મહાભારત · અધ્યાય 1.242

કુકુરાન્ધકવૃષ્ણીનામપયાનં ચ પાણ્ડવઃ ।
વિનિશ્ચિત્ય તતઃ પાર્થઃ સુભદ્રામિદમબ્રવીત્ ॥

શૃણુ ભદ્રે યથાશાસ્ત્રં હિતાર્થં મુનિભિઃ કૃતમ્ ।
વિવાહં બહુધા સત્સુ વર્ણાનાં ધર્મસંયુતમ્ ॥

કન્યાયાસ્તુ પિતા ભ્રાતા માતા માતુલ એવ વા ।
પિતુઃ પિતા પિતુર્ભ્રાતા દાને તુ પ્રભુતાં ગતઃ ॥

મહોત્સવં પશુપતેર્દ્રષ્ટુકામઃ પિતા તવ ।
અન્તર્દ્વીપં ગતો ભદ્રે પુત્રૈઃ પૌત્રૈઃ સબાન્ધવૈઃ ॥

મમ ચૈવ વિશાલાક્ષિ વિદેશસ્થા હિ બાન્ધવાઃ ।
તસ્માત્સુભદ્રે ગાન્ધર્વો વિવાહઃ પઞ્ચમઃ સ્મૃતઃ ॥

સમાગમે તુ કન્યાયાઃ ક્રિયાઃ પ્રોક્તાશ્ચતુર્વિધાઃ ।
તેષાં પ્રવૃત્તિં સાધૂનાં શૃણુ માધવિ તદ્યથા ॥

વરમાહૂય વિધિના પિત્રા દત્તા તથાર્થિને ।
સા પત્ની તુ પરૈરુક્તા સા વશ્યા તુ પતિવ્રતા ॥

ભૃત્યાનાં ભરણાર્થાય આત્મનઃ પોષણાય ચ ।
દાને ગૃહીતા યા નારી સા ભાર્યેતિ સ્મૃતા બુધૈઃ ॥

ધર્મતો વરયિત્વા તુ આનીય સ્વં નિવેશનમ્ ।
ન્યાયેન દત્તાતારુણ્યે દારાઃ પિતૃકૃતાઃ સ્મૃતાઃ ॥

ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન રાગાત્પુત્રાર્થકારણાત્ ।
આત્મનાઽનુગૃહીતા યા વશ્યા સા તુ પ્રજાવતી ॥

જનયેદ્યા તુ ભર્તારં જાયા ઇત્યેવ નામતઃ ।
પત્ની ભાર્યા ચ દારાશ્ચ જાયા ચેતિ ચતુર્વિધાઃ ॥

ચતસ્ર એવાગ્નિસાક્ષ્યાઃ ક્રિયાયુક્તાશ્ચ ધર્મતઃ ।
ગાન્ધર્વસ્તુ ક્રિયાહીનો રાગાદેવ પ્રવર્તતે ॥

સકામાયાઃ સકામેન નિર્મન્ત્રો રહસિ સ્મૃતઃ ।
મયોક્તમક્રિયં ચાપિ કર્તવ્યં માધવિ ત્વયા ॥

અયનં ચૈવ માસશ્ચ ઋતુઃ પક્ષસ્તથા તિથિઃ ।
કરણં ચ મુહૂર્તં ચ લગ્નસમ્પત્તથૈવ ચ ॥

વિવાહસ્ય વિશાલાક્ષિ પ્રશસ્તં ચોત્તરાયણમ્ ।
વૈશાખશ્ચૈવ માસાનાં પક્ષાણાં શુક્લ એવ ચ ॥

નક્ષત્રાણાં તથા હસ્તસ્તૃતીયા ચ તિથિષ્વપિ ।
લગ્નો હિ મકરઃ શ્રેષ્ઠઃ કરણાનાં બવસ્તથા ॥

મૈત્રો મુહૂર્તો વૈવાહ્ય આવયોઃ શુભકર્મણિ ।
સર્વસમ્પદિયં ભદ્રે અદ્ય રાત્રૌ ભવિષ્યતિ ॥

