મહાભારત · અધ્યાય 1.241

સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય સહિતો યતિના હરિઃ ।
કૃત્વા તુ સંવિદં તેન પ્રહૃષ્ટઃ કેશવોઽભવત્ ॥

પર્વતે તૌ વિહૃત્યૈવ યથેષ્ટં કૃષ્ણપાણ્ડવૌ । તાં પુરીં પ્રવિવેશાથ ગૃહ્ય હસ્તેન પાણ્ડવમ્ ।
પ્રવિશ્ય ચ ગૃહં રમ્યં સર્વભોગસમન્વિતમ્ ॥

પાર્થમાવેદયામાસ રુક્મિણીસત્યભામયોઃ ।
હૃષીકેશવચઃ શ્રુત્વા તે ઉભે ચોચતુર્ભૃશમ્ ॥

મનોરથો મહાનેષ હૃદિ નૌ પરિવર્તતે ।
કદા દ્રક્ષાવ બીભત્સું પાણ્ડવં પુરમાગતમ્ ॥

ઇત્યેવં હર્ષમાણે તે વદન્ત્યૌ સુભૃશં પ્રિયમ્ ।
રુગ્મિણીસત્યભામે વૈ દૃષ્ટ્વા પ્રીતોઽભવદ્યતિઃ ॥

સર્વેષાં હર્ષમાણાનાં પાર્થો હર્ષમુપાગમત્ ।
પ્રાપ્તમજ્ઞાતરૂપેણ ચાગતં ચાર્જુનં હરિઃ ॥

સત્કૃત્ય પૂજ્યમાનં તુ પ્રીત્યા ચૈવ હ્યપૂજયત્ ।
સ તં પ્રિયાતિથિં શ્રેષ્ઠં સમીક્ષ્ય યતિમાગતમ્ ॥

સોદર્યાં ભગિનીં કૃષ્ણઃ સુભદ્રામિદમબ્રવીત્ ।
અયં દેશાતિથિર્ભદ્રે સંશિતવ્રતવાનૃષિઃ ॥

પ્રાપ્નોતુ સતતં પૂજાં તવ કન્યાપુરે વસન્ ।
આર્યેણ ચ પરિજ્ઞાતઃ પૂજનીયો યતિસ્ત્વયા ॥

રાગાદ્ભરસ્વ વાર્ષ્ણેયિ ભક્ષ્યૈર્ભોજ્યૈર્યતિં સદા ।
એષ યદ્યદૃષિર્બ્રૂયાત્કાર્યમેવ ન સંશયઃ ॥

સખીભિઃ સહિતા ભદ્રે ભવાસ્ય વશવર્તિની ।
પુરા હિ યતયો ભદ્રે યે ભૈક્ષાર્થમનુવ્રતાઃ ॥

તે બભૂવુર્દશાર્હાણાં કન્યાપુરનિવાસિનઃ । તેભ્યો ભોજ્યાનિ ભક્ષ્યાણિ યથાકાલમતન્દ્રિતાઃ ।
કન્યાપુરગતાઃ કન્યાઃ પ્રયચ્છન્તિ યશસ્વિનિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સા તથેત્યબ્રવીત્કૃષ્ણં કરિષ્યામિ યથાઽથ મામ્ ।
તોષયિષ્યામિ વૃત્તેન કર્મણા ચ દ્વિજર્ષભમ્ ॥

એવમેતેન રૂપેણ કઞ્ચિત્કાલં ધનઞ્જયઃ ।
ઉવાસ ભક્ષ્યૈર્ભોજ્યૈશ્ચ ભદ્રયા પરમાર્ચિતઃ ॥

તસ્ય સર્વગુણોપેતાં વાસુદેવસહોદરીમ્ ।
પશ્યતઃ સતતં ભદ્રાં પ્રાદુરાસીન્મનોભવઃ ॥

ગૂહયન્નિવ ચાકારમાલોક્ય વરવર્ણિનીમ્ ।
દીર્ઘમુષ્ણં વિનિશ્વસ્ય પાર્થઃ કામવશં ગતઃ ॥

સ કૃષ્ણાં દ્રૌપદીં મેને ન રૂપે ભદ્રયા સમામ્ ।
પ્રાપ્તાં ભૂમાન્વિન્દ્રસેનાં સાક્ષાદ્વા વરુણાત્મજામ્ ॥

