમેવ ચ ।
એતત્સુબહુવૃત્તાન્તં પઞ્ચમં પર્વ ભારતે ॥
ઉદ્યોગપર્વ નિર્દિષ્ટં સન્ધિવિગ્રહમિશ્રિતમ્ ।
અધ્યાયાનાં શતં પ્રોક્તં ષડશીતિર્મહર્ષિણા ॥
શ્લોકાનાં ષટ્ સહસ્રાણિ તાવન્ત્યેવ શતાનિ ચ ।
શ્લોકાશ્ચ નવતિઃ પ્રોક્તાસ્તથૈવાષ્ટૌ મહાત્મના ॥
વ્યાસેનોદારમતિના પર્વણ્યસ્મિંસ્તપોધનાઃ ।
અતઃ પરં વિચિત્રાર્થં ભીષ્મપર્વ પ્રચક્ષતે ॥
જમ્બૂખણ્ડવિનિર્માણં યત્રોક્તં સઞ્જયેન હ ।
યત્ર યૌધિષ્ઠિરં સૈન્યં વિષાદમગમત્પરમ્ ॥
યત્ર યુદ્ધમભૂદ્ધોરં દસાહાનિ સુદારુણમ્ ।
કશ્મલં યત્ર પાર્થસ્ય વાસુદેવો મહામતિઃ ॥
મોહજં નાશયામાસ હેતુભિર્મોક્ષદર્શિભિઃ ।
સમીક્ષ્યાદોક્ષજઃ ક્ષિપ્રં યુધિષ્ઠિરહિતે રતઃ ॥
રથાદાપ્લુત્ય વેગેન સ્વયં કૃષ્ણ ઉદારધીઃ ।
પ્રતોદપાણિરાધાવદ્ભીષ્મં હન્તું વ્યપેતભીઃ ॥
વાક્યપ્રતોદાભિહતો યત્ર કૃષ્ણેન પાણ્ડવઃ ।
ગાણ્ડીવધન્વા સમરે સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ ॥
શિખણ્ડિનં પુરસ્કૃત્ય યત્ર પાર્થો મહાધનુઃ ।
વિનિઘ્નન્નિશિતૈર્બાણૈ રથાદ્ભીષ્મમપાતયત્ ॥
શરતલ્પગતશ્ચૈવ ભીષ્મો યત્ર બભૂવ હ ।
ષષ્ઠમેતત્સમાખ્યાતં ભારતે પર્વ વિસ્તૃતમ્ ॥
અધ્યાયાનાં શતં પ્રોક્તં તથા સપ્તદશાપરે ।
પઞ્ચ શ્લોકસહસ્રાણિ સંખ્યયાષ્ટૌ શતાનિ ચ ॥
શ્લોકાશ્ચ ચતુરાશીતિરસ્મિન્પર્વણિ કીર્તિતાઃ ।
વ્યાસેન વેદવિદુષા સંખ્યાતા ભીષ્મપર્વણિ ॥
દ્રોણપર્વ તતશ્ચિત્રં બહુવૃત્તાન્તમુચ્યતે ।
સૈનાપત્યેઽભિષિક્તોઽથ યત્રાચાર્યઃ પ્રતાપવાન્ ॥
દુર્યોધનસ્ય પ્રીત્યર્થં પ્રતિજજ્ઞે મહાસ્ત્રવિત્ ।
ગ્રહણં ધર્મરાજસ્ય પાણ્ડુપુત્રસ્ય ધીમતઃ ॥
યત્ર સંશપ્તકાઃ પાર્થમપનિન્યૂ રણાજિરાત્ ।
ભગદત્તો મહારાજો યત્ર શક્રસમો યુધિ ॥
સુપ્રતીકેન નાગેન સ હિ શાન્તઃ કિરીટિના ।
યત્રાભિમન્યું બહવો જઘ્નુરેકં મહારથાઃ ॥
જયદ્રથમુખા બાલં શૂરમપ્રાપ્તયૌવનમ્ ।
હતેઽભિમન્યૌ ક્રુદ્ધેન યત્ર પાર્થેન સંયુગે ॥
અક્ષૌહિણીઃ સપ્ત હત્વા હતો રાજા જયદ્રથઃ ।
યત્ર ભીમો મહાબાહુઃ સાત્યકિશ્ચ મહારથઃ ॥
અન્વેષણાર્થં પાર્થસ્ય યુધિષ્ઠિરનૃપાજ્ઞયા ।
પ્રવિષ્ટૌ ભારતીં સેનામપ્રધૃષ્યાં સુરૈરપિ ॥
સંશપ્તકાવશેષં ચ કૃતં નિઃશેષમાહવે ।
સંશપ્તકાનાં વીરાણાં કોટ્યો નવ મહાત્મનામ્ ॥
કિરીટિનાભિનિષ્ક્રમ્ય પ્રાપિતા યમસાદનમ્ ।
ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રાશ્ચ તથા પાષાણયોધિનઃ ॥
નારાયણાશ્ચ ગોપાલાઃ સમરે ચિત્રયોધિનઃ ।
અલમ્બુષઃ શ્રુતાયુશ્ચ જલસન્ધશ્ચ વીર્યવાન્ ॥
સૌમદત્તિર્વિરાટશ્ચ દ્રુપદશ્ચ મહારથઃ ।
ઘટોત્કચાદયશ્ચાન્યે નિહતા દ્રોણપર્વણિ ॥
અશ્વત્થામાપિ ચાત્રૈવ દ્રોણે યુધિ નિપાતિતે ।
અસ્ત્રં પ્રાદુશ્ચકારોગ્રં નારાયણમમર્ષિતઃ ॥
આગ્નેયં કીર્ત્યતે યત્ર રુદ્રમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।
વ્યાસસ્ય ચાપ્યાગમનં માહાત્મ્યં કૃષ્ણપાર્થયોઃ ॥
સપ્તમં ભારતે પર્વ મહદેતદુદાહૃતમ્ ।
યત્ર તે પૃથિવીપાલાઃ પ્રાયશો નિધનં ગતાઃ ॥
દ્રોણપર્વણિ યે શઊરા નિર્દિષ્ટાઃ પુરુષર્ષભાઃ ।
અત્રાધ્યાયશતં પ્રોક્તં તથાધ્યાયાશ્ચ સપ્તતિઃ ॥
અષ્ટૌ શ્લોકસહસ્રાણિ તથા નવ શતાનિ ચ ।
શ્લોકા નવ તથૈવાત્ર સંખ્યાતાસ્તત્ત્વદર્શિના ॥
પારાશર્યેણ મુનિનાં સઞ્ચિન્ત્ય દ્રોણપર્વણિ ।
અતઃ પરં કર્ણપર્વ પ્રોચ્યતે પરમાદ્ભુતમ્ ॥
સારથ્યે વિનિયોગશ્ચ મદ્રરાજસ્ય ધીમતઃ ।
આખ્યાતં યત્ર પૌરામં ત્રિપુરસ્ય નિપાતનમ્ ॥
પ્રયાણે પરુષશ્ચાત્ર સંવાદઃ કર્ણશલ્યયોઃ ।
હંસકાકીયમાખ્યાનં તત્રૈવાક્ષેપસંહિતમ્ ॥
વધઃ પાણ્ડ્યસ્ય ચ તથા અશ્વત્થામ્ના મહાત્મના ।
દણ્ડસેનસ્ય ચ તતો દણ્ડસ્ય ચ વધસ્તથા ॥
દ્વૈરથે યત્ર કર્ણેન ધર્મરાજો યુધિષ્ટિરઃ ।
સંશયં ગમિતો યુદ્ધે મિષતાં સર્વધન્વિનામ્ ॥
અન્યોન્યં પ્રતિ ચ ક્રોધો યુધિષ્ઠિરકિરીટિનોઃ ।
યત્રૈવાનુનયઃ પ્રોક્તો માધવેનાર્જુનસ્ય હિ ॥
પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકં ચાપિ વક્ષો દુઃશાસનસ્ય ચ ।
ભિત્ત્વા વૃકોદરો રક્તં પીતવાન્યત્ર સંયુગે ॥
દ્વૈરથે યત્ર પાર્થેન હતઃ કર્ણો મહારથઃ ।
અષ્ટમં પર્વ નિર્દિષ્ટમેતદ્ભારતચિન્તકૈઃ ॥
એકોનસપ્તતિઃ પ્રોક્તા અધ્યાયાઃ કર્ણપર્વણિ ।
ચત્વાર્યેવ સહસ્રાણિ નવ શ્લોકશતાનિ ચ ॥
ચતુઃષષ્ટિસ્તથા શ્લોકાઃ પર્વણ્યસ્મિન્પ્રકીર્તિતાઃ ।
અતઃ પરં વિચિત્રાર્થં શલ્યપર્વ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
હતપ્રવીરે સૈન્યે તુ નેતા મદ્રેશ્વરોઽભવત્ ।
યત્ર કૌમારમાખ્યાનમભિષેકસ્ય કર્મ ચ ॥
વૃત્તાનિ ચાથ યુદ્ધાનિ કીર્ત્યન્તે યત્ર ભાગશઃ ।