ભગવાનસ્તમભ્યેતિ આદિત્યસ્તપતાં વરઃ ।
રાત્રૌ વિવાહકાલોઽયં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥

નારાયણોઽપિ સર્વજ્ઞો નાવબુધ્યેત વિશ્વકૃત્ ।
ધર્મસઙ્કટમાપન્ને કિં નુ કૃત્વા સુખં ભવેત્ ॥

મનોભવેન કામેન મોહિતં માં પ્રલાપિનમ્ ।
પ્રતિવાક્યં ચ મે દેવિ કિં ન વક્ષ્યસિ માધવિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અર્જુનસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ચિન્તયન્તી જનાર્દનમ્ ।
નોવાચ કિઞ્ચિદ્વચનં બાષ્પદૂષિતલોચના ॥

રાગોન્માદપ્રલાપી સન્નર્જુનો જયતાં વરઃ ।
ચિન્તયામાસ પિતરં પ્રવિશ્ય ચ લતાગૃહમ્ ॥

ચિન્તયાનં તુ કૌન્તેયં મત્વા શચ્યા શચીપતિઃ ।
સહિતો નારદાદ્યૈશ્ચ મુનિભિશ્ચ મહામનાઃ ॥

ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ ચારણૈશ્ચાપિ ગુહ્યકૈઃ ।
અરુન્ધત્યા વસિષ્ઠેન હ્યાજગામ કુશસ્થલીમ્ ॥

ચિન્તિતં ચ સુભદ્રાયાશ્ચિન્તયિત્વા જનાર્દનઃ ।
નિદ્રયાપહૃતજ્ઞાનં રૌહિણેયં વિના તદા ॥

સહાક્રૂરેણ શિનિના સત્યકેન ગદેન ચ ।
વસુદેવેન દેવક્યા આહૂકેન ચ ધીમતા ॥

આજગામ પુરીં રાત્રૌ દ્વારકાં સ્વજનૈર્વૃતઃ ।
પૂજયિત્વા તુ દેવેશો નારદાદીન્મહાયશાઃ ॥

કુશલપ્રશ્નમુક્ત્વા તુ દેવેન્દ્રેણાભિયાચિતઃ ।
વૈવાહિકીં ક્રિયાં કૃષ્ણઃ સ તથેત્યેવમુક્તવાન્ ॥

આહુકો વસુદેવશ્ચ સહાક્રૂરઃ સસાત્યકિઃ । અભિપ્રણમ્ય શિરસા પાકશાસનમબ્રુવન્ ।
દેવદેવ નમસ્તેસ્તુ લોકનાથ જગત્પતે ॥

વયં ધન્યાઃ સ્મ સહિતૈર્બાન્ધવૈઃ સહિતાઃ પ્રભો ।
કૃતપ્રસાદાસ્તુ વયં તવ વાક્યેન વિશ્વજિત્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા પ્રસાદ્યૈનં પૂજયિત્વા પ્રયત્નતઃ ।
મહેન્દ્રશાસનાત્સર્વે સહિતા ઋષિભિસ્તદા ॥

વિવાહં કારયામાસુઃ શક્રપુત્રસ્ય શાસ્ત્રતઃ ।
અરુન્ધતી શચી દેવી રુગ્મિણી દેવકી તથા ॥

દિવ્યસ્ત્રીભિશ્ચ સહિતાઃ સુભદ્રાયાઃ શુભાઃ ક્રિયાઃ ।
અર્જુનેઽપિ તથા સર્વાઃ ક્રિયા ભદ્રાઃ પ્રયોજયન્ ॥

મહર્ષિઃ કાશ્યપો હોતા સદસ્યા નારદાદયઃ ।
પુણ્યાશિષઃ પ્રયોક્તારઃ સર્વે તે હિ તદાર્જુને ॥