અતીતકાલે સમ્પ્રાપ્તે સર્વાસ્તાપિ સુરસ્ત્રિયઃ ।
ન સમા ભદ્રયા લોકે ઇત્યેવં મન્યતેઽર્જુનઃ ॥

અતીતસમયે કાલે સોદર્યાણાં ધનઞ્જયઃ ।
ન સસ્માર સુભદ્રાયાં કામાઙ્કુશનિવારિતઃ ॥

ક્રીડારતિપરાં ભદ્રાં સખીગણસમાવૃતામ્ ।
પ્રીયતે સ્માર્જુનઃ પશ્યન્સ્વાહામિવ વિભાવસુઃ ॥

પાણ્ડવસ્ય સુભદ્રાયાઃ સકાશે તુ યશસ્વિનઃ ।
સમુત્પત્તિઃ પ્રભાવશ્ચ ગદેન કથિતઃ પુરા ॥

શ્રુત્વા ચાશનિનિર્ઘોષં કેશવેનાપિ ધીમતા ।
ઉપમામર્જુનં કૃત્વા વિસ્તરઃ કથિતઃ પુરા ॥

ક્રુદ્ધમાનપ્રલાપશ્ચ વૃષ્ણીનામર્જુનં પ્રતિ ।
પૌરુષં ચોપમાં કૃત્વા પ્રાવર્તત ધનુષ્મતામ્ ॥

અન્યોન્યકલહે ચાપિ વિવાદે ચાપિ વૃષ્ણયઃ ।
અર્જુનોપિ ન મે તુલ્યઃ કુતસ્ત્વમિતિ ચાબ્રુવન્ ॥

જાતાંશ્ચ પુત્રાન્ગૃહ્ણન્ત આશિષો વૃષ્ણયોઽબ્રવન્ ।
અર્જુનસ્ય સમો વીર્યે ભવ તાત ધનુર્ધરઃ ॥

તસ્માત્સુભદ્રા ચકમે પૌરુષાદ્ભરતર્ષભમ્ ।
સત્યસન્ધસ્ય રૂપેણ ચાતુર્યેણ ચ મોહિતા ॥

ચારણાતિથિસન્ઘાનાં ગદસ્ય ચ નિશમ્ય સા ।
અદૃષ્ટે કૃતભાવાભૂત્સુભદ્રા ભરતર્ષભે ॥

કીર્તયન્દદૃશે યો યઃ કથઞ્ચિત્કુરુજાઙ્ગલમ્ ।
તં તમેવ તદા ભદ્રા બીભત્સું સ્મ હિ પૃચ્છતિ ॥

અભીક્ષ્ણશ્રવણાદેવમભીક્ષ્ણપરિપૃચ્છનાત્ ।
પ્રત્યક્ષ ઇવ ભદ્રાયાઃ પાણ્ડવઃ પ્રત્યપદ્યત ॥

ભુજૌ ભુજગસઙ્કાશૌ જ્યાઘાતેન કિણીકૃતૌ ।
પાર્થોઽયમિતિ પશ્યન્ત્યા નિઃશંસયમજાયત ॥

યથારૂપં હિ શુશ્રાવ સુભદ્રા ભરતર્ષભમ્ ।
તથારૂપમવેક્ષ્યૈનં પરાં પ્રીતિમવાપ સા ॥

સા કદાચિદુપાસીનં પપ્રચ્છ કુરુનન્દનમ્ ।
કથં દેશાશ્ચ ચરિતા નાનાજનપદાઃ કથમ્ ॥

સરાંસિ સરિતશ્ચૈવ વનાનિ ચ કથં યતે ।
દિશઃ કાશ્ચ કથં પ્રાપ્તાશ્ચરતા ભવતા સદા ॥

સ તથોક્તસ્તદા ભદ્રાં બહુનર્મામૃતં બ્રુવન્ ।
ઉવાચ પરમપ્રીતસ્તથા બહુવિધાઃ કથાઃ ॥

નિશણ્ય વિવિધં તસ્ય લોકે ચરિતમાત્મનઃ ।
તથા પરિગતો ભાવઃ કન્યાયાઃ સમપદ્યત ॥

પર્વસન્ધૌ તુ કસ્મિંશ્ચિત્સુભદ્રા ભરતર્ષભમ્ ।
રહસ્યેકાન્તમાસાદ્ય હર્ષમાણાઽભ્યભાષત ॥