વિનાશઃ કુરુમુખ્યાનાં શલ્યપર્વણિ કીર્ત્યતે ॥
શલ્યસ્ય નિધનં ચાત્ર ધર્મરાજાન્મહાત્મનઃ ।
શકુનેશ્ચ વધોઽત્રૈવ સહદેવેન સંયુગે ॥
સૈન્યે ચ હતભૂયિષ્ઠે કિઞ્ચિચ્છિષ્ટે સુયોધનઃ ।
હ્રદં પ્રવિશ્ય યત્રાસૌ સંસ્તભ્યાપોવ્યવસ્થિતઃ ॥
પ્રવૃત્તિસ્તત્ર ચાખ્યાતા યત્ર ભીમસ્ય લુબ્ધકૈઃ ।
ક્ષેપયુક્તૈર્વચોભિશ્ચ ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ ॥
હ્રદાત્સમુત્થિતો યત્ર ધાર્તરાષ્ટ્રોઽત્યમર્ષણઃ ।
ભીમેન ગદયા યુદ્ધં યત્રાસૌ કૃતવાન્સહ ॥
સમવાયે ચ યુદ્ધસ્ય રામસ્યાગમનં સ્મૃતમ્ ।
સરસ્વત્યાશ્ચ તીર્થાનાં પુણ્યતા પરિકીર્તિતા ॥
ગદાયુદ્ધં ચ તુમુલમત્રૈવ પરિકીર્તિતમ્ ।
દુર્યોધનસ્ય રાજ્ઞોઽથ યત્ર ભીમેન સંયુગે ॥
ઊરૂ ભગ્નૌ પ્રસહ્યાજૌ ગદયા ભીમવેગયા ।
નવમં પર્વ નિર્દિષ્ટમેતદદ્ભુતમર્થવત્ ॥
એકોનપષ્ટિરધ્યાયાઃ પર્વણ્યત્ર પ્રકીર્તિતાઃ ।
સંખ્યાતા બહુવૃત્તાન્તાઃ શ્લોકસંખ્યાઽત્ર કથ્યતે ॥
ત્રીણિ શ્લોકસહસ્રાણિ દ્વે શતે વિંશતિસ્તથા ।
મુનિના સમ્પ્રણીતાનિ કૌરવાણાં યશોભૃતા ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સૌપ્તિકં પર્વ દારુણમ્ ।
ભગ્નોરું યત્ર રાજાનં દુર્યોધનમમર્ષણમ્ ॥
અપયાતેષુ પાર્થેષુ ત્રયસ્તેઽભ્યાયયૂ રથાઃ ।
કૃતવર્મા કૃપો દ્રૌણિઃ સાયાહ્ને રુધિરોક્ષિતમ્ ॥
સમેત્ય દદૃશુર્ભૂમૌ પતિતં રણમૂર્ધનિ ।
પ્રતિજજ્ઞે દૃઢક્રોધો દ્રૌણિર્યત્ર મહારથઃ ॥
અહત્વા સર્વપાઞ્ચાલાન્ધૃષ્ટદ્યુમ્નપુરોગમાન્ ।
પાણ્ડવાંશ્ચ સહામાત્યાન્ન વિમોક્ષ્યામિ દંશનં ॥
યત્રૈવમુક્ત્વા રાજાનમપક્રમ્ય ત્રયો રથાઃ ।
સૂર્યાસ્તમનવેલાયામાસેદુસ્તે મહદ્વનમ્ ॥
ન્યગ્રોધસ્યાથ મહતો યત્રાધસ્તાદ્વ્યવસ્થિતાઃ ।
તતઃ કાકાન્બહૂન્રાત્રૌ દૃષ્ટ્વોલૂકેન હિંસિતાન્ ॥
દ્રૌણિઃ ક્રોધસમાવિષ્ટઃ પિતુર્વધમનુસ્મરન્ ।
પાઞ્ચાલાનાં પ્રસુપ્તાનાં વધં પ્રતિ મનો દધે ॥
ગત્વા ચ શિબિરદ્વારિ દુર્દર્શં તત્ર રાક્ષસમ્ ।
ઘોરરૂપમપશ્યત્સ દિવામાવૃત્ય ધિષ્ઠિરમ્ ॥
તેન વ્યાઘાતમસ્ત્રાણાં ક્રિયમાણમવેક્ષ્ય ચ ।
દ્રૌણિર્યત્ર વિરૂપાક્ષં રુદ્રમારાધ્ય સત્વરઃ ॥
પ્રસુપ્તાન્નિશિ વિશ્વસ્તાન્ધૃષ્ટદ્યુમ્નપુરોગમાન્ ।
પાઞ્ચાલાન્સપરીવારાન્દ્રૌપદેયાંશ્ચ સર્વશઃ ॥
કૃતવર્મણા ચ સહિતઃ કૃપેણ ચ નિજઘ્નિવાન્ ।