અભિષેકં તદા કૃત્વા મહેન્દ્રઃ પાકશાસનિમ્ ।
લોકપાલૈસ્તુ સહિતઃ સર્વદેવૈરભિષ્ટુતઃ ॥

કિરીટાઙ્ગદહારાદ્યૈર્હસ્તાભરણકુણ્ડલૈઃ ।
ભૂષયિત્વા તદા પાર્થં દ્વિતીયમિવ વાસવમ્ ॥

પુત્રં પરિષ્વજ્ય તદા પ્રીતિમાપ પુરન્દરઃ ।
શછી દેવી તદા ભદ્રામરુન્ધત્યાદિભિસ્તથા ॥

કારયામાસ વૈવાહ્યમઙ્ગલાન્યાદવસ્ત્રિયઃ ।
સહાપ્સરોભિર્મુદિતા ભૂષયિત્વા સ્વભૂષણૈઃ ॥

પૌલોમીમિવ મન્યન્તે સુભદ્રાં તત્ર યોષિતઃ ।
તતો વિવાહો વવૃધે કૃતઃ સર્વગુણાન્વિતઃ ॥

તસ્યાઃ પાણિં ગૃહીત્વા તુ મન્ત્રૈર્હોમપુરસ્કૃતમ્ ।
સુભદ્રયા બભૌ જિષ્ણુઃ શચ્યા ઇવ શચીપતિઃ ॥

સા જિષ્ણુમધિકં ભેજે સુભદ્રા ચારુદર્શના ।
પાર્થસ્ય સદૃશી ભદ્રા રૂપેણ વયસા તથા ॥

સુભદ્રાયાશ્ચ પાર્થોઽપિ સદૃશો રૂપલક્ષણૈઃ ।
ઇત્યૂચુશ્ચ તદા દેવાઃ પ્રીતાઃ સેન્દ્રપુરોગમાઃ ॥

એવં નિવેશ્ય દેવાસ્તે ગન્ધર્વૈઃ સાપ્સરોગણૈઃ ।
આમન્ત્ર્ય યાદવાઃ સર્વે વિપ્રજગ્મુર્યથાગતમ્ ॥

યાદવાઃ પાર્થમામન્ત્ર્ય અન્તર્દ્વીપં ગતાસ્તદા ।
વાસુદેવસ્તદા પાર્થમુવાચ યદુનન્દનઃ ॥

દ્વાવિંશદ્દિવસાન્પાર્થ ઇહોષ્ય ભરતર્ષભ ।
મામકં રથમારુહ્ય શૈબ્યસુગ્રીવયોજિતમ્ ॥

સુભદ્રયા સુખં પાર્થ ખાણ્ડવપ્રસ્થમાવિશ । યાદવૈઃ સહિતઃ પશ્ચાદાગમિષ્યામિ ભારત ।
યતિવેષેણ નિયતો વસ ત્વં રુક્મિણીગૃહે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા પ્રચક્રામ અન્તર્દ્વીપં જનાર્દનઃ ।
કૃતોદ્વાહસ્તતઃ પાર્થઃ કૃતકાર્યોઽભવત્તદા ॥

તસ્યાં ચોપગતો ભાવઃ પાર્થસ્ય સુમહાત્મનઃ ।
તસ્મિન્ભાવઃ સુભદ્રાયા અન્યોન્યં સમવર્ધત ॥

સ તથા યુયુજે વીરો ભદ્રયા ભરતર્ષભઃ ।
અભિનિષ્પન્નયા રામઃ સીતયેવ સમન્વિતઃ ॥

અપિ જિષ્ણુર્વિજજ્ઞે તાં હ્રીં શ્રિયં સન્નતિક્રિયામ્ ।
દેવતાનાં વરસ્ત્રીણાં રૂપેણ સદૃશીં સતીમ્ ॥

સ પ્રકૃત્યા શ્રિયા દીપ્ત્યા સન્દિદીપે તયાઽધિકમ્ ।
ઉદ્યત્સહસ્રદીપ્તાંશુઃ શરદીવ દિવાકરઃ ॥

સા તુ તં મનુજવ્યાઘ્રમનુરક્તા યશસ્વિની ।
કન્યાપુરગતા ભૂત્વા તત્પરા સમપદ્યત ॥