યતિના રચતા દેશાન્ખાણ્ડવપ્રસ્થવાસિની ।
કશ્ચિદ્ભગવતા દૃષ્ટા પૃથાઽસ્માકં પિતૃષ્વસા ॥

ભ્રાતૃભિઃ પ્રીયતે સર્વૈર્દૃષ્ટઃ કચ્ચિદ્યુધિષ્ઠિરઃ ।
કચ્ચિદ્ધર્મપરો ભીમો ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ ॥

નિવૃત્તસમયઃ કચ્ચિદપરાધાદ્ધનઞ્જયઃ ।
નિયમે કામભોગાનાં વર્તમાનઃ પ્રિયે રતઃ ॥

ક્વ નુ પાર્થશ્ચરત્યદ્ય બહિઃ સ વસતીર્વસન્ ।
સુખોચિતો હ્યદુઃખાર્હો દીર્ઘબાહુરરિન્દમઃ ॥

કચ્ચિચ્છ્રુતો વા દૃષ્ટો વા પાર્થો ભગવતાઽર્જુનઃ ।
નિશમ્ય વચનં તસ્યાસ્તામુવાચ હસન્નિવ ॥

આર્યા કુશલિની કુન્તી સહપુત્રા સહસ્નુષા ।
પ્રીયતે પશ્યતી પુત્રાન્ખાણ્ડવપ્રસ્થ આસતે ॥

અનુજ્ઞાતશ્ચ માત્રા ચ સોદરૈશ્ચ ધનઞ્જયઃ ।
દ્વારકામાવસત્યેકો યતિલિઙ્ગેન પાણ્ડવઃ ॥

પશ્યન્તી સતતં કસ્માન્નાભિજાનાસિ માધવિ ।
નિશણ્ય વચનં તસ્ય વાસુદેવસહોદરી ॥

નિશ્વાસબહુલા તસ્થૌ ક્ષિતિં વિલિખતી તદા ।
તતઃ પરમસંહૃષ્ટઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ ॥

અર્જુનોઽહમિતિ પ્રીતસ્તામુવાચ ધનઞ્જયઃ ।
યથા તવ ગતો ભાવઃ શ્રવણાન્મયિ ભામિનિ ॥

ત્વદ્ગતઃ સતતં ભાવસ્તથા તવ ગુણૈર્મમ ।
પ્રશસ્તેઽહનિ ધર્મેણ ભદ્રે સ્વયમહં વૃતઃ ॥

સત્યવાનિવ સાવિત્ર્યા ભવિષ્યામિ પતિસ્તવ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા તતઃ પાર્થઃ પ્રવિવેશ લતાગૃહમ્ ।
તતઃ સુભદ્રા લલિતા લજ્જાભાવસમન્વિતા ॥

મુમોહ શયને દિવ્યે શયાના ન તથોચિતા ।
નાકરોદ્યતિપૂજાં સા લજ્જાભાવમુપેયુષી ॥

કન્યાપુરે તુ યદ્વૃત્તં જ્ઞાત્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા ।
શશાસ રુક્મિણીં કૃષ્ણો ભોજનાદિ તદાર્જુને ॥

તદાપ્રભૃતિ તાં ભદ્રાં ચિન્તયન્વૈ ધનઞ્જયઃ ।
આસ્તે સ્મ સ તદાઽરામે કામેન ભૃશપીડિતઃ ॥

સુભદ્રા ચાપિ ન સ્વસ્થા પાર્થં પ્રતિ બભૂવ સા ।
કૃશા વિવર્ણવદના ચિન્તાશોકપરાયણા ॥

નિશ્વાસપરમા ભદ્રા માનસેન મનસ્વિની ।
ન શય્યાસનભોગેષુ રતિં વિન્દતિ કેનચિત્ ॥

ન નક્તં ન દિવા શેતે બભૂવોન્મત્તદર્શના । એવં શોકપરાં ભદ્રાં દેવી વાક્યમથાબ્રવીત્ ।
મા શોકં કુરુ વાર્ષ્ણેયિ ધૃતિમાલમ્બ્ય શોભને ॥