યત્રામુચ્યન્ત તે પાર્થાઃ પઞ્ચ કૃષ્ણબલાશ્રયાત્ ॥
સાત્યકિશ્ચ મહેષ્વાસઃ શેષાશ્ચ નિધનં ગતાઃ ।
પાઞ્ચાલાનાં પ્રસુપ્તાનાં યત્ર દ્રોણસુતાદ્વધઃ ॥
ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય સૂતેન પાણ્ડવેષુ નિવેદિતઃ ।
દ્રૌપદી પુત્રશોકાર્તા પિતૃભ્રાતૃવધાર્દિતા ॥
કૃતાનશનસન્કલ્પા યત્ર ભર્તૃનુપાવિશત્ ।
દ્રૌપદીવચનાદ્યત્ર ભીમો ભીમપરાક્રમઃ ॥
પ્રિયં તસ્યાશ્ચિકીર્ષન્વૈ ગદામાદાય વીર્યવાન્ ।
અન્વધાવત્સુસન્ક્રુદ્ધો ભારદ્વાજં ગુરોઃ સુતમ્ ॥
ભીમસેનભયાદ્યત્ર દૈવેનાભિપ્રચોદિતઃ ।
અપાણ્ડવાયેતિ રુષા દ્રૌણિરસ્ત્રમવાસડદત્ ॥
મૈવમિત્યબ્રવીત્કૃષ્ણઃ શમયંસ્તસ્ય તદ્વચઃ ।
યત્રાસ્ત્રમસ્ત્રેણ ચ તચ્છમયામાસ ફાલ્ગુનઃ ॥
દ્રૌણેશ્ચ દ્રોહબુદ્ધિત્વં વીક્ષ્ય પાપાત્મનસ્તદા ।
દ્રૌણિદ્વૈપાયનાદીનાં શાપાશ્ચાન્યોન્યકારિતાઃ ॥
મણિં તથા સમાદાય દ્રોણપુત્રાન્મહારથાત્ ।
પાણ્ડવાઃ પ્રદદુર્હૃષ્ટા દ્રૌપદ્યૈ જિતકાશિનઃ ॥
એતદ્વૈ દશમં પર્વ સૌપ્તિકં સમુદાહૃતમ્ ।
અષ્ટાદશાસ્મિન્નદ્યાયાઃ પર્વમ્યુક્તા મહાત્મના ॥
શ્લોકાનાં કથિતાન્યત્ર શતાન્યષ્ટૌ પ્રસંખ્યયા ।
શ્લોકાશ્ચ સપ્તતિઃ પ્રોક્તા મુનિના બ્રહ્મવાદિના ॥
સૌપ્તિકૈષીકસમ્બન્ધે પર્વણ્યુત્તમતેજસી ।
અત ઊર્ધ્વમિદં પ્રાહુઃ સ્ત્રીપર્વ કરુણોદયમ્ ॥
પુત્રશોકાભિસન્તપ્તઃ પ્રજ્ઞાચક્ષુર્નરાધિપઃ ।
કૃષ્ણોપનીતાં યત્રાસાવાયસીં પ્રતિમાં દૃઢાં ॥
ભીમસેનદ્રોહબુદ્ધિર્ધૃતરાષ્ટ્રો બભઞ્જહ ।
તથા શોકાભિતપ્તસ્ય ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ધીમતઃ ॥
સંસારદહનં બુદ્ધ્યા હેતુભિર્મોક્ષદર્શનૈઃ ।
વિદુરેણ ચ યત્રાસ્ય રાજ્ઞ આશ્વાસનં કૃતમ્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ચાત્રૈવ કૌરવાયોધનં તથા ।
સાન્તઃપુરસ્ય ગમનં શોકાર્તસ્ય પ્રકીર્તિતમ્ ॥
વિલાપો વીરપત્નીનાં યત્રાતિકરુણઃ સ્મૃતઃ ।
ક્રોધાવેશઃ પ્રમોહશ્ચ ગાન્ધારીધૃતરાષ્ટ્રયોઃ ॥
યત્ર તાન્ક્ષત્રિયાઃ શૂરાન્સઙ્ગ્રામેષ્વનિવર્તિનઃ ।
પુત્રાન્ભ્રાતૃન્પિતૄંશ્ચૈવ દદૃશુર્નિહતાન્રણે ॥
પુત્રપૌત્રવધાર્તાયાસ્તથાત્રૈવ પ્રકીર્તિતા ।
ગાન્ધાર્યાશ્ચાપિ કૃષ્ણેન ક્રોધોપશમનક્રિયા ॥
યત્ર રાજા મહાપ્રાજ્ઞઃ સર્વધર્મભૃતાં વરઃ ।
રાજ્ઞાન્તાનિ શરીરાણિ દાહયામાસ શાસ્ત્રતઃ ॥
તોયકર્મણિ ચારબ્ધે રાજ્ઞામુદકદાનિકે ।
ગૂઢોત્પન્નસ્ય ચાખ્યાનં કર્ણસ્ય પૃથયાત્મનઃ ॥
સુતસ્યૈતદિહ પ્રોક્તં વ્યાસેન પરમર્ષિણા ।
એતદેકાદશં પર્વ શોકવૈક્લવ્યકારણમ્ ॥
પ્રણીતં સજ્જનમનોવૈક્લવ્યાશ્રુપ્રવર્તકમ્ ।
સપ્તવિંશતિરધ્યાયાઃ પર્વણ્યસ્મિન્પ્રકીર્તિતાઃ ॥
શ્લોકસપ્તશતી ચાપિ પઞ્ચસપ્તતિસંયુતા ।
સંખ્યયા ભારતાખ્યાનમુક્તં વ્યાસેન ધીમતા ॥
અતઃ પરં શાન્તિપર્વ દ્વાદશં બુદ્ધિવર્ધનમ્ ।
યત્ર નિર્વેદમાપન્નો ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ॥
ઘાતયિત્વા પિતૄન્ભ્રાતૄન્પુત્રાન્સમ્બન્ધિમાતુલાન્ ।
શાન્તિપર્વણિ ધર્માશ્ચ વ્યાખ્યાતાઃશારતલ્પિકાઃ ॥
રાજભિર્વેદિતવ્યાસ્તે સમ્યગ્જ્ઞાનબુભુત્સુભિઃ ।
આપદ્ધર્માશ્ચ તત્રૈવ કાલહેતુપ્રદર્શિનઃ ॥
યાન્બુદ્ધ્વા પુરુષઃ સમ્યક્સર્વજ્ઞત્વમવાપ્નુયાત્ ।
મોક્ષધર્માશ્ચ કથિતા વિચિત્રા બહુવિસ્તરાઃ ॥
દ્વાદશં પર્વ નિર્દિષ્ટમેતત્પ્રાજ્ઞજનપ્રિયમ્ ।
અત્ર પર્વણિ વિજ્ઞેયમધ્યાયાનાં શતત્રયમ્ ॥
વિંશચ્ચૈવ તથાધ્યાયા નવ ચૈવ તપોધાઃ ।
ચતુર્દશસહસ્રાણિ તથા સપ્તશતાનિ ચ ॥
સપ્તશ્લોકાસ્તથૈવાત્ર પઞ્ચવિંશતિસંખ્યયા ।
અત ઊર્ધ્વં ચ વિજ્ઞેયમનુશાસનમુત્તમમ્ ॥
યત્ર પ્રકૃતિમાપન્નઃ શ્રુત્વા ધર્મવિનિશ્ચયમ્ ।
ભીષ્માદ્ભાગીરથીપુત્રાત્કુરુરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ॥
વ્યવહારોઽત્ર કાર્ત્સ્ન્યેન ધર્માર્થીયઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
વિવિધાનાં ચ દાનાનાં ફલયોગાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
તથા પાત્રવિશેષાશ્ચ દાનાનાં ચ પરો વિધિઃ ।
આચારવિધિયોગશ્ચ સત્યસ્ય ચ પરા ગતિઃ ॥
મહાભાગ્યં ગવાં ચૈવ બ્રાહ્મણાનાં તથૈવ ચ ।
રહસ્યં ચૈવ ધર્માણાં દેશકાલોપસંહિતમ્ ॥
એતત્સુબહુવૃત્તાન્તમુત્તમં ચાનુશાસનમ્ ।
ભીષ્મસ્યાત્રૈવ સમ્પ્રાપ્તિઃ સ્વર્ગસ્ય પરિકીર્તિતા ॥
એતત્ત્રયોદશં પર્વ ધર્મનિશ્ચયકારકમ્ ।
અધ્યાયાનાં શતં ત્વત્ર ષટ્ચત્વારિંશદેવ તુ ॥
શ્લોકાનાં તુ સહસ્રાણિ પ્રોક્તાન્યષ્ટૌ પ્રસંખ્યયા ।
તતોઽશ્વમેધિકં નામ પર્વ પ્રોક્તં ચતુર્દશમ્ ॥
તત્સંવર્તમરુત્તીયં યત્રાખ્યાનમનુત્તમમ્ ।
સુવર્ણકોશસમ્પ્રાપ્તિર્જન્મ ચોક્તં પરીક્ષિતઃ ॥