રુક્મિણ્યેવં સુભદ્રાં તાં કૃષ્ણસ્યાનુમતે તદા ।
રહોગત્ય તદા શ્વશ્રૂં દેવકીં વાક્યમબ્રવીત્ ॥

અર્જુનો યતિરૂપેણ હ્યાગતઃ સુસમાહિતઃ ।
કન્યાપુરમથાવિશ્ય પૂજિતો ભદ્રયા મુદા ॥

તં વિદિત્વા સુભદ્રાપિ લજ્જયા પરિમોહિતા ।
દિવાનિશં શયાના સા નાકરોદ્ભોજનાદિકમ્ ॥

એવમુક્તા તયા દેવી ભદ્રાં શોકપરાયણામ્ ।
તત્સમીપં સમાગત્ય શ્લક્ષ્ણં વાક્યમથાબ્રવીત્ ॥

મા શોકં કુરુ વાર્ષ્ણેયિ ધૃતિમાલમ્બ્ય શોભને ।
રાજ્ઞે નિવેદયિત્વાપિ વસુદેવાય ધીમતે ॥

કૃષ્ણાયાપિ તથા ભદ્રે પ્રહર્ષં કારયામિ તે ।
પશ્ચાજ્જાનામિ તે વાર્તાં મા શોકં કુરુ ભામિનિ ॥

એવમુક્ત્વા તુ સા માતા ભદ્રાયાઃ પ્રિયકારિણી ।
નિવેદયામાસ તદા ભદ્રામાનકદુન્દુભેઃ ॥

રહસ્યેકાસના તત્ર ભદ્રાઽસ્વસ્થેતિ ચાબ્રવીત્ ।
આરામે તુ યતિઃ શ્રીમાનર્જુનશ્ચેતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

અક્રૂરાય ચ કૃષ્માય આહુકાય ચ સાત્યેકઃ ।
નિવેદ્યતાં મહાપ્રાજ્ઞ શ્રોતવ્યં યદિ બાન્ધવૈઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

વસુદેવસ્તુ તચ્છ્રુત્વા અક્રૂરાહુકયોસ્તથા ।
નિવેદયિત્વા કૃષ્ણેન મન્ત્રયામાસ તૈસ્તદા ॥

ઇદં કાર્યમિદં કૃત્યમિદમેવેતિ નિશ્ચિતઃ ।
અક્રૂરશ્ચોગ્રસેનશ્ચ સાત્યકિશ્ચ ગદસ્તથા ॥

પૃથુશ્રવાશ્ચ કૃષ્ણશ્ચ સહિતાઃ શિનિના મુહુઃ ।
રુક્મિણી સત્યભામા ચ દેવકી રોહિણી તથા ॥

વસુદેવેન સહિતાઃ પુરોહિતમતે સ્થિતાઃ ।
વિવાહં મન્ત્રયામાસુર્દ્વાદશેઽહનિ ભારત ॥

અજ્ઞાતં રૌહિણેયસ્ય ઉદ્ધવસ્ય ચ ભારત ।
વિવાહં તુ સુભદ્રાયાઃ કર્તુકામો ગદાગ્રજઃ ॥

મહાદેવસ્ય પૂજાર્થં મહોત્સવ ઇતિ બ્રુવન્ ।
ચતુસ્ત્રિંશદહોરાત્રં સુભદ્રાર્તિપ્રશાન્તયે ॥

નગરે ઘોષયાસ હિતાર્થં સવ્યસાચિનઃ ।
ઇતશ્ચતુર્થે ત્વહનિ અન્તર્દ્વીપં તુ ગમ્યતામ્ ॥

સદારૈઃ સાનુયાત્રૈશ્ચ સપુત્રૈઃ સહબાધવૈઃ ।
ગન્તવ્યં સર્વવર્મૈશ્ચ ગન્તવ્યં સર્વયાદવૈઃ ॥