દગ્ધસ્યાસ્ત્રાગ્નિના પૂર્વં કૃષ્ણાત્સઞ્જીવનં પુનઃ ।
ચર્યાયાં હયમુત્સૃષ્ટં પાણ્ડવસ્યાનુગચ્છતઃ ॥
તત્ર તત્ર ચ યુદ્ધાનિ રાજપુત્રૈરમર્ષણૈઃ ।
ચિત્રાઙ્ગદાયાઃ પુત્રેણ સ્વપુત્રેણ ધનઞ્જયઃ ॥
સઙ્ગ્રામે બભ્રુવાહેન સંશયં ચાત્ર જગ્મિવાન્ । સુદર્શનં તથાઽખ્યાનં વૈષ્ણવં ધર્મમેવ ચ ।
અશ્વમેધે મહાયજ્ઞે નકુલાખ્યાનમેવ ચ ॥
ઇત્યાશ્વમેધિકં પર્વ પ્રોક્તમેતન્મહાદ્ભુતમ્ ।
અધ્યાયાનાં શતં ચૈવ ત્રયોઽધ્યાયાશ્ચ કીર્તિતાઃ ॥
ત્રીણિ શ્લોકસહસ્રાણિ તાવન્ત્યેવ શતાનિ ચ ।
વિંશતિશ્ચ તથા શ્લોકાઃ સંખ્યાતાસ્તત્ત્વદર્શિના ॥
તતસ્ત્વાશ્રમવાસાખ્યં પર્વ પઞ્ચદશં સ્મૃતમ્ ।
યત્ર રાજ્યં સમુત્સૃજ્ય ગાન્ધાર્યા સહિતો નૃપઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રોશ્રમપદં વિદુરશ્ચ જગામ હ ।
યં દૃષ્ટ્વા પ્રસ્થિતં સાધ્વી પૃથાપ્યનુયયૌ તદા ॥
પુત્રરાજ્યં પરિત્યજ્ય ગુરુશુશ્રૂષણે રતા ।
યત્ર રાજા હતાન્પુત્રાન્પૌત્રાનન્યાંશ્ચ પાર્થિવાન્ ॥
લાકાન્તરગતાન્વીરાનપશ્યત્પુનરાગતાન્ ।
ઋષેઃ પ્રસાદાત્કૃષ્ણસ્ય દૃષ્ટ્વાશ્ચર્યમનુત્તમમ્ ॥
ત્યક્ત્વા શોકં સદારશ્ચ સિદ્ધિં પરમિકાં ગતઃ ।
યત્ર ધર્મં સમાશ્રિત્ય વિદુરઃ સુગતિં ગતઃ ॥
સઞ્જયશ્ચ સહામાત્યો વિદ્વાન્ગાવલ્ગણિર્વશી ।
દદર્શ નારદં યત્ર ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ॥
નારદાચ્ચૈવ શુશ્રાવ વૃષ્ણીનાં કદનં મહત્ ।
એતદાશ્રમવાસાખ્યં પર્વોક્તં મહદદ્ભુતમ્ ॥
દ્વિચત્વારિંશદધ્યાયાઃ પર્વૈતદભિસઙ્ખ્યયા ।
સહસ્રમેકં શ્લોકાનાં પઞ્ચશ્લોકશતાનિ ચ ॥
ષડેવ ચ તથા શ્લોકાઃ સંખ્યાતાસ્તત્ત્વદર્શિના ।
અતઃ પરં નિબોધેદં મૌસલં પર્વ દારુણમ્ ॥
યત્ર તે પુરુષવ્યાઘ્રાઃ શસ્ત્રસ્પર્શહતા યુધિ ।
બ્રહ્મદણ્ડવિનિષ્પિષ્ટાઃ સમીપે લવણામ્ભસઃ ॥
આપાને પાનકલિતા દૈવેનાભિપ્રચોદિતાઃ ।
એરકારૂપિભિર્વજ્રૈર્નિજઘ્નુરિતરેતરમ્ ॥
યત્ર સર્વક્ષયં કૃત્વા તાવુભૌ રામકેશવૌ ।
નાતિચક્રામતુઃ કાલં પ્રાપ્તં સર્વહરં મહત્ ॥
યત્રાર્જુનો દ્વારવતીમેત્ય વૃષ્ણિવિનાકૃતામ્ ।
દૃષ્ટ્વા વિપાદમગમત્પરાં ચાર્તિં નરર્ષભઃ ॥
સ સંસ્કૃત્ય નરશ્રેષ્ઠં માતુલં શૌરિમાત્મનઃ ।
દદર્શ યદુવીરાણામાપાને વૈશસં મહત્ ॥
શરીરં વાસુદેવસ્ય રામસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।
સંસ્કારં લમ્ભયામાસ વૃષ્ણીનાં ચ પ્રધાનતઃ ॥
સવૃદ્ધબાલમાદાય દ્વારવત્યાસ્તતો જનમ્ ।
દદર્શાપદિ કષ્ટાયાં ગાણ્ડીવસ્ય પરાભવમ્ ॥
સર્વેષાં ચૈવ દિવ્યાનામસ્ત્રાણામપ્રસન્નતામ્ ।
નાશં વૃષ્ણિકલત્રાણાં પ્રભાવાનામનિત્યતામ્ ॥
દૃષ્ટ્વા નિર્વેદમાપન્નો વ્યાસવાક્યપ્રચોદિતઃ ।
ધર્મરાજં સમાસાદ્ય સન્ન્યાસં સમરોચયત્ ॥
ઇત્યેતન્મૌસલં પર્વ ષોડશં પરિકીર્તિતમ્ ।
અધ્યાયાષ્ટૌ સમાખ્યાતાઃ શ્લોકાનાં ચ શતત્રયમ્ ॥
શ્લોકાનાં વિંશતિશ્ચવ સંખ્યાતા તત્ત્વદર્શિના ।
મહાપ્રસ્થાનિકં તસ્માદૂર્ધ્વં સપ્તદશં સ્મૃતમ્ ॥
યત્ર રાજ્યં પરિત્યજ્ય પાણ્ડવાઃ પુરુષર્ષભાઃ ।
દ્રૌપદ્યા સહિતા દેવ્યા મહાપ્રસ્થાનમાસ્થિતાઃ ॥
યત્ર તેઽગ્નિં દદૃશિરે લૌહિત્યં પ્રાપ્ય સાગરમ્ ।
યત્રાગ્નિના ચોદિતશ્ચ પાર્થસ્તસ્મૈ મહાત્મને ॥
દદૌ સમ્પૂજ્ય તદ્દિવ્યં ગાણ્ડીવં ધનુરુત્તમમ્ ।
યત્ર ભ્રાતૃન્નિપતિતાન્દ્રૌપદીં ચ યુધિષ્ઠિરઃ ॥
દૃષ્ટ્વા હિત્વા જગામૈવ સર્વાનનવલોકયન્ ।
એતત્સપ્તદશં પર્વ મહાપ્રસ્થાનિકં સ્મૃતમ્ ॥
યત્રાધ્યાયાસ્ત્રયઃ પ્રોક્તાઃ શ્લોકાનાં ચ શતત્રયમ્ ।
વિંશતિશ્ચ તથા શ્લોકાઃ સંખ્યાતાસ્તત્ત્વદર્શિના ॥
સ્વર્ગપર્વ તતો જ્ઞેયં દિવ્યં યત્તદમાનુષમ્ ।
પ્રાપ્તં દૈવરથં સ્વર્ગાન્નેષ્ટવાન્યત્ર ધર્મરાટ્ ॥
આરોદું સુમહાપ્રાજ્ઞ આનૃશંસ્યાચ્છુના વિના ।
તામસ્યાવિચલાં જ્ઞાત્વા સ્થિતિં ધર્મે મહાત્મનઃ ॥
શ્વરૂપં યત્ર તત્ત્યક્ત્વા ધર્મેણાસૌ સમન્વિતઃ ।
સ્વર્ગં પ્રાપ્તઃસચ તથા યાતનાવિપુલા ભૃશમ્ ॥
દેવદૂતેન નરકં યત્ર વ્યાજેન દર્શિતમ્ ।
શુશ્રાવ યત્ર ધર્માત્મા ભ્રાતૄણાં કરુણાગિરઃ ॥
નિદેશે વર્તમાનાનાં દેશે તત્રૈવ વર્તતામ્ ।
અનુદર્શિતશ્ચ ધર્મેણ દેવરાજ્ઞા ચ પાણ્ડવઃ ॥
આપ્લુત્યાકાશગઙ્ગાયાં દેહં ત્યક્ત્વા સ માનુષમ્ ।
સ્વધર્મનિર્જિતં સ્થાનં સ્વર્ગે પ્રાપ્ય સ ધર્મરાટ્ ॥
મુમુદે પૂજિતઃ સર્વૈઃ સેન્દ્રૈઃ સુરગણૈઃ સહ ।
એતદષ્ટાદશં પર્વ પ્રોક્તં વ્યાસેન ધીમતા ॥
અધ્યાયાઃ પઞ્ચ સંખ્યાતાઃ પર્વમ્યસ્મિન્મહાત્મના ।
શ્લોકાનાં દ્વે શતે ચૈવ પ્રસંખ્યાતે તપોધાઃ ॥
નવ શ્લોકાસ્તથૈવાન્યે સંખ્યાતાઃ પરમર્ષિણા ।
અષ્ટાદશૈવમેતાનિ પર્વાણ્યેતાન્યશેષતઃ ॥