એવમુક્તાસ્તુ તે સર્વે તથા ચક્રુશ્ચ સર્વશઃ ।
તતઃ સર્વદશાર્હાણામન્તર્દ્વીપે ચ ભારત ॥

ચતુસ્ત્રિંશદહોરાત્રં બભૂવ પરમોત્સવઃ ।
કૃષ્ણરામાહુકાક્રૂરપ્રદ્યુમ્નશિનિસત્યકાઃ ॥

સમુદ્રં પ્રયયુર્હૃષ્ટાઃ કુકુરાન્ધકવૃષ્ણયઃ ।
યુક્તયન્ત્રપતાકાભિર્વૃષ્ણયો બ્રાહ્મણૈઃ સહ ॥

સમુદ્રં પ્રયયુર્નૌભિઃ સર્વે પુરનિવાસિનઃ ।
તતસ્ત્વરિતમાગત્ય દાશાર્હગણપૂજિતમ્ ॥

સુભદ્રા પુણ્ડરીકાક્ષમબ્રવીદ્યતિશાસનાત્ ।
કૃત્યવાન્દ્વાદશાહાનિ સ્થાતા સ ભગવાનિહ ॥

તિષ્ઠતસ્તસ્ય કઃ કુર્યાદુપસ્થાનવિધિં સદા ।
તમુવાચ હૃષીકેશઃ કસ્ત્વદન્યો વિશેષતઃ ॥

તમૃષિં પ્રત્યુપસ્થાતુમિતો નાર્હતિ માધવિ ।
ત્વમેવાસ્મન્મતેનાદ્ય મહર્ષેર્વશવર્તિની ॥

કુરુ સર્વાણિ કાર્યાણિ કીર્તિં ધર્મમવેક્ષ્ય ચ ।
તસ્ય ચાતિથિમુખ્યસ્ય સર્વેષાં ચ તપસ્વિનામ્ ॥

સંવિધાનપરા ભદ્રે ભવ ત્વં વશવર્તિની ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમાદિશ્ય ભિક્ષાં ચ ભદ્રાં ચ મધુસૂદનઃ ।
યયૌ શઙ્ખપ્રણાદેન ભેરીણાં નિસ્વનેન ચ ॥

તતસ્તુ દ્વીપમાસાદ્ય દાનધર્મપરાયણાઃ ।
ઉગ્રસેનમુખાશ્ચાન્યે વિજહુઃ કુકુરાન્ધકાઃ ॥

પટહાનાં પ્રણાદૈશ્ચ ભેરીણાં નિસ્વનેન ચ ।
સપ્તયોજનવિસ્તાર આયતો દશયોજનમ્ ॥

બભૂવ સ મહાદ્વીપઃ સપર્વતમહાવનઃ ।
સેતુપુષ્કરિણીજાલૈરાક્રીડઃ સર્વસાત્વતામ્ ॥

વાપીપલ્વલસઙ્ઘૈશ્ચ કાનનૈશ્ચ મનોરમૈઃ ।
વાસુદેવસ્ય ક્રીડાર્થં યોગ્યઃ સર્વપ્રહર્ષતઃ ॥

કુકુરાન્ધકવૃષ્ણીનાં તથા પ્રિયકરસ્તદા ।
બભૂવ પરમોપેતસ્ત્રિવિષ્ટપ ઇવાપરઃ ॥

ચતુસ્ત્રિંશદહોરાત્રં દાનધર્મપરાયણાઃ ।
ઉગ્રસેનમુખાઃ સર્વે વિજહુઃ કુકુરાન્ધકાઃ ॥

વિચિત્રમાલ્યાભરણાશ્ચિત્રગન્ધાનુલેપનાઃ ।
વિહારાભિગતાઃ સર્વે યાદવા હર્ષસંયુતાઃ ॥

સુનૃત્તગીતવાદિત્રૈ રમમાણાસ્તદાઽભવન્ । પ્રતિયાતે દશાર્હાણામૃષભે શાર્ઙ્ગધન્વનિ ।
સુભધ્રોદ્વાહનં પાર્થઃ પ્રાપ્તકાલમમન્યત ॥