ખિલેષુ હરિવંશશ્ચ ભવિષ્યં ચ પ્રકીર્તિતમ્ ।
દશ શ્લોકસહસ્રાણિ વિંશચ્છ્લોકશતાનિ ચ ॥
ખિલેષુ હરિવંશે ચ સંખ્યાતાનિ મહર્ષિણા ।
એતત્સર્વં સમાખ્યાતં ભારતે પર્વસન્ગ્રહઃ ॥
અષ્ટાદશ સમાજગ્મુરક્ષૌહિણ્યો યયુત્સયા ।
તન્મહાદારુણં યુદ્ધમહાન્યષ્ટાદશાભવત્ ॥
યો વિદ્યાચ્ચતુરો વેદાન્સાઙ્ગોપનિષદો દ્વિજઃ ।
ન ચાખ્યાનમિદં વિદ્યાન્નૈવ સ સ્યાદ્વિચક્ષણઃ ॥
અર્થશાસ્ત્રમિદં પ્રોક્તં ધર્મશાસ્ત્રમિદં મહત્ ।
કામશાસ્ત્રમિદં પ્રોક્તં વ્યાસેનામિતબુદ્ધિના ॥
શ્રુત્વા ત્વિદમુપાખ્યાનં શ્રાવ્યમન્યન્ન રોચતે ।
પુંસ્કોકિલગિરં શ્રુત્વા રૂક્ષા ધ્વાઙ્ક્ષસ્ય વાગિવ ॥
ઇતિહાસોત્તમાદસ્માઞ્જાયન્તે કવિબુદ્ધયઃ ।
પઞ્ચભ્ય ઇવ્ ભૂતેભ્યો લોકસંવિધયસ્ત્રયઃ ॥
અસ્યાખ્યાનસ્ય વિષયે પુરાણં વર્તતે દ્વિજાઃ ।
અન્તરિક્ષસ્ય વિષયે પ્રજા ઇવ ચતુર્વિધાઃ ॥
ક્રિયાગુણાનાં સર્વેષામિદમાખ્યાનમાશ્રયઃ ।
ઇન્દ્રિયાણાં સમસ્તાનાં ચિત્રા ઇવ મનઃ ક્રિયાઃ ॥
અનાશ્રિત્યૈતદાખ્યાનં કથા ભુવિ ન વિદ્યતે ।
આહારમનપાશ્રિત્ય શરીરસ્યેવ ધારણમ્ ॥
ઇદં કવિવરૈઃ સર્વૈરાખ્યાનમુપજીવ્યતે ।
ઉદયપ્રેપ્સુભિર્ભૃત્યૈરભિજાત ઇવેશ્વરઃ ॥
અસ્ય કાવ્યસ્ય કવયો ન સમર્થા વિશેષણે ।
સાધોરિવ ગૃહસ્થસ્ય શેષાસ્ત્રય ઇવાશ્રમાઃ ॥
ધર્મે મતિર્ભવતુ વઃ સતતોત્થિતાનાં સ હ્યેક એવ પરલોકગતસ્ય બન્ધુઃ ।
અર્થાઃ સ્ત્રિયશ્ચ નિપુણૈરપિ સેવ્યમાના નૈવાપ્તભાવમુપયાન્તિ ન ચ સ્થિરત્વમ્ ॥
દ્વૈપાયનૌષ્ઠપુટનિઃસૃતમપ્રમેયં પુણ્યં પવિત્રમથ પાપહરં શિવં ચ ।
યો ભારતં સમધિગચ્છતિ વાચ્યમાનં કિં તસ્ય પુષ્કરજલૈરભિષેચનેન ॥
યદહ્ના કુરુતે પાપ બ્રાહ્મણસ્ત્વિન્દ્રિયૈશ્ચરન્ ।
મહાભારતમાખ્યાય સન્ધ્યાં મુચ્યતિ પશ્ચિમામ્ ॥
યદ્રાત્રૌ કુરુતે પાપં કર્મણા મનસા ગિરા ।
મહાભારતમાખ્યાય પૂર્વાં સન્ધ્યાં પ્રમુચ્યતે ॥
યો ગોશતં કનકશૃઙ્ગમયં દદાતિ વિપ્રાય વેદવિદુષે ચ બહુશ્રુતાય ।
પુણ્યાં ચ ભારતકથાં શૃણુયાચ્ચ નિત્યં તુલ્યં ફલં ભવતિ તસ્ય ચ તસ્ય ચૈવ ॥
આખ્યાનં તદિદમનુત્તમં મહાર્થં વિજ્ઞેયં મહદિહ પર્વસન્ગ્રહેણ ।
શ્રુત્વાદૌ ભવતિ નૃણાં સુખાવગાહં વિસ્તીર્ણં લવણજલં યથા પ્લવેન ॥
મૂળ પાઠ: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0